كەيبىرەۋلەر قازاقستان ەلورداسى – نۇر-سۇلتاندا العاش بولعان كەزدەرىندە وزدەرىن ورتالىق ازيادا فۋتۋريستيكالىق عىلىمي-فانتاستيكالىق فيلم ءتۇسىرۋ الاڭىنا تاپ بولعانداي سەزىنەتىندەرىن جاسىرمايدى. الەم استانالارىنىڭ ىشىندە بۇل – عارىشتىق زاماناۋي كەسكىن-كەلبەتى بار قالالاردىڭ ءبىرى. ورتالىقازيالىق مەملەكەتتىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ ورتاڭعى تۇسىنا ورنالاسقان قالا ءوزىنىڭ ەرەكشە ارحيتەكتۋراسىمەن مەنمۇندالايدى جانە كامەلەت جاسىنا تولماعان ءجاسوسپىرىمنىڭ اسەرىن بەرەدى. جيىرما ءبىر جاسقا ەندى تولعان نۇر-سۇلتان, بۇرىنعى ەلوردا, 1997 جىلى استانا رەتىندە الماتىنى اۋىستىرعان بولاتىن. مىنە, بۇگىن ءوزىنىڭ كەمەلدەنگەن كەزەڭىنە جەتىپ وتىر.
نۇر-سۇلتان باتىسقا قاراي مىڭداعان شاقىرىم جەردەگى جەنەۆا سەكىلدى «بەيبىتشىلىك قالاسى» مارتەبەسىنە يە. بۇل مارتەبە قالاعا يۋنەسكو تاراپىنان 1999 جىلى بەرىلگەن بولاتىن. ششۆەيتساريا جانە فرانتسۋز ءالپىسىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان جەنەۆادان ايىرماشىلىعى, بۇل – ارحيتەكتۋراسى جاپون ساۋلەتشىسى كيسە كۋروكاۆانىڭ باس جوسپارى شەڭبەرىندە «نولدەن» جوبالانعان بۇرىنعى قاراپايىم قونىس, بۇگىنگى جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان زاماناۋي اۋداندارى بار ەلوردا. قالا ەسىل وزەنىنىڭ قوس قاپتالىن الىپ جاتقان جارتىلاي شولەيتتى ۇلان دالادا اسقاقتاپ تۇر. باسقاسىن ايتپاعاندا, قازاقستان حالقىنىڭ سانى بار-جوعى 18,5 ميلليون ادامدى قۇرايتىن اۋماعى جونىنەن پلانەتامىزداعى توعىزىنشى ەل بولىپ سانالادى. شىعىس پەن باتىستى جالعاعان كونە جىبەك جولى ءدال وسى جەرمەن وتكەن.
قالادا كورگەن ادامنىڭ كوزىن قىزىقتىراتىن «بايتەرەك» مونۋمەنتى سەكىلدى اسەم عيماراتتار مەن قۇرىلىستار كوپتەپ سانالادى. پانورامالىق شار تۇرىندەگى اسپانمەن تالاسقان «بايتەرەكتەن» قالا الاقانداعىداي انىق كورىنەدى. بۇل قاتارعا نورمان فوستەر جوبالاعان پيراميدا پىشىنىندەگى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن, پرەزيدەنت سارايىنىڭ ماڭىنداعى ساياباقتى, سول فوستەر جوبالاعان الەمدە تەڭدەسى جوق «حان شاتىر» ساۋدا, ويىن-ساۋىق ورتالىعىن قوسۋعا بولادى. سول تۇستا التىن كۇمبەزى 40 مەترلىك, 63 مەترلىك 4 مۇنارامەن قورشالعان كولەمى جونىنەن ورتالىق ازيادا ءۇشىنشى ورىن الاتىن ساۋلەتتى «نۇر-استانا» مەشىتى دە ورىن تەپكەن.
