«تالگو» پويىزىنداعى زورلاۋ وقيعاسى قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, ەل ىشىندە زورلاۋعا قارسى نارازىلىق اكتسيالارىنىڭ وتكىزىلۋىنە تۇرتكى بولعانى راس. رەسمي ستاتيستيكانىڭ ءوزى ەلىمىزدە زورلاۋ قىلمىسىنىڭ ابدەن بەلەڭ العانىن كورسەتىپ وتىر. ال جولاۋشىلار كولىگىندەگى شۋلى وقيعا وتقا ماي قۇيا تۇسكەندەي بولدى. كوپشىلىكتىڭ, ونىڭ ىشىندە بىلىكتى زاڭگەرلەردىڭ تالابى ورتاق – زورلاۋ قىلمىسىن اۋىر دارەجەلى قىلمىستىڭ قاتارىنا قوسۋ.
كۇنى كەشە «تالگودا» زورلانعان جابىرلەنۋشى كوپشىلىك الدىنا شىقتى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, قوعام بەلسەندىلەرى مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا بەت-اۋزىن تۇمشالاپ كەلىپ, ىشتەگى زارىن توككەن جابىرلەنۋشى وكسىگىن ازەر باسىپ, بۋلىعا سويلەدى. كوز جاسىن ارەڭ تىيىپ وتىردى.
بۇل وقيعانىڭ جاي-جاپسارى از جازىلعان جوق, بىراق جابىرلەنۋشىنىڭ كەيبىر سوزدەرىنە قۇزىرلى ورىندار, ءتىپتى قوعامنىڭ ءوزى كوڭىل اۋدارماسا بولمايدى.
ء«بىرىنشى مينۋتتاردان-اق تەرگەۋشىلەردىڭ سەلقوستىعى, جولسەرىكتەردىڭ ءبىر-ءبىرىن بۇركەمەلەگەن ارەكەتتەرى بايقالىپ تۇردى. ولاردىڭ ويىنشا, زورلاۋ تۋرالى ارىزدانباقشى بولساڭ – اقشا تالاپ ەتكەنىڭ. بۇل – ولار ءۇشىن قالىپتى جاعداي. مىنە, ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا», دەدى جابىرلەنۋشى.
ارينە وقيعا ەل ىشىندە قوعامدىق سىلكىنىس تۋدىرا باستاعان ساتتە جابىرلەنۋشىنىڭ ءوزىن ايىپتاعاندار دا تابىلدى. باقانداي 10 اي بويعى وسىنداي اقپاراتتىق شابۋىلدار جابىرلەنۋشى ءۇشىن جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولعان. بىراق بۇعان دەيىن جازعانىمىزداي, كىم-كىمنىڭ دە ءجۇرىس-تۇرىسى, كيىم كيىسى, مىنەزى نەمەسە ءسوزى ەشقانداي زورلىققا نەگىز بولمايدى. وسىنداي جاۋىردى جابا توقۋعا اۋەستىك تە قىلمىسكەرلەردى اقتاپ الۋعا ارەكەتتەرمەن استاسىپ جاتاتىنى وكىنىشتى.
«بىرىنشىدەن, جابىرلەنۋشىنى جاقتايتىن ءبىر جان جوق. بارلىعى دا ءىستىڭ تاتۋلاسۋمەن اياقتالعانىن كوكسەيدى. ولار شىن مانىندە ءىستى قىسقارتۋدى عانا ويلادى...», دەدى زورلىقتى توقتاۋدى تالاپ ەتۋگە باعىتتالعان جيىن بارىسىندا جابىرلەنۋشى.
وسى وقيعا بويىنشا شىققان سوت ۇكىمىنەن كەيىن بەلگىلى زاڭگەر, الەۋمەتتىك جەلىدە جۇزدەگەن مىڭ تۇراقتى وقىرمانى بار دجوحار وتەبەكوۆ بيلىككە توتە تالابىن جولدادى.
«بىرىنشىدەن, زورلاۋدى اۋىر قىلمىستار ساناتىنا قوسۋدى, ەكىنشىدەن, جىنىستىق سيپاتتاعى قىلمىستار بويىنشا پوليتسيا ارەكەتىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىن», دەيدى زاڭگەر.
نەگىزى, قوعامنىڭ دا تالابى – وسى. ويتكەنى جولسەرىكتەرگە شىققان ۇكىمنىڭ تىم جۇمساقتاۋ ەكەنىن العا تارتقان كوپشىلىكتىڭ ويى قوعامدا زورلىقشىلارعا نولدىك توزىمدىلىكتىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتىپ وتىر. ويتپەگەندە شە, قازىر ەلىمىزدە زورلاۋ, ونىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەرگە ءزابىر كورسەتىپ, قورلاۋ وقيعالارىنىڭ كوپتىگى سونشا, مۇنداي قىلمىس ۇرەيلى سيپاتتان ايىرىلىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. سوندىقتان دا قىلمىس اتاۋلىعا بەيجاي قاراي المايتىن بەلسەندىلەر باعزى زاماندا حالقىمىزدا سۇيەككە سالىنعان تاڭباداي سانالاتىن, كىسى ولتىرگەنمەن پارا-پار مۇنداي قىلمىستى جاساۋشىلارعا ەشقانداي اياۋشىلىق بولماۋىن قالايدى. بىراق كوپشىلىك كۇتكەندەي شەشىم شىعارماعان سۋديانىڭ دا باسى ەكەۋ ەمەس. ول دا بىلىكتى زاڭگەر, قىلمىستىق كودەكستىڭ ءار بابىن جىلىكشە شاعاتىن مامان.
ماسەلەن, قىلمىستىق كودەكس, ياعني ونىڭ 120-بابى بويىنشا «زورلاۋ» ورتا دارەجەلى قىلمىستىڭ ساناتىنا جاتقىزىلادى. زاڭدا كورسەتىلگەن ەڭ تومەنگى جازا – ءۇش جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. سوزبە-ءسوز كەلتىرەر بولساق: «زورلاۋ, ياعني جابىرلەنۋشىگە نەمەسە باسقا ادامدارعا كۇش قولدانىپ نەمەسە ونى قولدانۋ قاتەرىن ءتوندىرىپ نە جابىرلەنۋشىنىڭ دارمەنسىز كۇيىن پايدالانىپ, جىنىستىق قاتىناس جاساۋ – ءۇش جىلدان بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى». وسى باپتا مۇنداي قىلمىستى ادامدار توبى, الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى ادامدار توبى جاساعان, ءولتىرۋ قاتەرىن توندىرۋمەن ۇلاسقان, سونداي-اق جابىرلەنۋشىگە نەمەسە باسقا ادامدارعا قاتىستى اسا قاتىگەزدىكپەن جاسالعان, جابىرلەنۋشىنىڭ سوز اۋرۋىن جۇقتىرىپ الۋىنا اكەپ سوققان جانە بىرنەشە رەت جاسالعان زورلاۋ بولسا, كىنالى دەپ تانىلعان ادامنىڭ جازاسى اۋىرلاي تۇسەدى – ول بەس جىلدان ون جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالاناتىنى كورسەتىلگەن.
ال ەگەر زورلاۋ ابايسىزدا جابىرلەنۋشىنىڭ ولىمىنە, ابايسىزدا جابىرلەنۋشىنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرۋگە, ونىڭ ايتۆ جۇقتىرىپ الۋىنا نەمەسە وزگە دە اۋىر زارداپتارعا اكەلىپ سوقسا, توتەنشە احۋال كەزىندە نەمەسە جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر بارىسىندا جاسالسا, قىلمىستىق توپ جاساسا, سوتتالۋشى بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ون جىل مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ نەمەسە ونسىز, ون جىلدان ون بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.
سونىمەن قاتار مۇنان دا اۋىر جازا كامەلەتكە تولماعان ادامدارعا قاتىستى جاسالسا, ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى دا قاراستىرىلعان.
بىراق جەتەس ۇمبەتاليەۆ پەن قولقانات قۇرمانيازوۆقا قاتىستى ۇكىم شىعارعان سۋديا قىلمىستىڭ كودەكستىڭ 55-بابىن باسشىلىققا العانىن مالىمدەدى. ول باپتا: «جاسالعان قىلمىس بەلگىسى رەتىندە كوزدەلمەگەن جەڭiلدەتەتiن ءمان-جاي بولعان جانە اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلار بولماعان كەزدە, جازانىڭ نەگىزگى ءتۇرىنىڭ مەرزىمىن نەمەسە مولشەرىن وسى كودەكستiڭ ەرەكشە بولiگiنiڭ تيiستi بابىندا كوزدەلگەن ەڭ جوعارى مەرزىمنىڭ نەمەسە مولشەردىڭ: 1) ونشا اۋىر ەمەس نەمەسە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعان كەزدە – جارتىسىنان; 2) اۋىر قىلمىس جاساعان كەزدە – ۇشتەن ەكiسiنەن; 3) اسا اۋىر قىلمىس جاساعان كەزدە تورتتەن ۇشiنەن اسىرۋعا بولمايدى», دەپ كورسەتىلسە, قازىمىز قايتپەك؟ ويتكەنى قىلمىستىق ىسكە تىركەلگەن مىنەزدەمەلەردە سوتتالۋشىلاردىڭ تەك جاقسى قىرلارى كورسەتىلىپ, ءبىرىنىڭ ۇلگىلى اكە, ادال جار, ەكىنشىسىنىڭ قاق-سوعى جوق, تارتىپكە مويىنسۇنعان ادام ەكەنى سيپاتتالعان قۇجات تۇرىندەگى قاعازدار سوتتالۋشىلارعا جازا كەسۋدە ماڭىزى بولعانى دا راس.
وسى ورايدا قوعامدا ۇلكەن شۋ تۋعىزىپ, ۇكىمدى وقىعان سۋديا ساتىبالدى ورازبايدىڭ بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرەرلىك پىكىرلەر ءورشي باستاعان سوڭ جوعارعى سوتتىڭ باسشىلىعى دا ءۇنسىز قالعان جوق. ماسەلەن, جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان توراعاسى ءابدىراشيد جۇكەنوۆ ءوز سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە: «قىلمىستىق زاڭعا وزگەرتۋ ەنگىزۋ جانە قىلمىستىق كودەكستىڭ زورلاۋعا جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن سانكتسياسىن زاڭ ارقىلى كۇشەيتۋ تۋرالى قوعامداعى پىكىرلەرمەن كەلىسەمىن. بۇدان بولەك, قىلمىستىق زاڭدا قىلمىستىق كودەكستىڭ 55-بابى ەرەجەلەرىنىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىككە قارسى قىلمىستاردى, سىبايلاس جەمقورلىق جانە بىرقاتار قوعامعا قاۋىپتى قىلمىستى جاساعان ادامدارعا قولدانىلمايتىنداي ەتىپ قايتا قاراعان ءجون» دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. دەمەك, سەڭ قوزعالدى. بىراق مۇنداي وقيعالارعا «نە مولچي» سياقتى قوعامدىق قوزعالىستاردىڭ دابىلىنان سوڭ ءمان بەرىلۋى كەرەك پە؟
ماسەلەن, اينالامىزعا قارار بولساق, جاپونيادا زورلىقشىلار 30 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. كانادادا زورلىقشىلارعا ەڭ كەمى ون جىلعا جازا كەسىلەدى. ال ءار شتاتىندا زاڭدارى الا-قۇلا بولىپ كەلەتىن امەريكانىڭ كەيبىر وڭىرىندە «زورلاۋ» قىلمىسى بويىنشا ايىپتالعاندار ءومىر بويى تۇرمەگە قامالادى. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى جانە الەم ەلدەرى جىل سايىن زورلىقشىلارعا قاتىستى زاڭداردى قاتاڭداتپاسا, بوساڭسىتىپ وتىرعان جوق.
ارينە جازانى قاتاڭداتۋ تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس. الدەبىر قىلمىستارعا بايلانىستى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالسا دا, ول ءبارىبىر قىلمىستىڭ ازايۋىنا كەپىلدىك بولمايدى. سوندىقتان اسا ازعىندىققا بالاناتىن مۇنداي قىلمىستى تەك وتباسىنداعى تاربيەنىڭ وسالدىعىمەن جانە ۇلتىمىزعا ءتان قادىر-قاسيەتتەردىڭ كومەسكى تارتۋىمەن عانا بايلانىستىرۋعا بولاتىن سياقتى. ماسەلەن, «ەل تىرەگى» قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان التاەۆ: «حالقىمىزدا «مالىم – جانىمنىڭ ساداقاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى» دەگەن ناقىل بار. سوندىقتان ايەل-قىزدار ماسەلەسىن كوتەرگەن ۋاقىتتا الدىمەن اپكە-قارىنداستارىمىزدى, انالارىمىزدى العا شىعارۋىمىز كەرەك. ەگەر ولاردىڭ ارىن تاپتاتىپ, ادىلەتسىز جازاعا جول بەرىپ وتىرا بەرسەك, ەلدىگىمىز قايدا؟», دەپ كوكەيىندەگى ويىن اشىق جەتكىزدى.
مىنە, جوعارىدا اتالعان «نە مولچي» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى دينا سمايلوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇگىنگە دەيىنگى زورلاۋعا بايلانىستى زاڭدى قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان پەتيتسياعا 5 مىڭنان اسا ادام قول قويعان. قوعام بەلسەندىسى سونىمەن قاتار زورلاۋ بويىنشا كىنالى دەپ تانىلعان ادامداردىڭ سۋرەتىن اشىق جاريالاپ, قىلمىسكەرلەردىڭ تۋعان جەرى, ءبىلىم العان وقۋ ورنى مەن اتا-اناسى تۋرالى ماعلۇماتتاردى ەل ءبىلۋى كەرەك دەپ سانايدى.
جالپى, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, وتكەن جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 120-بابى, ياعني «زورلاۋ» بويىنشا 1130 قىلمىس تىركەلگەن. وعان بولەك باپتارمەن جازالاناتىن جىنىستىق سيپاتتاعى باسقا دا قىلمىستار مەن جاسوسپىرىمدەردى زورلاۋعا بايلانىستى سانداردى قوسساڭىز, توبە شاشىڭىز تىك تۇرادى. جوعارىدا كورسەتىلگەن 1130 – تەك جالاڭ تسيفر ەمەس, ول وسىنشا تاعدىر, وسىنشا ەزگىگە تۇسكەن ادام, وسىنشا قور بولعان زامانداسىمىز, كورشىمىز, جاقىنىمىز. وسى ورايدا ءسوزىمىزدى «تالگودا» زورلانعان جابىرلەنۋشىنىڭ كوپشىلىك الدىنداعى مىنا سوزىمەن تۇيىندەگەن ءجون سياقتى: «جانىما ۇيىرسەكتەپ جەتكەن پوليتسەيلەردىڭ, جولسەرىكتەردىڭ بارلىعى بىردەي ونىڭ وتباسى مەن بالالارى بارىن ايتۋمەن بولدى. ال مەنىڭ شە؟ ەگەر مەنىڭ وتباسىم بولماسا, زورلاي بەرۋگە بولا ما؟».
