قوعام • 14 تامىز، 2019

زورلىقشىلارعا قاتاڭ جازا قاجەت

35 رەتكورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2 قىركۇيەككە جوس­پار­لانعان حالىققا جولداۋىندا پەدوفي­ليا، جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق جانە جەكە تۇلعاعا قارسى جاسالاتىن باسقا دا اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى جازالاۋ شارا­لا­رىن قاتاڭداتۋ جونىندە پارلامەنتكە جانە ۇكىمەتكە تاپسىرمالار جۇكتەلەتىنىن جاريالادى. مىنە، وسى جولداۋدان كەيىن زورلىقشىلاردى اتقا تەرىس مىنگىزۋ باستالاتىنى انىق.

«تالگو» پويىزىنداعى زورلاۋ وقي­عا­سى قوعامدا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ، ەل ىشىندە زورلاۋعا قارسى نارازىلىق اكتسيا­لا­رىنىڭ وتكىزىلۋىنە تۇرتكى بولعانى راس. رەسمي ستاتيستيكانىڭ ءوزى ەلىمىزدە زورلاۋ قىلمىسىنىڭ ابدەن بەلەڭ العانىن كورسەتىپ وتىر. ال جولاۋشىلار كولىگىندەگى شۋلى وقيعا وتقا ماي قۇيا تۇسكەندەي بولدى. كوپشىلىكتىڭ، ونىڭ ىشىندە بىلىكتى زاڭگەرلەردىڭ تالابى ورتاق – زورلاۋ قىلمىسىن اۋىر دارەجەلى قىلمىستىڭ قاتارىنا قوسۋ.

كۇنى كەشە «تالگودا» زورلانعان جا­بىر­لەنۋشى كوپشىلىك الدىنا شىقتى. ءما­جىلىس دەپۋتاتتارى، قوعام بەلسەندىلەرى مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا بەت-اۋزىن تۇم­شا­لاپ كەلىپ، ىشتەگى زارىن توك­كەن جا­بىرلەنۋشى وكسىگىن ازەر باسىپ، بۋلىعا سوي­لە­دى. كوز جاسىن ارەڭ تىيىپ وتىردى.

بۇل وقيعانىڭ جاي-جاپسارى از جا­زىل­عان جوق، بىراق جابىرلەنۋشىنىڭ كەيبىر سوزدەرىنە قۇزىرلى ورىندار، ءتىپتى قوعام­نىڭ ءوزى كوڭىل اۋدارماسا بولمايدى.

ء«بىرىنشى مينۋتتاردان-اق تەرگەۋ­شى­لەر­دىڭ سەلقوستىعى، جولسەرىكتەردىڭ ءبىر-ءبىرىن بۇركەمەلەگەن ارەكەتتەرى بايقالىپ تۇردى. ولاردىڭ ويىنشا، زورلاۋ تۋرالى ارىزدانباقشى بولساڭ – اقشا تالاپ ەتكەنىڭ. بۇل – ولار ءۇشىن قالىپتى جاعداي. مىنە، ماسەلەنىڭ ءمانىسى وسىندا»، دەدى جابىرلەنۋشى.

ارينە وقيعا ەل ىشىندە قوعامدىق سىل­كىنىس تۋدىرا باستاعان ساتتە جابىر­لە­نۋ­شىنىڭ ءوزىن ايىپتاعاندار دا تابىلدى. باقانداي 10 اي بويعى وسىنداي اقپاراتتىق شابۋىلدار جابىرلەنۋشى ءۇشىن جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولعان. بىراق بۇعان دەيىن جازعانىمىزداي، كىم-كىمنىڭ دە ءجۇ­رىس-تۇرىسى، كيىم كيىسى، مىنەزى نەمەسە ءسوزى ەشقانداي زورلىققا نەگىز بولمايدى. وسىن­داي جاۋىردى جابا توقۋعا اۋەستىك تە قىلمىس­كەرلەردى اقتاپ الۋعا ارەكەتتەرمەن استا­سىپ جاتاتىنى وكىنىشتى.

«بىرىنشىدەن، جابىرلەنۋشىنى جاقتاي­تىن ءبىر جان جوق. بارلىعى دا ءىستىڭ تاتۋلاسۋ­مەن اياقتالعانىن كوكسەيدى. ولار شىن ما­­نىندە ءىستى قىسقارتۋدى عانا ويلا­دى...»، دەدى زورلىقتى توقتاۋدى تالاپ ەتۋ­گە با­عىت­تالعان جيىن بارىسىندا جابىر­لە­نۋ­شى.