سوعان قاراماستان, ەلوردانىڭ باستى ماگيسترالدارى كوپ جاعدايدا ادامداردان بوس بولادى. ەرتەڭگى جانە كەشكى قاربالاس ۋاقىتتاردا عانا قاراما-قارسى ءيىن تىرەسكەن كولىك كەپتەلەكتەرىن كورە الاسىز. ال ەسىل وزەنىنىڭ جاعالاۋلارىندا جانە قالانىڭ ەسكى بولىگىندە قاي كەزدە دە بەلسەندى ءومىر قىزىپ جاتادى.
استانا: اۋىسپالى اتاۋلار قالاسى
1830 جىلى اۋەلدە ورىستار اقمولا رەتىندە نەگىزىن قالاعان, كەيىن ءسىبىر كازاكتارى ءۇشىن قورعانىس عيماراتى رەتىندە قانات جايىپ, اكمولينسك اتانعان قالا ءتۇرلى وزگەرىستەردى باسىنان وتكەردى. 1961 جىلى كەڭەس وداعى كەزىندە قالا تسەلينوگراد اتاۋىن الدى. «تىڭ قالاسى» – تىڭ ءارى وتە قۇنارلى جەرلەردى انىقتاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن تەرمين. وتىز جىل وتكەن سوڭ قالاعا اقمولا اتاۋى قايتارىلسا, 1997 جىلى الماتىدان ەلدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى كوشىرىلگەن سوڭ كەزەكتى مارتە وزگەرتىلىپ, استانا («ەلوردا») اتاۋىن يەلەندى.
جاقىنداعى وزگەرىس بارشانى بىردەي قۋانتا قويعان جوق. كەيبىرەۋلەر استانانى قالىپتاسقان برەند دەپ سانايدى جانە سىلتەمەلەردى تاياۋدا وتستاۆكاعا كەتكەن پرەزيدەنتتىڭ اتىنا اۋىستىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن شىعىن جۇمسالاتىنىنا وزدەرىنىڭ نارازىلىقتارىن بىلدىرەدى. كوپشىلىك پىكىرتالاستار قوشتالا قويمايتىن جانە كوپ تاراماعان ەلدە ەلوردانى قايتا اتاۋعا قارسىلار دا جوق ەمەس. ادامدار ءالى دە بولسا قالانى بۇرىنعى اتىمەن اتايدى.
ەڭسەلى ەرتەڭىنە سەنىمدى وڭىرلىك ورتالىق بولعانىمەن, قازاقستان استاناسى شالعايدا قالىپ كەلەدى. ازىرشە الەمدە دە بارشاعا بىردەي تانىمال ەمەس. سوعان قاراماستان, لوندوننان نۇر-سۇلتانعا تىكەلەي رەيسپەن بار بولعانى 6 ساعات 50 مينۋتتا ۇشىپ كەلۋگە بولادى. فرانكفۋرتتان 6 ساعات 25 مينۋتتا جەتە الاسىز. ەۋروپانىڭ ورتالىعىنان دۋبايعا دا شامامەن وسىنشا ۋاقىت ۇشاسىز. بۇل ەۋروپادان بەيجىڭگە, سينگاپۋر نەمەسە توكيوعا قاراعاندا اناعۇرلىم جاقىن. قالانىڭ ىستانبۇلمەن بايلانىسى دا جاقسى جولعا قويىلعان. بىراق شەتەلدىكتەردى نۇر-سۇلتان – جاي عانا جاساندى ورتالىق ەمەس, ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق مۇددەلەر توعىستىراتىن, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن باسقا دا حالىقارالىق فورۋمدار وتكىزۋگە قولايلى جەر دەپ سەندىرۋ ءۇشىن دە ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى.
