تاياۋدا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن جانداربەكتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن القالى باسقوسۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى ءۇشىن وزەكتى ماسەلە سانالاتىن ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ, سىرتقى نارىق كوكجيەگىن ودان ءارى كەڭەيتۋدىڭ, باسەكەلەستىك قارىمىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندادى. جيىنعا ەكسپورتتاۋشى كاسىپكەرلەرمەن قاتار, ولارعا قارجىلاي جانە سەرۆيستىك كومەك كورسەتەتىن ينستيتۋت وكىلدەرى دە قاتىسىپ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن تاۋارلاردى سىرتقى نارىققا جونەلتۋدىڭ ءتيىمدى جانە كەمشىن تۇستارى تالقىلاندى.
– ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدا ەكسپورتتىڭ الاتىن ورنى بولەك. سوڭعى جىلدارى شيكىزاتتى قالدىقسىز وڭدەپ, شەتەلدىك تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزەتىن كاسىپورىنداردىڭ سانى كوبەيە ءتۇستى. قايتا وڭدەۋ سالاسىنا باسىمدىق بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ ۇلەسى 15-20 پايىزعا ءوستى, – دەي كەلىپ, داۋرەن جانداربەك ۇلى «BioOperations» جشس-ءنىڭ تاجىريبەسىنەن ناقتى مىسالدار كەلتىردى. كەزىندە بانكروتقا ۇشىراعان «بيوحيم» كاسىپورنىنىڭ ورنىن باسقان الەۋەتتى ءوندىرىس ورنى بۇگىندە ءوز ونىمدەرىن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى مەملەكەتتەرگە جونەلتەدى. جالپى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 70-كە جۋىق تاۋار ءوندىرۋشى قىتاي, رەسەي, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان.
الداعى 5 جىلدا قازاقستاننىڭ الدىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتىن 2,5 ەسەگە ءوسىرۋ مىندەتى تۇر. اگرارلىق ايماق سانالاتىن سولتۇستىك قازاقستانعا دا بۇل تاپسىرمانىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. ارينە, تەك اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە عانا باسىمدىق بەرۋ تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ۇتىمدى جولى ەمەس. باستى ماقسات – ءوندىرىستىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا باسەكەلەستىككە ۇمتىلۋ. وسىعان وراي قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرالى بوكەيحانوۆ كاسىپكەرلەردى الەۋەتتى ارىپتەستەرمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.
– ەكى مىڭعا جۋىق شيكىزاتتىق ەمەس كاسىپورىننىڭ بەستەن ءبىرى عانا ونىمدەرىن سىرتقا شىعارادى. ءبىز ءتۇرلى حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىسۋعا قارجىلاي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق كومەك كورسەتۋگە ءازىرمىز. بىلتىر تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن 84 ىسكەرلىك شارا وتكىزىلىپ, 424 سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتىلدى. 160 ميلليون دوللاردىڭ 70-تەن استام ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتارى جاسالدى, – دەدى ول. ن.بوكەيحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى ساۋدا پالاتاسىنان وزگە دە قولداۋ ينستيتۋتتارى از ەمەس. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى وتاندىق تاۋارلاردى شەتەلدە تانىتقىسى كەلەتىندەرگە تومەن پايىزبەن نەسيە بەرەدى. «Kazakh Export» ەكسپورتتىق ساقتاندىرۋ كومپانياسى ءوز كەزەگىندە ءتۇرلى ساقتاندىرۋ جانە قارجىلاندىرۋ قىزمەتتەرىن ۇسىنادى. بۇگىندە پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىمەن وزىق جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
«قازاقستاننىڭ يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعى» اق ديرەكتورى دياس سەرىكوۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەردىڭ تاۋار ەكسپورتتاۋعا قاتىستى بىرقاتار شىعىندارىنىڭ 30-60 پايىزىنا دەيىن قايتارىلىپ بەرىلەدى ەكەن. ياعني, تاۋاردى شەتەلدە جارنامالاۋعا, قويمالار مەن باسقا دا ورىنداردى جالعا الۋعا جانە ءونىمدى تاسىمالداۋعا باعىتتالعان قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەكسپورتتاۋشىلارعا قايتارىلادى. بيىل وسى ماقسات ءۇشىن 10,4 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قىزمەت ازىرگە ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە كورسەتىلەدى. قولداۋدىڭ مۇنداي ءتۇرىن پايدالانۋعا 8 سولتۇستىكقازاقستاندىق كومپانيا نيەت ءبىلدىرىپتى. ارالارىندا ەلىمىزگە تانىمال «سۇلتان» ماكارون فابريكاسى بار. سونداي-اق «ماسلودەل» كومپانياسى دا مەملەكەتتىك كومەكتىڭ شاراپاتىن كورۋگە ىنتالى.
