قوعام • 08 تامىز، 2019

ايگەرىم ءتاجى: ەرتەڭ نە كۇتىپ تۇرعانى وزىمە دە قىزىق

219 رەت كورسەتىلدى

ايگەرىم ءتاجىنىڭ ەرەكشە كوزقاراستاعى بەينەلى جىرلارى ادەبي سىنشىلاردىڭ نازارىن ءبىر ساتتە جالت قاراتتى. اقىننىڭ جىرلارى بىرنەشە تىلگە اۋدارىلىپ، الەم ادەبيەتىنە ءۇن قوسىپ جاتىر. جۋىردا اقش-تىڭ «Zephyr Press» باسپاسىنان «بۋماجنايا كوجا/Paper-Thin Skin» اتتى جيناعى ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كوردى. 2016 جىلى اتالعان كىتاپتى اۋدارۋعا اقش-تىڭ ونەردى قولداۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق قورىنىڭ ارنايى ەكى ەسەلەنگەن گرانتى بەرىلدى. قور قۇرىلعالى بەرگى 50 جىلدا جەڭىمپازداردىڭ اراسىندا قازاقستاندىق اقىننىڭ كىتابى العاش رەت ىلىگىپ وتىر. الماتىدا اقىننىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان جاڭا كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. اقىنمەن ديدارلاسىپ، از-كەم اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.

– امەريكانىڭ ادەبي اۋدارماشىلار بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان دجەيمس كەيتس ءسىزدىڭ جىرلارىڭىزدى اعىلشىن تىلىنە اۋداردى. تانىستىقتارىڭىز قالاي باستالعان ەدى؟

– دجەيمس كەيتس اۋدارماشى عانا ەمەس، تاماشا اقىن. ءبىز امەريكالىق Words Without Borders ادەبي جۋرنا­لى­نىڭ ارقاسىندا تانىستىق. باسىلىم ولەڭ­دەرىمدى شىعارماق بولىپ حابارلاسقان ەدى. ءسويتىپ ولار اعىلشىن ءتىلدى ورتاعا جەت­كىزۋ ءۇشىن اۋدارماشىعا جۇگىندى. كەيتسكە ولەڭدەر ۇناپ، سودان ماعان باسقا دا جىرلارىمدى اۋدارۋدى ۇسىندى. بۇعان دا جەتى جىل ءوتىپتى. كەيتس تارجىمالاعان ولەڭ­دەرىم اقش پەن ەۋروپانىڭ جۋرنال­دارىندا جارىق كوردى. كىتاپتىڭ دايىندىعىنا بىرنەشە جىل كەتتى. «بۋماجنايا كوجا/Paper-Thin Skin» – مەنىڭ ەكىنشى جيناعىم. العاشقى «بوگ-و-سلوۆ» اتتى كىتابىم الماتىداعى «مۋساگەت» باسپاسىنان جارىق كورگەن ەدى.

– ولەڭدەرىڭىز قازاق تىلىنە دە اۋدارىلىپتى. اۋدارىلۋ ساپاسى ۇنادى ما وزىڭىزگە؟

– قازاق تىلىنە تەك ءۇش ولەڭىم ءتار­جى­مالاندى. ورال ارۋكەنوۆانىڭ اۋدار­مالارى «تامىر» جۋرنالىندا باسىلىپ شىعارىلدى. اۋدارما ۇنادى. دەگەنمەن اۋدارمادا تۇپنۇسقاداعىنىڭ بارلىعىن ساقتاپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. ءار كەزدە ءبىر نارسە جوعالىپ تۇرادى. كەيدە ريتم، كەيدە ريفما نەمەسە ماعىنالىق ەرەكشەلىكتەرى سياقتى وزگەرىستەر بولادى. اۋدارما – ولەڭنىڭ باسقا تىلدەگى كوشىرمەسى ەمەس، ويت­كەنى تىلدەر – ءار الۋان. الايدا اۋدار­ما­شىنىڭ كاسىبيلىگى جوعارى بولعان سا­يىن، اۋدارما دا سوعۇرلىم تۇپنۇسقاعا جا­قىنداي تۇسەدى. نە بولسا دا، ادەبي
اۋدارما – شىعارماشىلىق. بۇل دا ءماتىننىڭ وزىنشە ءبىر ينتەرپرەتاتسياسى. مىسالى، مەنىڭ ولەڭدەرىم فرانتسۋز، پولياك، وزبەك سياقتى ءارتۇرلى تىلدەرگە اۋدارىلدى. اعىلشىن تىلىنە ءۇش ادەبي اۋدارماشى تارجىمالاۋعا تىرىستى، ال ارميان تىلىنە ەكى ادام. ءبىر شىعارمانى بىردەي تىلگە اۋدارىپ تۇرسا دا، ارقايسىسىندا ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ناتيجە بولدى.

– كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىندە پوە­زيا، مۋزىكا مەن تەاترلاندىرىلعان ساح­نالىق كورىنىس تاماشا ۇيلەستى. وزگە اقىندار سياقتى مانەرلەپ وقي سالۋعا نەگە بولمادى؟

– ءبىر كەزدەرى قازاقستاندىق جازۋشى ءارى كومپوزيتور يليا ودەگوۆ مەنىڭ ولەڭ­دەرىمە ءان جازدى. وسى مۋزىكالىق شىعارمالاردى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ حورى يان رۋدكوۆسكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ورىندادى. بۇعان مەملەكەتتىك نەمىس دراما تەاترىنىڭ اكتەرلەرى قوسىلدى. ولەڭ سوزدەرىن ەكراننان وقۋعا مۇمكىندىك بولدى. وسىلايشا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ەرەكشە ءوتتى. جاقسى پىكىرلەرگە قاراعاندا، حالىققا ۇناعان سياقتى. نەگە تەك مانەرلەپ وقۋ بولمادى دەيسىز بە؟ بۇل كەشتىڭ فورماتىنا دا بايلانىستى.

– رەسەي، وزبەكستان جانە ارمەنيا سياقتى جاقىن ەلدەرگە قازاقستان  ادەبيەتىنىڭ وكىلى رەتىندە تانىلساڭىز، الىس شەتەلدەردە ورىس ءتىلدى  ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ گيلدياسىنا كىرگەن ساناۋلى اقىننىڭ ءبىرىسىز. ورىس تىلىندە جازۋ مەن پوەتيكالىق ءداستۇردى قالاي بايلانىستىراسىز؟

– نەگىزىندە، ءبىزدىڭ ەلدە دە، الىس-جا­قىن شەتەلدەردە دە، ياعني بارلىق جەردە مەن قا­زاقستاندىق اقىن رەتىندە تانىلدىم. ارينە، ءبىز بىرنەشە مادەنيەتتىڭ توعىس­قان جەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز جانە بۇل مەنىڭ ولەڭدەرىمدە كورى­نىس تاپقان. قازاقستاندىق ادەبي سىنشى ۆيك­تور باديكوۆ «بوگ-و-سلوۆ» ات­تى كىتا­­بىما جازعان پىكىرىندە مەنىڭ شى­عار­­ما­شى­لىعىمدا «بەينەلى ەۋرازيالىق قيى­لىس­تا» پايدا بولعان يدەيالار كورىنىس تاپ­قا­نىن ايتقان ەدى. مۇنىڭ بارلىعى شى­عار­ماشىلىقتىڭ شەكاراسىن شەكسىز ەتەدى.

– العاشقى ولەڭدەرىڭىز 2002 جىلدارى «اپولليناري» جۋرنالىنان جارىق كورە باستاعاندا-اق كوپتەگەن ادەبي سىنشىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. سۋرەتكەرلىك تۇلعا ءبىتىمىن تانىتاتىن دارالىق جازۋ مانەرىن قالاي تاپتىڭىز؟ ىزدەنىستەرىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.

– بۇل سۇراققا قالاي جاۋاپ بەرەرىمدى دە بىلمەيمىن. ارنايى ەشتەڭە ىزدەگەنىم جوق. ال ەگەر باسىلىمداعى ەڭ العاشقى جۇمىسىمدى ەسكە الساق، مەنى 2002 جىلى «مۋساگەت» قورىنىڭ ادەبي سەمينارىنا الماتىعا شاقىردى. سول كەزدە العاش رەت سەمينارعا قاتىسۋ ءۇشىن كونكۋرسقا ولەڭ­دەرىمدى ارنايى جيناقتادىم. «اپول­ليناري» ادەبي جۋرنالىنا سول جيناقتىڭ جارتىسىن باسىپ شىعارماق بولدى، وعان قاتتى قۋاندىم.

