باس شۇلعىعان باي بولادى
بيىل ءساۋىر ايىندا سەنات جانىنداعى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەڭەس وتىرىسىندا سەنات توراعاسى داريعا نازارباەۆا جەدەل شەشۋدى تالاپ ەتەتىن وڭىرلەردىڭ ءالسىز ينفراقۇرىلىمىنا نازار اۋدارعان-دى. «وڭىرلەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە تاۋەلسىزدىك جىلدارى 540 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالدى. سوندا دا كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرگە ءالى كۇنگە دەيىن اۋىز سۋ نەگە جەتپەگەن؟ بۇل باعدارلاما بەرمۋد ۇشتاعانى سياقتى, قاراجات جۇمباق جاعدايدا جوعالىپ كەتەدى», – دەدى د.نازارباەۆا. بۇل ەسكەرتۋدىڭ ءجونى بار, ويتكەنى ول قاراجات ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كوز الدىندا قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولعان. مىنە, وسى ءبىر عانا پىكىرىمەن سەنات توراعاسى وڭىرلەردەگى جالپى احۋالعا جانە دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىپ ءوتتى دەسەك بولادى.
ءماسليحاتتار مەن دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرە تۇسۋگە بايلانىستى پىكىرلەر ءارتۇرلى مىنبەلەردەن ايتىلىپ كەلەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ورتاق پىكىرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوز وكىلەتتىلىكتەرىن ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارماي وتىرعانىن كورسەتەدى. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 6-بابىندا ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتتەرى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن جانە ولاردىڭ كولەمى جىلما-جىل كوبەيىپ وتىرماسا, ازايعان جوق.
سوندا جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار مەن بۇقارانىڭ اراسىنداعى سەنىمگە سەلكەۋ تۇسۋىنە, بيلىك تارماعىنىڭ بۇل ساتىسىنىڭ السىرەۋىنە نە سەبەپ؟ ساياساتتانۋشى ەرلان سايىروۆتىڭ ايتۋىنشا, ءماسليحاتتار جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگان بولعاندىقتان, ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە قوعامنىڭ سالماقتى جۇگى بار.
– بۇگىندە وبلىستارداعى, اۋداندارداعى, قالالارداعى ءماسليحاتتار اكىمنىڭ شەشىمىنە ءمور سوعىپ بەرەتىن نوتاريالدىق كەڭسە سياقتى. الداعى ۋاقىتتا ءماسليحاتتاردىڭ بيۋدجەتتىڭ ءتۇزىلۋى مەن ورىندالۋىن باقىلاۋ قۇزىرەتىن ارتتىرا ءتۇسىپ, حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى ناعىز كوپىرگە اينالۋى كەرەك. ماسەلەن, بىرىنشىدەن, ء«ماسليحات توراعاسى» دەگەن لاۋازىم ەنگىزىلۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, وبلىستىق دەڭگەيدە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كاسىبي جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك, – دەيدى ە.سايىروۆ.
– قازىر دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى اكىمدىكتەرگە, اكىمدەرگە تاۋەلدى. سوندىقتان ولار اكىمشىلىكتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا داۋىس بەرىپ كەلەدى. ەگەر ولار تاۋەلسىز بولسا, ءاربىر دەپۋتاتتىڭ جەكە ازاماتتىق كوزقاراسى پايدا بولار ەدى, – دەپ وي قورىتتى ساياساتتانۋشى.
نەگىزىندە بيۋدجەت قاراجاتىن جۇمساۋدىڭ باسىمدىقتارىن انىقتاۋ, قولدا بار قارجى رەسۋرستارىن دۇرىس ءبولۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا بايلانىستى ەكەنى راس. بىراق بۇل باسىمدىقتاردى دەپۋتاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىدا قانشالىقتى پايدالانىپ وتىرعاندارى بەلگىسىز. ءتىپتى ءار تاراپتىڭ ءوز اقيقاتى بولعاندىقتان, ونىڭ شارتتى ولشەمىن تابۋدىڭ ءوزى قيىن.