ال تيميريازەۆ ۇن تارتۋ كومبيناتىنداعى جاعداي ءماز ەمەس. بۇگىنگە دەيىن ۇندى اۋعانستانعا جونەلتىپ كەلگەن كاسىپورىننىڭ جۇمىسى قازىر توقتاپ تۇر. قىزمەتكەرلەرى اقىسىز دەمالىسقا جىبەرىلگەن. بۇعان نە سەبەپ؟ «تيميريازەۆ ۇن تارتۋ كومبيناتى» جشس-ءنىڭ قارجى ديرەكتورى كۇنسۇلۋ قابدوشەۆانىڭ تۇسىندىرۋىنە قاراعاندا, قازاقستاننىڭ ۇن ەكسپورتىنداعى باسەكەلەستەرى – وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان. قازىر بۇل ەلدەردە ۇن تارتۋ سالاسى قارقىندى دامىعان. مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ زور. ءبىزدىڭ ەلدەن بيدايدى ۇلكەن كولەمدە ساتىپ الادى دا, وزدەرى تارتىپ الادى. وسىلايشا ىشكى سۇرانىستى وزدەرى قاناعاتتاندىرىپ وتىر. سونداي-اق بۇل ەلدەر ءونىمدى ارزان باعامەن شەتەلگە دە جونەلتەدى. وسى سەبەپتى قازاقستاننىڭ ۇنىنا دەگەن سۇرانىس كەمىپ, وبلىستاعى ەڭ ءىرى كومبيناتتاردىڭ ءبىرى جابىلۋدىڭ الدىندا تۇر. بۇل – ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. ءونىمدى اۋعانستانعا وزبەكستان ارقىلى جەتكىزۋدەگى قىمباتشىلىق تا كومبيناتتىڭ قارجىلىق جاعدايىنا كەرى اسەر ەتكەن. كاسىپورىننىڭ قارجىلىق ديرەكتورى سۋبسيديا بولىنسە دەگەن ۇسىنىستى بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت كوتەرىپتى. سىرتقى ساۋدا پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ن.بوكەيحانوۆ ماسەلەنى باقىلاۋعا الۋعا ۋادە بەردى.
بىلتىر 2 ملن توننا قازاقستاندىق ۇن ەكسپورتتالىپ, ونىڭ 1,5 ملن تونناعا جۋىعى ەڭ ءىرى ارىپتەسىمىز اۋعانستانعا جونەلتىلگەن. الداعى ۋاقىتتا بۇل ەلگە وڭىردەن بيداي مەن ۇننان باسقا دا تاۋارلار جىبەرىلەتىن بولادى. «رادۋگا» جانە «گرەيت شول» سەرىكتەستىكتەرى يمپورت-ەكسپورت باعىتىندا بىرقاتار كەلىسىم جاساسقان. بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا اينالىمى جارتى ملرد دوللاردى قۇراعان بولاتىن. سولتۇستىكقازاقستاندىق كاسىپكەرلەر بيىلدىڭ وزىندە 60 مىڭ توننادان استام ءونىم ەكسپورتتاپتى. يگەرىلمەگەن ىشكى مۇمكىندىكتەر ءالى دە بولسا بار. ايتكەنمەن, جۇك ۆاگوندارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ, قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى پروبلەمالار دا بارشىلىق. سول ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا ونىمدەردى تاسىمالداۋدى 1,5-2 ەسەگە دەيىن ارزانداتاتىن جاڭا باعدارلار اشۋ بەلگىلەنگەن.
رەسەيمەن شەكارالاس ايماقتاردا بىرقاتار تۇيتكىلدەردىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى گەننادي زەنچەنكو جاسىرمايدى. ءسۇت ونىمدەرىن ومبى, قورعان وبلىستارىنا ىركىلىسسىز جەتكىزىپ جۇرگەن شارۋاشىلىقتىڭ ءونىم كولەمى سوڭعى كەزدەرى ازايىپ كەتكەن. وعان كورشى ەل تاراپىنان تالاپ ەتىلەتىن قۇجاتتاردىڭ شامادان تىس كوپتىگىنە بايلانىستى راسىمدەۋ كوپ ۋاقىت الاتىنى سەبەپ بولىپتى.
– جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ساۋدا سورەلەرىندە رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋستىڭ ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى سامساپ تۇر. ويتكەنى ولار ءۇشىن قازاقستان نارىعىنا كىرۋ جەڭىل. ال بىزگە كوپتەگەن توسقاۋىلدار مەن كەدەرگىلەر كەزدەسەدى. مەنىڭشە, تالاپ, شارت ەكى جاققا دا بىردەي, تەڭدەي بولۋ كەرەك. ءتيىستى ورىندار جاعدايدى وزگەرتۋگە ىقپال ەتپەسە, ەكسپورتتىق سۇرانىسىمىزدى مۇلدەم السىرەتىپ الۋىمىز مۇمكىن, – دەيدى گ.زەنچەنكو.
بۇگىندە قازاقستان ونىمدەرى الەمنىڭ 100-دەن استام ەلىنە جونەلتىلەدى. وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى وتاندىق تاۋارلاردىڭ مىڭنان استام ءتۇرى ەكسپورتتالادى. جوعارىدا اتالعان ولقىلىقتار شەشىمىن تاۋىپ, جەڭىلدىكتەردى بيزنەسمەندەر ۇتىمدى پايدالانا بىلسە, سىرتقى نارىقتاعى الەۋەتىمىز ارتا تۇسۋگە ءتيىس.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