كولەمى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكىنشى قالاسى الەۋەتى ءوسىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ەلورداسى رەتىندە ازيا مەن ەۋروپانى جالعاي وتىرىپ, گەوگرافيالىق تۇرعىدان پلانەتامىزدىڭ ءدال كىندىگىندە ورنالاسقان دەۋگە بولادى. مۇنداعى قوناقۇيلەر سالىستىرمالى تۇردە العاندا قىمبات ەمەس, كونفەرەنتس-زالدارىنىڭ ساپاسى اسا جوعارى دەڭگەيدە, تاكسيلەرى ارزان, قالانىڭ ءوزى قاۋىپسىز. ۇكىمەتتىڭ قالانىڭ وسى ءيميدجىن شەشۋشى حالىقارالىق حاب رەتىندە ۇستاپ كەلە جاتقانى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. ماسەلەن, ەكى جىل بۇرىن مۇندا «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىنا ارنالعان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى ءوتتى. كورمە ەلدەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, كومپانيالار مەن جالپى جۇرتشىلىق اراسىندا كومىر قىشقىل گازدارىنىڭ شىعارىلىمىن ءبىر مەزگىلدە قىسقارتۋ كەزەڭىندە بارشاعا ورتاق قاۋىپسىز جانە ورنىقتى قۋات كوزدەرىنە قولجەتىمدىلىكتى قالاي قامتاماسىز ەتۋگە بولادى دەگەن تاقىرىپتا جاھاندىق دەڭگەيدە پىكىرتالاس وتكىزۋگە ىقپال ەتۋدى ماقسات تۇتتى. قازاقتار بۇل ماسەلەنى 2019 جىلعى قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتە وتەتىن كليماتتىق سامميتتە كوتەرۋگە نيەتتى.
ماقسات – الەمدىك ارەنادا ءوزىن تانىتۋ
ەستەتيكالىق قالا الماتى وڭتۇستىكتە ورىن تەپكەن. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستان استاناسى بولعان ونى اقباس تاۋلار قورشاپ تۇر. الماتى حالىقارالىق ۇيىمدار كارتاسىندا 1978 جىلى, قالادا ماڭىزدى كونفەرەنتسيا وتكىزىلگەن كەزدە پايدا بولدى. سول جىلعى القالى باسقوسۋدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساراپشىلارى مەن الەمدىك كوشباسشىلار جالپىعا ورتاق دەنساۋلىق ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بىراق 2018 جىلعى قازاندا نۇر-سۇلتانعا كەزەك كەلدى. قالا ددۇ جانە يۋنيسەف-پەن بىرگە العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا جاھاندىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, وندا بارشانى دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىمەن جانە ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىمەن (ودم) قامتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا بۇكىل الەم ىقىلاستى ەكەنى جاريا ەتىلدى.
سول كەزدەن بەرى نۇر-سۇلتان كەڭ اۋقىمدى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر, اساد رەجىمى مەن وپپوزيتسيا اراسىنداعى سيريالىق بەيبىت كەلىسسوزدەر سەكىلدى اسا ماڭىزدى جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر وتكىزەتىن ورىنعا اينالدى. سونداي-اق 2003 جىلى نۇر-سۇلتان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن قابىلداي باستادى. ءار ءۇش جىل سايىن ءتۇرلى ءدىني كوشباسشىلار باس قوساتىن كەزدەسۋدىڭ ماقساتى كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ناسيحاتتاۋ مەن تەرروريزم جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ. سوڭعى وسىنداي كەزدەسۋ 2018 جىلعى قازاندا ءوتتى.
ماقساتتار قالاسىندا ءالى دە بولسا تۇيتكىلدەر بار
الماتىعا قاراعاندا نۇر-سۇلتاندا جەر سىلكىنۋ قاۋپى جوق. جەرگىلىكتى تۇرعىن, تەلەۆيزيالىق باعدارلامالاردىڭ رەجيسسەرى الەنا گورباچەۆا ءۇشىن نۇر-سۇلتان – تاماشا قالا. «ۇشقان قۇستىڭ بيىكتىگىنەن قاراعاندا, قالا دۇرىس گەومەترياعا يە, سيممەتريالىق جاعىنان دا ۇتىمدى ورنالاسقان جانە ادەمى پەيزاجدارىمەن ەرەكشەلەنەدى», دەپ تۇسىندىرەدى ول. قالا ءومىر سۇرۋگە وتە قولايلى, قوعامدىق كولىك سياقتى كەيبىر پروبلەمالارىنا قاراماستان, ءومىرىڭدى ەركىن باسقارا الاسىڭ. قالا رەتىندە ونىڭ دا ماقساتتارى بار.