حاتشىلار جالاقىلارىنا الاڭداۋلى
وڭىرلەردەگى وكىلەتتى ورگانداردىڭ قۇرامى جەكەلەگەن تسيفرلاردان كورىنىپ تۇرادى. 2018 جىلعى 25 ناۋرىزدا نۇر-سۇلتان قالاسىنان باسقا, رەسپۋبليكانىڭ 15 وڭىرىندە شىعىپ قالعان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ ءوتتى. سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ 44,1% (30) كوممەرتسيالىق قۇرىلىمداردا جۇمىس ىستەيدى, 32,4% (22) مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردا قىزمەتكەر, ال ساياسي پارتيالار مەن ۇەۇ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلەسى 19,1% (13) قۇرايدى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ۇلەسى 1,5% (1) قۇرايدى.
مىنە, وڭىرلەردەگى ءماسليحاتتاردىڭ قازىرگى قۇرامى وسى كورسەتكىشتەردەن اسا اۋىتقىماۋى مۇمكىن. بۇل تسيفرلار كورسەتىپ وتىرعانداي, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ەداۋىر بولىگى مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرى بولسا, ساياسي پارتيالار مەن ۇەۇ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا دا جەتپەيدى. دەمەك, ە.سايىروۆ اتاپ وتكەن تاۋەلدىلىك وسى مەملەكەتتىك كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ كورسەتكىشىنەن تۋىنداسا كەرەك. ال كاسىپكەرلەردىڭ جالاقى تولەنبەيتىن جەرگىلىكتى دەپۋتاتتىق لاۋازىمعا ۇمتىلىسىنىڭ سىرى نەدە؟ كوپشىلىك ونىڭ ءبىر عانا جاۋابىن ايتادى – قازاننىڭ قاقپاعىن ۇستاعان مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن مەكەمە باسشىلارىنا جاقىنداي ءتۇسۋ.
وسى ورايدا «وڭىرلىك دەپۋتاتتار وداعى» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى اندرەي كۋدەەۆ ءماسليحاتتاردىڭ قۇزىرەتىن ارتتىرا تۇسسە, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى جارقىراپ كورىنەر ەدى دەگەن ويىن ايتتى. وعان قوسا, دەپۋتاتتىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىسىن دا جەتكىزدى.
– مەنىڭ ويىمشا, دەپۋتات ءوزى سايلانعان وكرۋگتىڭ اۋماعىندا تۇرۋى ءتيىس. سوندا عانا سايلاۋشىلارىنىڭ قيىندىقتارىن جان-تانىمەن سەزىنىپ, پروبلەمالاردى حالىقپەن بىرگە باسىنان وتكەرگەن سوڭ عانا شەشۋگە ۇمتىلا تۇسەدى. ەكىنشىدەن, ءماسليحاتتاردىڭ قاۋلىلارى ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالمايدى. ول قۇجاتتاردى كوپتەگەن ۇيىمدار مەن مەكەمەلەر تولىققاندى زاڭدىق كۇشى بار قۇجات رەتىندە قابىلداي بەرمەيدى, – دەيدى ا.كۋدەەۆ.
ال جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى باعلان قاراشولاقوۆ قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى زاڭنامالارعا سايكەس, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردى تاعايىنداۋدا ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمى الىناتىنىن جانە ولاردىڭ بارلىعى دەپۋتاتتار الدىندا ەسەپ بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بولەك, ونىڭ پىكىرىنشە, ءماسليحات حاتشىلارىنا لايىقتى جالاقى تاعايىندايتىن ءارى ء«ماسليحات توراعاسى» دەگەن لاۋازىم ەنگىزەتىن ۋاقىت كەلدى.
جالپى, بيىلدان باستاپ كۇشىنە ەنگەن زاڭدارعا سايكەس, ەندى جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندارعا (ماسليحاتتارعا) پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى قولدانىلادى. سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ اتالعان جاڭالىعى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋىنا جاڭا ۆەكتور قوسىپ, ساياسي پارتيالار ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. بىراق ءماسليحاتتاردىڭ قۇرىلىمىنىڭ وزىندە شەشۋىن تاپپاعان ماسەلەلەر بارىن ەسكەرسەك, جۇيەنى جاڭعىرتۋ كەشەندى بولعانى دۇرىس سياقتى.