وسى وقيعا بويىنشا شىققان سوت ۇكىمىنەن كەيىن بەلگىلى زاڭگەر، الەۋمەتتىك جەلىدە جۇزدەگەن مىڭ تۇراقتى وقىرمانى بار دجوحار وتەبەكوۆ بيلىككە توتە تالابىن جولدادى.

«بىرىنشىدەن، زورلاۋدى اۋىر قىل­مىس­تار ساناتىنا قوسۋدى، ەكىنشىدەن، جىنىستىق سيپاتتاعى قىلمىستار بويىنشا پوليتسيا ارەكەتىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىن»، دەيدى زاڭگەر.

نەگىزى، قوعامنىڭ دا تالابى – وسى. ويتكەنى جولسەرىكتەرگە شىققان ۇكىمنىڭ تىم جۇمساقتاۋ ەكەنىن العا تارتقان كوپ­شى­لىك­تىڭ ويى قوعامدا زورلىقشىلارعا نولدىك توزىمدىلىكتىڭ قالىپتاسقانىن كورسەتىپ وتىر. ويتپەگەندە شە، قازىر ەلىمىزدە زورلاۋ، ونىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەرگە ءزا­بىر كورسەتىپ، قورلاۋ وقيعالارىنىڭ كوپتىگى سونشا، مۇنداي قىلمىس ۇرەيلى سيپا­ت­­تان ايىرىلىپ بارا جاتقانداي اسەر قال­دى­را­دى. سوندىقتان دا قىلمىس اتاۋ­لىعا بەيجاي قاراي المايتىن بەلسەندىلەر باعزى زاماندا حالقىمىزدا سۇيەككە سا­لىن­­عان تاڭباداي سانالاتىن، كىسى ولتىر­گەنمەن پارا-پار مۇنداي قىلمىستى جاساۋ­شى­لارعا ەشقانداي اياۋشىلىق بولماۋىن قالايدى. بىراق كوپشىلىك كۇتكەندەي شەشىم شىعارماعان سۋديانىڭ دا باسى ەكەۋ ەمەس. ول دا بىلىكتى زاڭگەر، قىلمىستىق كودەكستىڭ ءار بابىن جىلىكشە شاعاتىن مامان.

ماسەلەن، قىلمىستىق كودەكس، ياعني ونىڭ 120-بابى بويىنشا «زورلاۋ» ورتا دارەجەلى قىلمىستىڭ ساناتىنا جاتقى­زى­لا­دى. زاڭدا كورسەتىلگەن ەڭ تومەنگى جازا – ءۇش جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. سوزبە-ءسوز كەلتىرەر بولساق: «زورلاۋ، ياعني جابىرلەنۋشىگە نەمەسە باسقا ادامدارعا كۇش قولدانىپ نەمەسە ونى قولدانۋ قاتەرىن ءتوندىرىپ نە جابىرلەنۋشىنىڭ دارمەنسىز كۇيىن پايدالانىپ، جىنىستىق قاتىناس جاساۋ – ءۇش جىلدان بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى». وسى باپتا مۇنداي قىلمىستى ادامدار توبى، الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى ادامدار توبى جاساعان، ءولتىرۋ قاتەرىن توندىرۋمەن ۇلاسقان، سونداي-اق جابىرلەنۋشىگە نەمەسە باسقا ادامدارعا قاتىستى اسا قاتىگەزدىكپەن جاسالعان، جابىرلەنۋشىنىڭ سوز اۋرۋىن جۇقتىرىپ الۋىنا اكەپ سوققان جانە بىرنەشە رەت جاسالعان زورلاۋ بولسا، كىنالى دەپ تانىلعان ادامنىڭ جازاسى اۋىرلاي تۇسەدى – ول بەس جىلدان ون جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالاناتىنى كورسەتىلگەن.

ال ەگەر زورلاۋ ابايسىزدا جابىر­لە­نۋشىنىڭ ولىمىنە، ابايسىزدا جابىر­لە­نۋشىنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەل­تى­رۋگە، ونىڭ ايتۆ جۇقتىرىپ الۋىنا نەمەسە وزگە دە اۋىر زارداپتارعا اكەلىپ سوقسا، توتەنشە احۋال كەزىندە نەمەسە جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر بارىسىندا جاسالسا، قىل­مىس­تىق توپ جاساسا، سوتتالۋشى بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ون جىل مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ نەمەسە ونسىز، ون جىلدان ون بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.