اۋماعى جاعىنان ەكى ەسە ۇلكەن الماتىدا ىقشام, بىراق ءتيىمدى جەراستى تەمىر جول جەلىسى تارتىلعان, الايدا نۇر-سۇلتاننىڭ گەومورفولوگيالىق قۇرىلىمى قاۋىپسىز مەترو قۇرىلىسىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. قازىرگى كەزدە قالادا قوعامدىق كولىكتىڭ نەگىزگى ءتۇرى رەتىندە كوبىنەسە اۆتوبۋستار مەن تاكسيلەر, سونداي-اق سەنىمدى دامۋ ۇستىندەگى ۆەلوسيپەد كولىگى پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار ازىرشە تولىققاندى كولىك جۇيەسى بولۋدان الىس جاتقان جۇردەك تەمىر جول قاتىناسىنىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان. ونىڭ شەتەلدىكتەر ءۇشىن اسا تارتىمدى بولاتىنى اڭعارىلادى. «بىراق ۇلكەن الاڭداردا, ۇزىن بۋلۆارلار مەن قوعامدىق ورىنداردا قاتاڭ اۋا رايى جاعدايىنا بايلانىستى سەرۋەندەۋدىڭ ءوزى قيىن», دەپ مويىندايدى گورباچەۆا.
الەمدەگى ەڭ سۋىق ەكىنشى استانا
مۇندا جاز ماۋسىمى جانعا جايلى بولعانىمەن, قىسى ۇزاق ءارى وتە سۋىق. نۇر-سۇلتان موڭعوليانىڭ استاناسى ۇلان-باتوردان كەيىنگى الەمدەگى ەكىنشى ەڭ سۋىق استانا سانالادى. بۇعان دەيىن مۇنداي مارتەبەگە كانادانىڭ استاناسى – وتتاۆا يە ەدى, ال قالا قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى اتانعان كەزدە وتتاۆا ءبىر ساتى كەيىنگە سىرعىدى. سوندىقتان قىستا نۇر-سۇلتاندا قىدىرۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋعىزادى.
سوعان قاراماستان, گورباچەۆا سەكىلدى ادامدار, ۇكىمەتتىڭ استانانىڭ كولىك جۇيەسىن جاقسارتۋ جونىندەگى ستراتەگياسى ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەدى. «تۇتاستاي العاندا, نۇر-سۇلتان كەز كەلگەن جاس قالاعا ۇقسايدى. كوپتەگەن پروبلەماسى دا بار, قۋانىشقا قاراي, ولار حالىقارالىق تانىمالدىلىققا ۇلكەن كەدەرگى بولىپ تابىلمايدى», دەيدى ول. ونىڭ سوزىنشە, «استانا – جۇمىس ىستەۋگە, ال الماتى – ءومىر سۇرۋگە قولايلى». سونداي-اق بۇرىنعى استانادا مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جاعىنان قىزىعارلىقتاي اتاق-بەدەل بار. قارجى سالاسى, تۇنگى ءومىر جانە مەيرامحانالار تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى, بىراق قازىرگى كەزدە مۇنداي وڭ ۇدەرىستەردى ونىڭ تۋعان قالاسى – نۇر-سۇلتاندا دا ءجيى كەزدەستىرۋگە دە بولادى ەكەن.
قازاقستاندىق ەتنوستىڭ ورىس ازشىلىعىنىڭ وكىلى رەتىندە گورباچەۆا ءوز ەلىنىڭ سىرتتان ينۆەستيتسيالار تارتۋ بويىنشا (ونىڭ ىشىندە رەسەي دە بار) كۇش-جىگەرى ۇلكەن ناتيجەلەر اكەلەدى دەپ ۇمىتتەنەدى. ول بەس جىل بويى ماسكەۋدە وقىپتى جانە ۇكىمەتتىڭ ستۋدەنتتەردىڭ الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقۋلارىنا جومارتتىقپەن كومەكتەسەتىنىن ايتادى. تەك قازاقستانعا قايتا ورالۋلارى شارت. كوپتەگەن ستۋدەنت وسى باعدارلاما بويىنشا باتىس ەۋروپاعا نەمەسە اقش-قا وقۋعا بارادى.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن السا, ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ماجىلىستەردە كەڭىنەن قولدانىلادى. ورىستار ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا بەلسەنە ارالاسادى. 1989 جىلى قازاقتار حالىقتىڭ 39 پايىزىن قۇراسا, بۇل – شامامەن 6,5 ميلليون ادام, ال ورىستار 38 پايىز ەدى. بۇگىندە ەتنوستىق قازاقتار حالىقتىڭ شامامەن 68 پايىزىن قۇرايدى, ال ەتنوستىق ورىستار شامامەن 20 پايىز توڭىرەگىندە تۇراقتاپ قالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوپتەگەن ورىس ەلدەن كوشسە, ارالارىندا قايتىپ ورالىپ جاتقاندار دا بار.
الەمدىك وقيعالار كۇنتىزبەسىنە ەنۋدىڭ جولدارى
قازىرگى تاڭدا نۇر-سۇلتان الەمدىك وقيعالار كۇنتىزبەسىنەن بەرىك ورىن الدى دەپ ۇلكەن سەنىممەن ايتۋعا بولادى. پاكىستان مەن يراننىڭ جانە باسقا دا كورشى ەلدەردىڭ اۋعانستان ارقىلى (قاۋىپسىزدىك احۋالىنا بايلانىستى) تەمىر جول قاتىناسىن دامىتۋ جونىندەگى اعىمداعى جوسپارلارى ءۇندى سۋبكونتينەنتىمەن, تاياۋ شىعىسپەن جانە ءتىپتى ەۋروپامەن بايلانىسقا ۇمتىلىستان تۋعان ءارى بۇل قازاقستان ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى. وسى باعىتتى نۇر-سۇلتان دا تەحنولوگيالىق حاب رەتىندە تولىقتاي پايدالانعىسى كەلەدى. «استانا-حاب» تەحنولوگيالىق پاركى قازىردىڭ وزىندە بەلارۋستەگى, قىرعىزستانداعى, رەسەيدەگى, ۋكرايناداعى جانە وزبەكستانداعى يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەلەرمەن بايلانىس ورناتىپ ۇلگەرگەن ءارى سيليكون الابى مەن شۆەيتساريانىڭ لوزانناداعى EPFL يننوۆاتسيالىق پاركى قۇرامىنا ەنەدى.
ءوزىنىڭ جاھاندىق بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىنا سايكەس, قازاقستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەنەۆا تاجىريبەسىنىڭ ىقپالىمەن دە بولۋى ىقتيمال (ول 2011 جىلعى ناۋرىز بەن 2013 جىلعى قازان ارالىعىندا جەنەۆادا بۇۇ بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى لاۋازىمىندا بولدى), 2019 جىلعى 3 شىلدەدە ەل «يادرولىق قارۋلارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وڭتۇستىك افريكاداعى جاعداي سەكىلدى قازاقستان وزىندەگى يادرولىق قارۋدان جاريا تۇردە باس تارتىپ قانا قويماي, ونى تولىقتاي الاستادى, سونداي-اق سەمەيدەگى سىناق پوليگونىن جاپتى.
مادريدتە ورنالاسقان بۇۇ-نىڭ بۇكىلالەمدىك تۋريستىك ۇيىمى (يۋنۆتو) جانە نۇر-سۇلتان قالاسى 2019 جىلعى 9-12 قازان كۇندەرى قازاقستان استاناسىندا «اقىلدى قالالار, اقىلدى باعىتتار» تاقىرىبىندا قالا ءتۋريزمى بويىنشا 8-ءشى جاھاندىق سامميت ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. 2020 جىلعى ماۋسىمدا وتكىزىلەتىن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ (دسۇ) 12-ءشى مينيسترلىك كونفەرەنتسياسى دا كەلەسى ءبىر ماڭىزدى وقيعا بولماق. ەكسپو ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى داۋلەت ەركىمباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, قالاعا دسۇ-عا مۇشە 164 مەملەكەتتەن ساۋدا مينيسترلەرى مەن ۇيىمعا بايقاۋشى 20 ەلدەن وكىل, سونداي-اق 4000-نان استام قاتىسۋشى كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە ەكەن. بۇل قازاقستاندى الەمدەگى تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق اسا ءىرى ەلگە, وسىنداي كەڭ اۋقىمدى كونفەرەنتسيا وتكىزەتىن ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش مەملەكەتكە اينالدىرادى.
وسى وقيعالاردىڭ كوپشىلىگى جاھاندىق ساۋدا-ساتتىق وتكىردىڭ جۇزىندە تۇرعاندا, اسىرەسە الەمدەگى اسا ءىرى ەكى ەكونوميكا – قۇراما شتاتتار مەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتىرەس ساقتالىپ وتىرعان كەزەڭدە جۇزەگە اسقالى وتىر. دسۇ وكىلى كەيت روكۆەللدىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان ۇلتتاردى بىرىكتىرۋ جانە ۇلكەن ەلدەر پەرسپەكتيۆالارىن ءتۇسىنۋ تاريحي قابىلەتىنە يە. «جىبەك جولى قازاقستان ارقىلى وتكەن جانە ساۋدا-ساتتىق ەلدىڭ دنك-سىنىڭ تاريحي بولشەگى بولىپ تابىلادى. بىراق بۇل وقيعانىڭ ساۋدا-ساتتىق پەن بيزنەس جانە ينۆەستيتسيالار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ, سونىمەن بىرگە وسى تاماشا قالانىڭ مۇمكىندىگىن كورسەتە الۋى ابدەن ىقتيمال», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
بۇل ۇدەرىستەر وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا 450 000 ادام قاتىسقان قازاقستان استاناسىنىڭ 21 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ كەزىندە ناقتى رەڭك الا ءتۇستى. مۇنى سونداي-اق ءبىر اي بۇرىنعى ءوزىنىڭ يناۋگۋراتسيالىق پرەزيدەنتتىك سوزىندە الماتىنىڭ تۋماسى توقاەۆ تا اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. «الداعى بىرنەشە جىل بەدەرىندە زامانىمىزدىڭ ەڭ باستى سۇراعى: قاي ەلدەر پروگرەسكە كىرىگە الادى, قايسىسى الەمدىك دامۋدىڭ شەتىندە قالاتىنى شەشىلەتىن بولادى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت. ەلدىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي «قازىرگى زاماننىڭ سىن-تەگەۋرىندەرىنە» جاۋاپ بەرۋ قابىلەتى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, ول قازاقستان ادامداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن «جاسامپاز وزگەرىستەردى» دامىتاتىنىن, بيزنەس ءۇشىن اشىق ەكەنىن قوسا ايتقان بولاتىن. بۇل, ول اتاپ وتكەندەي, «پروگرەستى ونىڭ ءتۇسىنۋى».
قازاقستان مەن نۇر-سۇلتاننىڭ تابىستارعا قول جەتكىزۋى كوپ جاعدايدا ايتىلعان سوزدەردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ مۇمكىندىگىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق. 2019 جىلعى مامىردا الماتىدا وتكەن ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم كەزىندە «Global Geneva»-مەن اڭگىمەسى بارىسىندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرجان اشىقباەۆتىڭ سوزىنە سايكەس, «قازاقستان ءوزىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىن تەك ءوزىنىڭ گەوگرافياسىمەن عانا شەكتەۋگە جول بەرە المايدى. جاھاندىق الەم مەن جاھاندىق تۇراقتىلىق جانە جاھاندىق دامۋعا ءوزىمىزدىڭ ۇلەسىمىزدى قوسا وتىرىپ, ءبىز جاھاندىق دامۋدىڭ بولشەگى بولعىمىز كەلەدى», دەگەن ەدى ول.
