– امەريكانىڭ ادەبي اۋدارماشىلار بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان دجەيمس كەيتس ءسىزدىڭ جىرلارىڭىزدى اعىلشىن تىلىنە اۋداردى. تانىستىقتارىڭىز قالاي باستالعان ەدى؟
– دجەيمس كەيتس اۋدارماشى عانا ەمەس, تاماشا اقىن. ءبىز امەريكالىق Words Without Borders ادەبي جۋرنالىنىڭ ارقاسىندا تانىستىق. باسىلىم ولەڭدەرىمدى شىعارماق بولىپ حابارلاسقان ەدى. ءسويتىپ ولار اعىلشىن ءتىلدى ورتاعا جەتكىزۋ ءۇشىن اۋدارماشىعا جۇگىندى. كەيتسكە ولەڭدەر ۇناپ, سودان ماعان باسقا دا جىرلارىمدى اۋدارۋدى ۇسىندى. بۇعان دا جەتى جىل ءوتىپتى. كەيتس تارجىمالاعان ولەڭدەرىم اقش پەن ەۋروپانىڭ جۋرنالدارىندا جارىق كوردى. كىتاپتىڭ دايىندىعىنا بىرنەشە جىل كەتتى. «بۋماجنايا كوجا/Paper-Thin Skin» – مەنىڭ ەكىنشى جيناعىم. العاشقى «بوگ-و-سلوۆ» اتتى كىتابىم الماتىداعى «مۋساگەت» باسپاسىنان جارىق كورگەن ەدى.
– ولەڭدەرىڭىز قازاق تىلىنە دە اۋدارىلىپتى. اۋدارىلۋ ساپاسى ۇنادى ما وزىڭىزگە؟
– قازاق تىلىنە تەك ءۇش ولەڭىم ءتارجىمالاندى. ورال ارۋكەنوۆانىڭ اۋدارمالارى «تامىر» جۋرنالىندا باسىلىپ شىعارىلدى. اۋدارما ۇنادى. دەگەنمەن اۋدارمادا تۇپنۇسقاداعىنىڭ بارلىعىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. ءار كەزدە ءبىر نارسە جوعالىپ تۇرادى. كەيدە ريتم, كەيدە ريفما نەمەسە ماعىنالىق ەرەكشەلىكتەرى سياقتى وزگەرىستەر بولادى. اۋدارما – ولەڭنىڭ باسقا تىلدەگى كوشىرمەسى ەمەس, ويتكەنى تىلدەر – ءار الۋان. الايدا اۋدارماشىنىڭ كاسىبيلىگى جوعارى بولعان سايىن, اۋدارما دا سوعۇرلىم تۇپنۇسقاعا جاقىنداي تۇسەدى. نە بولسا دا, ادەبي
اۋدارما – شىعارماشىلىق. بۇل دا ءماتىننىڭ وزىنشە ءبىر ينتەرپرەتاتسياسى. مىسالى, مەنىڭ ولەڭدەرىم فرانتسۋز, پولياك, وزبەك سياقتى ءارتۇرلى تىلدەرگە اۋدارىلدى. اعىلشىن تىلىنە ءۇش ادەبي اۋدارماشى تارجىمالاۋعا تىرىستى, ال ارميان تىلىنە ەكى ادام. ءبىر شىعارمانى بىردەي تىلگە اۋدارىپ تۇرسا دا, ارقايسىسىندا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ناتيجە بولدى.
– كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىندە پوەزيا, مۋزىكا مەن تەاترلاندىرىلعان ساحنالىق كورىنىس تاماشا ۇيلەستى. وزگە اقىندار سياقتى مانەرلەپ وقي سالۋعا نەگە بولمادى؟
– ءبىر كەزدەرى قازاقستاندىق جازۋشى ءارى كومپوزيتور يليا ودەگوۆ مەنىڭ ولەڭدەرىمە ءان جازدى. وسى مۋزىكالىق شىعارمالاردى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ حورى يان رۋدكوۆسكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ورىندادى. بۇعان مەملەكەتتىك نەمىس دراما تەاترىنىڭ اكتەرلەرى قوسىلدى. ولەڭ سوزدەرىن ەكراننان وقۋعا مۇمكىندىك بولدى. وسىلايشا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ەرەكشە ءوتتى. جاقسى پىكىرلەرگە قاراعاندا, حالىققا ۇناعان سياقتى. نەگە تەك مانەرلەپ وقۋ بولمادى دەيسىز بە؟ بۇل كەشتىڭ فورماتىنا دا بايلانىستى.
– رەسەي, وزبەكستان جانە ارمەنيا سياقتى جاقىن ەلدەرگە قازاقستان ادەبيەتىنىڭ وكىلى رەتىندە تانىلساڭىز, الىس شەتەلدەردە ورىس ءتىلدى ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ گيلدياسىنا كىرگەن ساناۋلى اقىننىڭ ءبىرىسىز. ورىس تىلىندە جازۋ مەن پوەتيكالىق ءداستۇردى قالاي بايلانىستىراسىز؟
– نەگىزىندە, ءبىزدىڭ ەلدە دە, الىس-جاقىن شەتەلدەردە دە, ياعني بارلىق جەردە مەن قازاقستاندىق اقىن رەتىندە تانىلدىم. ارينە, ءبىز بىرنەشە مادەنيەتتىڭ توعىسقان جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز جانە بۇل مەنىڭ ولەڭدەرىمدە كورىنىس تاپقان. قازاقستاندىق ادەبي سىنشى ۆيكتور باديكوۆ «بوگ-و-سلوۆ» اتتى كىتابىما جازعان پىكىرىندە مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدا «بەينەلى ەۋرازيالىق قيىلىستا» پايدا بولعان يدەيالار كورىنىس تاپقانىن ايتقان ەدى. مۇنىڭ بارلىعى شىعارماشىلىقتىڭ شەكاراسىن شەكسىز ەتەدى.
– العاشقى ولەڭدەرىڭىز 2002 جىلدارى «اپولليناري» جۋرنالىنان جارىق كورە باستاعاندا-اق كوپتەگەن ادەبي سىنشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. سۋرەتكەرلىك تۇلعا ءبىتىمىن تانىتاتىن دارالىق جازۋ مانەرىن قالاي تاپتىڭىز؟ ىزدەنىستەرىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.
– بۇل سۇراققا قالاي جاۋاپ بەرەرىمدى دە بىلمەيمىن. ارنايى ەشتەڭە ىزدەگەنىم جوق. ال ەگەر باسىلىمداعى ەڭ العاشقى جۇمىسىمدى ەسكە الساق, مەنى 2002 جىلى «مۋساگەت» قورىنىڭ ادەبي سەمينارىنا الماتىعا شاقىردى. سول كەزدە العاش رەت سەمينارعا قاتىسۋ ءۇشىن كونكۋرسقا ولەڭدەرىمدى ارنايى جيناقتادىم. «اپولليناري» ادەبي جۋرنالىنا سول جيناقتىڭ جارتىسىن باسىپ شىعارماق بولدى, وعان قاتتى قۋاندىم.