– قازاقستاننان گورى اقش پەن رەسەيدە تانىمال سياقتىسىز. قالاي ويلايسىز؟

– ءيا، مەنى كوبىنە اقش پەن رەسەيدە جاريالايدى. كىتاپتان بولەك، ولەڭدەرىم كوپتەگەن رەسەيلىك، امەريكالىق، ەۋرو­پالىق ادەبي جۋرنالداردا، جيناقتاردا، انتولوگيالاردا جارىق كوردى. قازاقستاندا دا جارىق كورگەن تۋىندىلارىم بار، العاشقى كىتابىم وسىندا باسىلدى. دەگەنمەن ەلىمىزدە اۆتورلارعا وڭاي ەمەس. مىسالى، مەنىڭ جاڭا كىتابىم «بۋماجنايا كوجا/Paper-Thin skin» كوپتەگەن ەلدە تانىستىرىلىپ، Amazon سياقتى ۇلكەن ورتادا دا ساتىلىمعا شىعارىلعان. بىراق ءبىزدىڭ كىتاپ دۇكەندەرىندە جوق. ونىڭ قاشان بولارى دا بەلگىسىز. بىراق قازاقستاندىق وقىرماندار وتاندىق كىتاپ دۇكەندەرىندە كىتاپتىڭ نەگە ساتىلمايتىنىن سۇراپ جاتادى. ولار كىتاپتى الۋ ءۇشىن مەنىمەن حابارلاسۋعا نەمەسە شەتەلدەن ىزدەۋگە ءماجبۇر.

– نەلىكتەن قازاقستاندىق اۆتور­لارعا اقش پەن رەسەيدە تانىلۋ وڭاي؟

– قازاقستاندىق اۆتورلارعا رەسەيدە نەمەسە اقش-تا تانىمال بولۋ وڭاي دەپ ايتپاس ەدىم. قايتا كەرىسىنشە، وتە قيىن. بۇل ەلدەردە وزدەرىنىڭ اۆتورلارى جەتەرلىك. ولاردىڭ سانى بىزدەگىدەن الدەقايدا كوپ جانە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سوندىقتان دا باسەكەلەستىك وتە قاتال. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەلدە دە تانىمالدىلىققا جەتۋ قيىن. بىراق ونىڭ سەبەبى باسقادا. بىزدە ەڭ الدىمەن دۇرىس ادەبي پروتسەسس جوق. اۆتورلار بار، بىراق ادەبي پروتسەسكە قاجەتتى باسقا دۇنيەلەر جوقتىڭ قاسى.

– قازاقستانداعى شىعارماشىلىق كونكۋرستار قانشالىقتى ءادىل وتەدى؟

– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جۋرناليستەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرىپ وتىرىپ، باسقا ارىپتەستەرىممەن بىرگە ءبىزدىڭ ادەبيەتتىڭ دامۋىنا كونكۋرستىڭ جەتىس­پەيتىنىن ايتقان بولاتىنبىز. ءمۇشاي­رالار اۆتورلارعا ءوز جەرىندە تانى­م­ال بولۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ءارى سىي­لىقتار دا ەشقاشان ارتىق بولماي­دى. كەيىن قازاقستاندا بىرتە-بىرتە كون­كۋرستار وتكىزىلە باستادى. دەگەن­مەن ولاردىڭ پايداسى از بولدى. بار­لىعىنىڭ قايتالانا بەرەتىن ورتاق كەم­شىن تۇستارى كونكۋرستاردىڭ لايىقتى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە شىنىمەن كەدەرگى جاسادى. ءالى كۇنگە دەيىن شىنايى ءارى كاسىبي ۇيىمداستىرىلدى دەيتىن ماڭىزدى ادەبي بايقاۋ جوق.  كەيبىر ادامدار ءمۇشايرالاردان جۇلدەلى بولۋ ءۇشىن، تانىمال ادەبي جۋرنالداردا جاريالانۋ ءۇشىن قانشا تولەۋ كەرەك دەپ سۇراپ جاتادى. مەنىڭ جاۋابىم – تەگىن. كەرىسىنشە، اۆ­تورعا ەڭبەگى ءۇشىن قالاماقى، كەيدە سىياقى بەرەدى. مۇنداي سۇراقتىڭ تۋىن­داۋى­نىڭ ءوزى قوعامداعى ماسەلەلەر مەن جال­پى مادەنيەتتىڭ دامۋ دەڭگەيىن كورسە­تەدى. الەمدە كاسىبي ادەبي ورتانىڭ بار ەكەن­دىگىن، وندا بارلىعىن اقشا ەمەس، تەك قانا تالانت شەشەتىنىن ولارعا ايتقا­نىمدا كوپتەگەن ادام قۋانىپ جاتادى.

– ءوزىنىڭ ىشكى دۇنيەسىنە عانا ۇڭىلگەن سەنتيمەنتالدى اقىن مەن سىرتقى الەمگە زەردەلەي  قاراعان، ىزدەنىمپاز اقىننىڭ ايىرماسى قانداي؟

– ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق كوزقاراستا. وزىنە نەمەسە سىرتقا با­عىت­تالعان كوزقاراستا. ال جالپى اۆتور ۆاكۋم­دا ءومىر سۇرمەيدى. اۆتوردىڭ جان دۇنيەسى مەن قورشاعان ورتاسى ءبىر-بىرىمەن ۇزدىكسىز بايلانىستا ءارى قاتىناستا.

– قازاق اقىن-جازۋشىلارىن وقي­سىز با؟ ەلىمىزدەگى ساياسي وقيعالار كە­زىندە قازاق اقىندارى ازاماتتىق كوز­قا­راستارىن قانشالىقتى بىلدىرە الادى؟

– ارينە، مەن ءوزىمىزدىڭ كلاسسيكتەردەن باستاپ زاماناۋي  اۆتورلاردى وقىپ تۇرامىن. ءوزىنىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىن كورسەتۋگە كەلسەك، مەنىڭ ويىمشا، بۇل – اركىمنىڭ ءوز تاڭداۋى. سول ءۇشىن دە ول ازاماتتىق پوزيتسيا دەپ اتالادى. ءبىرى ول تۋرالى جىرمەن ورنەكتەسە، ەندى ءبىرى باسقاشا كورسەتىپ جاتادى. ەڭ باستىسى، ادامنىڭ ەرىك بوستاندىعى بولۋى كەرەك. ەگەر تەك پوەزيا تۇرعىسىنان قاراساق، ولەڭنىڭ جاقسى-جامان بولۋى اۆتوردىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسىنا بايلانىستى ەمەس. ياعني، ادامدى ەكى تۇرعىدا بولۋگە بولادى. اۆتور رەتىندە جانە ازامات رەتىندە. ال تاقىرىپ ءار اۆتوردا وزىنشە. ولار جىرلايتىن الەم وسىندا جانە قازىر، وتكەندە نەمەسە كەلەشەكتە، ءتىپتى قيالدا بولۋى مۇمكىن. ەڭ ماڭىزدىسى – شىعارمانىڭ ادەبي قۇندىلىعى.

–  «يا پيشۋ و توم، چتو مەنيا ۆولنۋەت» دەيسىز. قازىر ءسىزدى نە تولعاندىرىپ ءجۇر؟

– مەنى قاشان دا الەم مەن ونداعى ادامدار الاڭداتادى. جاستىق پەن كارىلىك. ءولىم مەن ءومىر. قۋانىش پەن قايعى. قايدا بەت العانىمىز. نە كۇتىپ تۇر. باقىتتىڭ كىلتى مەن وعان نە كەرەگى. مەن نە كورىپ، نە سەزەتىنىمدى، ويلارىمدى جازامىن. ون جىلدان استام ۋاقىت الماتىدا تۇرىپ جاتىرمىن. ءوزىم اقتوبەنىڭ قىزىمىن، قازىر اكە-شەشەم سوندا. جوسپارىما كەلسەك... جاڭا كىتابىمنىڭ جارىق كورگەنىنە كوپ بولعان جوق. كىتاپتىڭ جاڭا تۇساۋكەسەرلەرى جوسپارلانعان. بۇعان دەيىن الماتىدا، اقش-تا بوستون مەن نيۋ-حەپشيردە تۇساۋكەسەرى ءوتتى. باسقاسىن ايتساق، الەم ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ۇنەمى جاڭا ويلار مەن جاڭا جولدار اشىلادى. سوندىقتان ەرتەڭ نە كۇتىپ تۇرعانى وزىمە دە قىزىق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايا ءومىرتاي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقجايناق استانا

ەلوردا • كەشە

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار