كورسەتكىشتەرى تومەن وبلىستار انىقتالدى
الدىمەن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ اتالعان مەرزىم ارالىعىنداعى ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن باياندادى. وندا ونەركاسىپتەگى, قۇرىلىستاعى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سالاسىنداعى وڭ كورسەتكىشتەر ورىن العانىن, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مەن نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ تۇراقتى قارقىنىمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن اتادى. اتالعان مينيسترلىك كەلتىرگەن دەرەك بويىنشا ينۆەستيتسيا تارتۋ ۇدەرىسى ادەتتەگىدەي قارقىنمەن جۇزەگە اسۋدا.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمى − 61,4%-عا, قۇرىلىس سالاسىندا − 46,3%, ساۋدا سالاسىندا − 23% جانە ونەركاسىپتە 8,9%-عا وسكەن. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كوپتەگەن كورسەتكىشتەردە وڭ قارقىن ساقتالعانىن اتاپ ءوتتى. دەسە دە نازارعا الار ماسەلەلەر دە بارشىلىق. ر.دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋىن, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, قۇرىلىس جانە اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ ماۋسىمىن بارىنشا پىسىقتاۋعا جانە ينفلياتسيانى باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە نازار اۋدارۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار مينيستر بايانداماسىندا كورسەتكىشى تومەن وڭىرلەردى دە جىپكە ءتىزدى. بەلگىلى بولعانداي, ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى – 9,6%, باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 3,8%, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 1,4% تومەن ديناميكا بايقالادى. اتالعان وڭىرلەردە مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋ قىسقارعان. ال ونەركاسىپ, وڭدەۋ, كەن ءوندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا كوش ىلگەرى كەلە جاتقان وڭىرلەردىڭ قاتارىندا قوستاناي, تۇركىستان, شىعىس قازاقستان, اتىراۋ, قاراعاندى, قىزىلوردا جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى بار. سونداي-اق كەرىسىنشە اتالعان سالالار ماڭعىستاۋ وبلىسى, نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت قالالارىندا تۇرالاپ تۇرعانى بەلگىلى بولدى.
جيىندا ءسوز العان قارجى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بەرىك شولپانقۇلوۆ وسى جىلدىڭ 7 ايىنداعى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ قورىتىندىسى تۋرالى ەسەپ بەردى. باياندامادا ايتىلعانداي, وسى مەرزىم ارالىعىندا مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ءوسىمى 14,5%, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءوسىمى 18% جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ءوسىمى 6% بولدى.
− ەسەپتى كەزەڭدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 4 ترلن 984 ملرد تەڭگە كولەمىندە نەمەسە جوسپارعا شاققاندا 103,6% كىرىس ءتۇستى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 98,9%-عا يگەرىلدى. «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا 2019 جىلعا 555 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان, ونىڭ 272,5 ملرد تەڭگەسى يگەرىلدى, – دەدى ب.شولپانقۇلوۆ.
ينفلياتسيانىڭ ءوسۋ سەبەبى بەلگىلى بولدى
ۇكىمەت وتىرىسىندا كوتەرىلگەن تاقىرىپتى تارقاتۋ ءۇشىن ءسوز العان ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ بيىلعى شىلدە ايىندا ايلىق ينفلياتسيا 0,2%-دى قۇراعانىن, جىلدىق ينفلياتسيا 5,4% دەڭگەيىندە ساقتالعانىن ايتتى. ينفلياتسيانىڭ تۋىنداۋىنا شىلدەدە 8,7%-عا جەتكەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ ءوسۋى نەگىزگى سەبەپ بولىپتى.
−ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار باعاسى قالىپتى ءوسۋ قارقىنىن كورسەتتى. ال اقىلى قىزمەتتەر باعاسىنىڭ سەرپىنى تاريحي مينيمۋمدا ساقتالدى. حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي كىرىسىنىڭ ءوسۋى اياسىندا تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ كەڭەيۋى ينفلياتسيانىڭ جىلدام ءوسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ قالادى. وسىعان وراي ۇكىمەتتەن ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە كوبىرەك ىقپال ەتكەن جەكەلەگەن تاۋارلار باعاسىن باقىلاۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى سۇرايمىز, – دەدى ە.دوساەۆ. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك توراعاسى ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋال كوپ جاعدايدا سىرتقى فاكتورلاردىڭ ىقپالىندا ەكەندىگىن حابارلادى.
− سىرتقى سەكتورداعى جاعداي تۇراقسىز. مۇناي باعاسى قۇبىلىپ تۇر. ايتا كەتەرلىگى, 31 شىلدە –
7 تامىز ارالىعىندا مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى 1 باررەلگە 65,2 اقش دوللارىنان 56,2 اقش دوللارىنا دەيىن كۇرت تومەندەدى. بۇل اقش پرەزيدەنتىنىڭ قىتاي تاۋارلارىنا باج سالىعىن ەنگىزۋ تۋرالى مالىمدەمەسىنەن كەيىن بولعان احۋال. 2019 جىلعى 9 تامىزداعى جاعداي بويىنشا مۇناي باعاسى ءبىر باررەلگە 58,5 اقش دوللارىنا دەيىن ءوستى, – دەپ تۇسىنىكتەمە بەردى باس بانكير. ۇلتتىق بانك باسشىسى اتاپ وتكەندەي, رەسەي ءرۋبلى ايدىڭ باسىنان باستاپ 9 تامىزعا دەيىن ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 63,4 رۋبلدەن 65,1 رۋبلگە – 2,8%-عا السىرەگەن. سونداي-اق ۇلتتىق بانكتىڭ التىن ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى 2019 جىلعى 1 تامىزدا 27,7 ملرد اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. باياندامادا ەلدەگى نەسيە جانە دەپوزيت نارىقتارىنىڭ احۋالى تۋراسىندا دا مالىمەتتەر ايتىلدى.
− بانكتەر نەسيە بەرۋ بەلسەندىلىگىن ۇلعايتىپ كەلەدى. ءساۋىر-ماۋسىم ايلارىندا جۇرگىزىلگەن بانكتەردى قالىپقا كەلتىرۋدەن كەيىن نەسيەلىك پورتفەل 3,5%-عا نەمەسە 433,6 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ياعني, 12,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەر – 11,0 ترلن تەڭگە, قىسقا مەرزىمدى نەسيەلەر – 1,9 ترلن تەڭگەگە تەڭ بولدى. بيزنەس ءۇشىن نەسيەلەرگە قولجەتىمدىلىك ارتۋدا: ماۋسىمدا تەڭگەمەن بەرىلگەن نەسيەلەر بويىنشا مولشەرلەمە وتكەن جىلعى ماۋسىمداعى 12,5%-بەن سالىستىرعاندا 11,7%-عا دەيىن تومەندەدى, − دەدى باس بانكير.
بەلگىلى بولعانداي, نەسيە ساياساتىنىڭ جاقسارۋىنا قورلاندىرۋ بازاسىنىڭ ساپالى تۇردە جاقسارۋى ىقپال ەتىپ وتىر. ەۋرووبليگاتسيالاردى وتەۋ, سونداي-اق جەكەلەگەن ءىرى سالىمشىلاردىڭ ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەردى شەتەلدىك قارجى ۇيىمدارىنا اۋدارۋى ناتيجەسىندە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەر 19,8%-عا قىسقارعان. سونىڭ سالدارىنان, دەپوزيتتەردى دوللارلاندىرۋ ماۋسىمنىڭ سوڭىندا 41,6%-عا دەيىن تومەندەپتى.
بولىنگەن قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋىنە كىم جاۋاپتى؟
ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەت قارجىسىن ۋاقىتىندا يگەرمەگەن مينيسترلىكتەر مەن وڭىرلەردەن ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن سۇرادى. بولىنگەن قاراجاتتى يگەرە الماعانداردىڭ كوش باسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تۇر. بۇل مينيسترلىك 9 ملرد تەڭگەنى يگەرمەگەن. كەلەسى كەزەكتە يگەرىلمەگەن 7 ملرد تەڭگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە تيەسىلى بولىپ شىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ اكتىلەردى راسىمدەۋدىڭ بىتپەۋىنە بايلانىستى قاراجات يگەرىلمەگەنىن, وسى ايدا جاعداي دۇرىستالاتىنىن ايتتى. تسيفرلى دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ يگەرىلمەگەن 6 ملرد تەڭگەنىڭ ماسەلەسى وسى توقساندا شەشىمىن تاباتىنىن جەتكىزسە, مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا 4 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قارجىسى جالپى ۇنەمدەۋ راسىمدەرىنە جانە كونكۋرسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ارىزدارىنا قاتىستى كونكۋرس مەرزىمدەرىنىڭ ۇزارتىلۋىنا, گاسترولدەر شىعىستارى كەستەسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى يگەرىلمەگەنىن ايتىپ, ءبىر ايدىڭ ىشىندە بۇل ماسەلە شەشىلەدى دەپ جاۋاپ بەردى. قارجى مينيسترلىگى قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋ سەبەبىن «ۋاقىتىندا تولەنبەگەن اكتىلەر» دەپ كورسەتسە, قورعانىس مينيسترلىگى 3,5 ملرد تەڭگە جەتكىزۋشىلەرمەن كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋ مەرزىمى كەشىكتىرىلۋىنە بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ 3,3 ملرد تەڭگە ۇنەمدەۋگە بايلانىستى ستۋدەنتتەردىڭ كونتينگەنتى, جازعى سەسسيالارعا, ستيپەندياعا بايلانىستى ەكەنىن, 1 ايدا ءتيىستى شارا قولداناتىنىن جەتكىزسە, 3 ملرد تەڭگە يگەرمەگەن ادىلەت مينيسترلىگى 2 ملرد تەڭگە اربيتراج بەن سوتتارعا بايلانىستى ەكەنىن, ال قالعان بولىگى كەلەسى توقساندا يگەرىلەتىنىن ايتىپ سەندىردى. بۇل تىزىمگە نۇر-سۇلتان قالاسى دا ەنىپ وتىر. ەلوردانى دامىتۋعا بولىنگەن اقشانىڭ 5 ملرد تەڭگەسى ءتيىستى جۇمىستارعا جۇمسالماپتى. قالا باسشىسى التاي كولگىنوۆ ينجەنەرلىك جەلىلەرگە بايلانىستى ماسەلەنى وسى توقساندا شەشىلەتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار پرەمەر تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆتەن يگەرىلمەگەن 3,9 ملرد تەڭگەنىڭ ەسەبىن سۇرادى. «شىعىستار 96% يگەرىلگەن. يگەرىلمەگەن 4 ملرد تەڭگەنىڭ باسىم بولىگى وبەكتيۆتى جاعدايلارعا بايلانىستى. ءبىر ايدا يگەرەمىز», دەدى ءوڭىر باسشىسى. ال قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قۋانىشبەك ىسقاقوۆ يگەرىلمەگەن 2 ملرد تەڭگە كونكۋرستاردىڭ اياقتالماۋىنا, سوت پروتسەستەرىنە, مەملەكەتتىك اۋديت ورىندارى تەكسەرۋىنە, تاۋار جەتكىزۋشىلەردىڭ مەردىگەرلەرلىك مىندەتتەرىن ۋاقىتىندا ورىنداماۋىنا بايلانىستى دەپ ءتۇسىندىردى. ءمان-جايعا قانىق بولعان ۇكىمەت باسشىسى يگەرىلمەگەن اقشاعا قاتىستى ماسەلە جاقىن ارادا وڭ شەشىلۋگە ءتيىس دەپ تاپسىردى.
وقۋ جىلىنا مەكتەپتەردىڭ 85%-ى عانا دايىن
كۇن تارتىبىندە قارالعان ەكىنشى ماسەلە − جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنا دايىندىق شارالارىنا قاتىستى. تاقىرىپتى تارقاتقان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسپۋبليكا بويىنشا بيىل جاڭا وقۋ جىلىندا وقيتىن وقۋشىلاردىڭ سانى 3 ميلليوننان اسادى.
− ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندالۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. وسى جەردە ەڭ ماڭىزدى باعىتتاردى اتاپ وتسەم: وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسى, ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن پايدالانۋعا بەرۋ, بالالاردى تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بويىنشا ايتار بولسام, 2018 جىلعىمەن سالىستىرعاندا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسى 279-عا كوبەيدى. سونداي-اق 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتۋ 95,2 پايىزدى قۇرايدى. قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت, الماتى قالالارىنىڭ, تۇركىستان مەن الماتى وبلىستارىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارىندا كەزەك ءالى دە ساقتالۋدا, – دەدى مينيستر. ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەملەكەتتىك بالاباقشالارعا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. 49 بالاباقشاعا كۇردەلى جوندەۋ جاساۋدى جوسپارلاعان. ونىڭ 33-ىندە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعان.
− 2016 مەملەكەتتىك مەكتەپ جۇمىس ىستەيتىن بولادى. جاڭا وقۋ جىلىندا مەكتەپتەرگە 3 ملن-نان استام بالا كەلەدى. 405 مىڭنان استام بالا مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش رەت اتتايدى. بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 20 مىڭعا كوپ, – دەدى مينيستر.
تاقىرىپتى قورىتىندىلاۋ بارىسىندا اسقار مامين 1 قىركۇيەككە دەيىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جۇمىستى باستاۋعا 100% دايىن بولۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. «بارلىق مەكتەپتەردىڭ 85%-ى عانا جاڭا وقۋ جىلىن باستاۋعا دايىن. اكىمدەرگە قويىلاتىن مىندەت – بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جۇمىستى باستاۋعا 100% دايىن بولۋى كەرەك», دەگەن ۇكىمەت باسشىسى بۇل ماسەلەنى شەشۋدى ءتيىستى مينيسترلىككە جانە ءوڭىر باسشىلارىنا تاپسىردى.