– قازاقستاننان گورى اقش پەن رەسەيدە تانىمال سياقتىسىز. قالاي ويلايسىز؟
– ءيا, مەنى كوبىنە اقش پەن رەسەيدە جاريالايدى. كىتاپتان بولەك, ولەڭدەرىم كوپتەگەن رەسەيلىك, امەريكالىق, ەۋروپالىق ادەبي جۋرنالداردا, جيناقتاردا, انتولوگيالاردا جارىق كوردى. قازاقستاندا دا جارىق كورگەن تۋىندىلارىم بار, العاشقى كىتابىم وسىندا باسىلدى. دەگەنمەن ەلىمىزدە اۆتورلارعا وڭاي ەمەس. مىسالى, مەنىڭ جاڭا كىتابىم «بۋماجنايا كوجا/Paper-Thin skin» كوپتەگەن ەلدە تانىستىرىلىپ, Amazon سياقتى ۇلكەن ورتادا دا ساتىلىمعا شىعارىلعان. بىراق ءبىزدىڭ كىتاپ دۇكەندەرىندە جوق. ونىڭ قاشان بولارى دا بەلگىسىز. بىراق قازاقستاندىق وقىرماندار وتاندىق كىتاپ دۇكەندەرىندە كىتاپتىڭ نەگە ساتىلمايتىنىن سۇراپ جاتادى. ولار كىتاپتى الۋ ءۇشىن مەنىمەن حابارلاسۋعا نەمەسە شەتەلدەن ىزدەۋگە ءماجبۇر.
– نەلىكتەن قازاقستاندىق اۆتورلارعا اقش پەن رەسەيدە تانىلۋ وڭاي؟
– قازاقستاندىق اۆتورلارعا رەسەيدە نەمەسە اقش-تا تانىمال بولۋ وڭاي دەپ ايتپاس ەدىم. قايتا كەرىسىنشە, وتە قيىن. بۇل ەلدەردە وزدەرىنىڭ اۆتورلارى جەتەرلىك. ولاردىڭ سانى بىزدەگىدەن الدەقايدا كوپ جانە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سوندىقتان دا باسەكەلەستىك وتە قاتال. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەلدە دە تانىمالدىلىققا جەتۋ قيىن. بىراق ونىڭ سەبەبى باسقادا. بىزدە ەڭ الدىمەن دۇرىس ادەبي پروتسەسس جوق. اۆتورلار بار, بىراق ادەبي پروتسەسكە قاجەتتى باسقا دۇنيەلەر جوقتىڭ قاسى.
– قازاقستانداعى شىعارماشىلىق كونكۋرستار قانشالىقتى ءادىل وتەدى؟
– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جۋرناليستەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرىپ وتىرىپ, باسقا ارىپتەستەرىممەن بىرگە ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ دامۋىنا كونكۋرستىڭ جەتىسپەيتىنىن ايتقان بولاتىنبىز. ءمۇشايرالار اۆتورلارعا ءوز جەرىندە تانىمال بولۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ءارى سىيلىقتار دا ەشقاشان ارتىق بولمايدى. كەيىن قازاقستاندا بىرتە-بىرتە كونكۋرستار وتكىزىلە باستادى. دەگەنمەن ولاردىڭ پايداسى از بولدى. بارلىعىنىڭ قايتالانا بەرەتىن ورتاق كەمشىن تۇستارى كونكۋرستاردىڭ لايىقتى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە شىنىمەن كەدەرگى جاسادى. ءالى كۇنگە دەيىن شىنايى ءارى كاسىبي ۇيىمداستىرىلدى دەيتىن ماڭىزدى ادەبي بايقاۋ جوق. كەيبىر ادامدار ءمۇشايرالاردان جۇلدەلى بولۋ ءۇشىن, تانىمال ادەبي جۋرنالداردا جاريالانۋ ءۇشىن قانشا تولەۋ كەرەك دەپ سۇراپ جاتادى. مەنىڭ جاۋابىم – تەگىن. كەرىسىنشە, اۆتورعا ەڭبەگى ءۇشىن قالاماقى, كەيدە سىياقى بەرەدى. مۇنداي سۇراقتىڭ تۋىنداۋىنىڭ ءوزى قوعامداعى ماسەلەلەر مەن جالپى مادەنيەتتىڭ دامۋ دەڭگەيىن كورسەتەدى. الەمدە كاسىبي ادەبي ورتانىڭ بار ەكەندىگىن, وندا بارلىعىن اقشا ەمەس, تەك قانا تالانت شەشەتىنىن ولارعا ايتقانىمدا كوپتەگەن ادام قۋانىپ جاتادى.
– ءوزىنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە عانا ۇڭىلگەن سەنتيمەنتالدى اقىن مەن سىرتقى الەمگە زەردەلەي قاراعان, ىزدەنىمپاز اقىننىڭ ايىرماسى قانداي؟
– ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق كوزقاراستا. وزىنە نەمەسە سىرتقا باعىتتالعان كوزقاراستا. ال جالپى اۆتور ۆاكۋمدا ءومىر سۇرمەيدى. اۆتوردىڭ جان دۇنيەسى مەن قورشاعان ورتاسى ءبىر-بىرىمەن ۇزدىكسىز بايلانىستا ءارى قاتىناستا.
– قازاق اقىن-جازۋشىلارىن وقيسىز با؟ ەلىمىزدەگى ساياسي وقيعالار كەزىندە قازاق اقىندارى ازاماتتىق كوزقاراستارىن قانشالىقتى بىلدىرە الادى؟
– ارينە, مەن ءوزىمىزدىڭ كلاسسيكتەردەن باستاپ زاماناۋي اۆتورلاردى وقىپ تۇرامىن. ءوزىنىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىن كورسەتۋگە كەلسەك, مەنىڭ ويىمشا, بۇل – اركىمنىڭ ءوز تاڭداۋى. سول ءۇشىن دە ول ازاماتتىق پوزيتسيا دەپ اتالادى. ءبىرى ول تۋرالى جىرمەن ورنەكتەسە, ەندى ءبىرى باسقاشا كورسەتىپ جاتادى. ەڭ باستىسى, ادامنىڭ ەرىك بوستاندىعى بولۋى كەرەك. ەگەر تەك پوەزيا تۇرعىسىنان قاراساق, ولەڭنىڭ جاقسى-جامان بولۋى اۆتوردىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسىنا بايلانىستى ەمەس. ياعني, ادامدى ەكى تۇرعىدا بولۋگە بولادى. اۆتور رەتىندە جانە ازامات رەتىندە. ال تاقىرىپ ءار اۆتوردا وزىنشە. ولار جىرلايتىن الەم وسىندا جانە قازىر, وتكەندە نەمەسە كەلەشەكتە, ءتىپتى قيالدا بولۋى مۇمكىن. ەڭ ماڭىزدىسى – شىعارمانىڭ ادەبي قۇندىلىعى.
– «يا پيشۋ و توم, چتو مەنيا ۆولنۋەت» دەيسىز. قازىر ءسىزدى نە تولعاندىرىپ ءجۇر؟
– مەنى قاشان دا الەم مەن ونداعى ادامدار الاڭداتادى. جاستىق پەن كارىلىك. ءولىم مەن ءومىر. قۋانىش پەن قايعى. قايدا بەت العانىمىز. نە كۇتىپ تۇر. باقىتتىڭ كىلتى مەن وعان نە كەرەگى. مەن نە كورىپ, نە سەزەتىنىمدى, ويلارىمدى جازامىن. ون جىلدان استام ۋاقىت الماتىدا تۇرىپ جاتىرمىن. ءوزىم اقتوبەنىڭ قىزىمىن, قازىر اكە-شەشەم سوندا. جوسپارىما كەلسەك... جاڭا كىتابىمنىڭ جارىق كورگەنىنە كوپ بولعان جوق. كىتاپتىڭ جاڭا تۇساۋكەسەرلەرى جوسپارلانعان. بۇعان دەيىن الماتىدا, اقش-تا بوستون مەن نيۋ-حەپشيردە تۇساۋكەسەرى ءوتتى. باسقاسىن ايتساق, الەم ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ۇنەمى جاڭا ويلار مەن جاڭا جولدار اشىلادى. سوندىقتان ەرتەڭ نە كۇتىپ تۇرعانى وزىمە دە قىزىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايا ءومىرتاي