ينۆەستيتسيالاۋ – الەمدىك ىقپالداستىق ءارى زامان تالابى
قازاقستان ءبىلىم بەرۋ مەن ينفراقۇرىلىمدارعا ايتارلىقتاي قارجى بولە وتىرىپ, قازىرگى زامانعا كىرىگىپ كەلەدى. ەل سونداي-اق مەكتەپتەردە اعىلشىن تىلىنە ۇلكەن نازار اۋدارىپ, ينتەرناتسيوناليزاتسياعا ۇمتىلىپ وتىر. ورىستاردىڭ ۇلكەن وكىنىشىنە قاراي, ەل سونداي-اق قازاق ءتىلى ءۇشىن لاتىن ءالىپبيىن پايدالانۋ ارقىلى كيريلليتسادان باس تارتۋدا. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, ەل مۇناي-گاز رەسۋرستارىنا باي بولا تۇرا – ول ورتالىق ازياداعى اسا ءتيىمدى ەكونوميكاسىمەن ماقتانا الادى – ارتىقشىلىقتارعا يە بولىپ وتىرعاندار مەن كەدەيلەر اراسىندا ايتارلىقتاي الشاقتىق بار. قازاقستان سونداي-اق ءباسپاسوز بوستاندىعى كورسەتكىشتەرى بويىنشا تومەن ورىن الادى جانە باقىلاۋشى ۇيىمدار تاراپىنان ءدىني كەمسىتۋشىلىككە جول بەرىلەدى دەپ ايىپتالادى.
يەرۋساليمنىڭ تۋماسى بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ باس ءراۆۆينى يەشايا كوەن 70 پايىز مۇسىلمان جانە شامامەن 26 پايىز حريستيان (بۇعان قوسا بىرنەشە مىڭ ەۆرەي بار) تۇراتىن ەلدە ءوزىنىڭ دىندەردىڭ ء«وزارا قۇرمەت كورسەتۋىنە» ىقپال ەتۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانىن ايتادى. ماسەلەن, ەل پراۆوسلاۆيەلىك حريستياندار, كاتوليكتەر مەن ءداستۇرلى پروتەستانتتىق كونفەسسيالار ءۇشىن ءدىني سەنىم-نانىم ەركىندىگىن بەرە وتىرىپ, ەكىنشى جاعىنان كەيبىر ەۆانگەليا حريستيان توپتارى مەن يەھوۆا كۋاگەرلەرىنە, سونداي-اق كەيبىر يسلام توپتارىن سىنعا الىپ, ولارعا قاتىستى قاتاڭ ساياسات ۇستانادى.
سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلدەگى ادام قۇقىعىنا بايلانىستى جاعداي دا جاقسارا تۇسكەن. كەڭەستىك شەكپەننەن شىققان ۇلت رەتىندە قازاقستان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى جاقسى بىلەدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەلدى 30 جىل باسقارسا, 2019 جىلعى سايلاۋ سالىستىرمالى تۇردە العاندا ەركىن دە ادىلەتتى بولدى. مەن ادامداردىڭ ەندى اشىلىپ, كاسىپوداقتاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن, تاۋەلسىز باق-تاردىڭ كوپتىگىنە توزىمدىلىكپەن قارايتىن جانە ءتۇرلى وي-پايىمدارعا رۇقسات بەرەتىن كەزدىڭ كەلگەنىن تۇسىنەتىنىن ۇقتىم. تەك قازاقستان وسىلاي عانا وڭىرلىك بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندەگى جاڭا كەۋدەلى ءرولىن ايتارلىقتاي مەڭگەرە الماق.
پيتەر كەنني,
«Global Geneva» باسىلىمى,
2019 جىلعى 30 شىلدە