سونىمەن قاتار مۇنان دا اۋىر جازا كامەلەتكە تولماعان ادامدارعا قاتىستى جاسالسا، ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى دا قاراستىرىلعان.

بىراق جەتەس ۇمبەتاليەۆ پەن قولقانات قۇرمانيازوۆقا قاتىستى ۇكىم شىعارعان سۋديا قىلمىستىڭ كودەكستىڭ 55-بابىن باسشىلىققا العانىن مالىمدەدى. ول باپتا: «جاسالعان قىلمىس بەلگىسى رەتىندە كوزدەل­مەگەن جەڭiلدەتەتiن ءمان-جاي بولعان جانە اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلار بولماعان كەزدە، جازانىڭ نەگىزگى ءتۇرىنىڭ مەرزىمىن نەمەسە مولشەرىن وسى كودەكستiڭ ەرەكشە بولiگiنiڭ تيiستi بابىندا كوزدەلگەن ەڭ جوعارى مەرزىمنىڭ نەمەسە مولشەردىڭ: 1) ونشا اۋىر ەمەس نەمەسە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعان كەزدە – جارتىسىنان; 2) اۋىر قىلمىس جاساعان كەزدە – ۇشتەن ەكiسiنەن; 3) اسا اۋىر قىلمىس جاساعان كەزدە تورتتەن ۇشiنەن اسىرۋعا بولمايدى»، دەپ كورسەتىلسە، قازىمىز قايتپەك؟ ويتكەنى قىلمىستىق ىسكە تىركەلگەن مىنەزدەمەلەردە سوتتالۋشىلاردىڭ تەك جاقسى قىرلارى كورسەتىلىپ، ءبىرىنىڭ ۇلگىلى اكە، ادال جار، ەكىنشىسىنىڭ قاق-سوعى جوق، تارتىپكە مويىن­سۇن­عان ادام ەكەنى سيپاتتالعان قۇجات تۇ­رىن­دەگى قاعازدار سوتتالۋشىلارعا جازا كەسۋدە ماڭىزى بولعانى دا راس.

وسى ورايدا قوعامدا ۇلكەن شۋ تۋعى­زىپ، ۇكىمدى وقىعان سۋديا ساتىبالدى ورازبايدىڭ بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرەر­لىك پىكىرلەر ءورشي باستاعان سوڭ جوعارعى سوتتىڭ باسشىلىعى دا ءۇنسىز قالعان جوق. ماسە­لەن، جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ جاڭادان تا­عايىن­دالعان توراعاسى ءابدىراشيد جۇ­كە­نوۆ ءوز سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە: «قىل­­­مىستىق زاڭعا وزگەرتۋ ەنگىزۋ جانە قىلمىستىق كودەكستىڭ زورلاۋعا جاۋاپ­تى­لىق­تى كوزدەيتىن سانكتسياسىن زاڭ ارقىلى كۇشەيتۋ تۋرالى قوعامداعى پىكىرلەرمەن كەلى­سەمىن. بۇدان بولەك، قىلمىستىق زاڭدا قىلمىستىق كودەكستىڭ 55-بابى ەرەجە­لە­رى­نىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىككە قارسى قىل­مىستاردى، سىبايلاس جەمقورلىق جانە بىرقاتار قوعامعا قاۋىپتى قىلمىستى جاسا­عان ادامدارعا قولدانىلمايتىنداي ەتىپ قايتا قاراعان ءجون» دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. دەمەك، سەڭ قوزعالدى. بىراق مۇنداي وقيعا­لارعا «نە مولچي» سياقتى قوعامدىق قوزعا­لىس­تاردىڭ دابىلىنان سوڭ ءمان بەرىلۋى كەرەك پە؟

ماسەلەن، اينالامىزعا قارار بولساق، جاپونيادا زورلىقشىلار 30 جىلعا دە­يىن­گى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. كانادادا زورلىقشىلارعا ەڭ كەمى ون جىلعا جازا كەسىلەدى. ال ءار شتا­تىندا زاڭدارى الا-قۇلا بولىپ كەلەتىن امە­ريكانىڭ كەيبىر وڭىرىندە «زورلاۋ» قىلمىسى بويىنشا ايىپتالعاندار ءومىر بويى تۇرمەگە قامالادى. مۇنداي مىسالدار جەتكىلىكتى جانە الەم ەلدەرى جىل سايىن زورلىق­شىلارعا قاتىستى زاڭداردى قاتاڭ­دات­پاسا، بوساڭسىتىپ وتىرعان جوق.

ارينە جازانى قاتاڭداتۋ تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس. الدەبىر قىلمىستارعا بايلانىستى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالسا دا، ول ءبارى­بىر قىلمىستىڭ ازايۋىنا كەپىلدىك بولمايدى. سوندىقتان اسا ازعىندىققا با­لا­­­ناتىن مۇنداي قىلمىستى تەك وتبا­سىن­داعى تاربيەنىڭ وسالدىعىمەن جانە ۇلتىمىزعا ءتان قادىر-قاسيەتتەردىڭ كومەس­كى تارتۋىمەن عانا بايلانىستىرۋعا بولا­­تىن سياقتى. ماسەلەن، «ەل تىرەگى» قاۋىم­داستىعى ۇيىم­داستىرعان دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىن­دا ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان التاەۆ: «حال­قىمىزدا «مالىم – جانىمنىڭ سادا­قا­سى، جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى» دەگەن ناقىل بار. سوندىقتان ايەل-قىزدار ماسەلەسىن كوتەرگەن ۋاقىتتا الدىمەن اپكە-قارىنداستارىمىزدى، انالارىمىزدى العا شىعارۋىمىز كەرەك. ەگەر ولاردىڭ ارىن تاپتاتىپ، ادىلەتسىز جازاعا جول بەرىپ وتىرا بەرسەك، ەلدىگىمىز قايدا؟»، دەپ كوكەيىندەگى ويىن اشىق جەتكىزدى.

مىنە، جوعارىدا اتالعان «نە مولچي» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى دينا سماي­لوۆا­نىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇگىنگە دەيىنگى زورلاۋعا بايلانىستى زاڭدى قاتاڭداتۋعا باعىت­تالعان پەتيتسياعا 5 مىڭنان اسا ادام قول قويعان. قوعام بەلسەندىسى سونى­مەن قاتار زورلاۋ بويىنشا كىنالى دەپ تا­نىل­عان ادامداردىڭ سۋرەتىن اشىق جاريا­لاپ، قىلمىسكەرلەردىڭ تۋعان جەرى، ءبىلىم العان وقۋ ورنى مەن اتا-اناسى تۋرالى ماعلۇماتتاردى ەل ءبىلۋى كەرەك دەپ سانايدى.

جالپى، باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق­تىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قارا­عان­دا، وتكەن جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 120-بابى، ياعني «زورلاۋ» بويىنشا 1130 قىلمىس تىركەلگەن. وعان بولەك باپتارمەن جازالاناتىن جىنىستىق سيپاتتاعى باسقا دا قىلمىستار مەن جاسوسپىرىمدەردى زورلاۋعا بايلانىستى سانداردى قوسساڭىز، توبە شاشىڭىز تىك تۇرادى. جوعارىدا كورسەتىلگەن 1130 – تەك جالاڭ تسيفر ەمەس، ول وسىنشا تاعدىر، وسىنشا ەزگىگە تۇس­كەن ادام، وسىنشا قور بولعان زاماندا­سى­مىز، كورشىمىز، جاقىنىمىز. وسى وراي­دا ءسوزىمىزدى «تالگودا» زورلانعان جابىر­لە­نۋشىنىڭ كوپشىلىك الدىنداعى مىنا سوزىمەن تۇيىندەگەن ءجون سياقتى: «جانىما ۇيىرسەكتەپ جەتكەن پوليتسەيلەردىڭ، جول­سە­رىكتەردىڭ بارلىعى بىردەي ونىڭ وتباسى مەن بالالارى بارىن ايتۋمەن بولدى. ال مەنىڭ شە؟ ەگەر مەنىڭ وتباسىم بولماسا، زورلاي بەرۋگە بولا ما؟».  

سوڭعى جاڭالىقتار

عىلىم مەن بيزنەستى ۇشتاستىرعان جيىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:19

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • بۇگىن، 08:14

«جىر مۇرا» جاستارعا جول اشتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:04

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

قاراۋىلتوبەگە تابيعي گاز جەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:56

اسىل مىنەزدىڭ ۇلگىسى

100 • بۇگىن، 07:53

شىمبۇلاق شاڭعى ماۋسىمىن اشتى

قىسقى سپورت • بۇگىن، 07:36

اتباسار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:32

ازاماتتىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 07:20

ورگانيكالىق ونىمدەر نارىعى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:14

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار