قاسيەتى جاعىنان تەز جابىساتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن وتاندىق مۇنايدى تاسىمالداۋ يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى قاجەت ەتەدى. وسى ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن «قازترانسويل» اق عالىمدارى تالاي جىل بويى ەڭبەكتەنىپ, بىرقاتار زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن بولاتىن.
مۇناي تاسىمالى كەزىندە ەنەرگيانىڭ جوعالۋى ەڭ الدىمەن مۇناي قۇبىرىنا جانە پەشتەرگە بايلانىستى. وسى ەكى ارالىقتان وڭتايلى جۇيەنى باسقارۋ تەتىگى تابىلسا, تيىمدىلىكتى 20 پايىزعا ارتتىرۋعا بولادى. ونىڭ پايداسى قارجىلىق تۇرعىدا ميللياردتارمەن ولشەنەدى. سونداي-اق مۇنايدى ماگيسترالدى قۇبىرلارمەن ايداۋدى ونلاين رەجىمدە باقىلاپ وڭتايلاندىرىپ وتىراتىن جانە مونيتورينگ جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تسيفرلى تەحنولوگيا دايىنداپ شىعارۋ دا بۇل جوبانىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. جوبانىڭ نەگىزگى ينۆەستورى – قازاقستانداعى وڭدەلەتىن مۇنايدىڭ 42 پايىز ۇلەسى تيەسىلى «قازترانسويل» كومپانياسى.
جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ۇزاق جاپباسباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە: «عالىمدار تاراپىنان «قانداي عىلىمي جاڭالىقتار بار؟» دەگەن سۇراق ءجيى قويىلادى. بۇل جۇمىستا عىلىمي تەوريا دا بار, ماتەماتيكالىق دالدىك تە بار. ونىڭ ءبارى شىنايى جاعدايلارعا لايىقتالىپ ەسەپتەلگەن. ءتىپتى تەڭدەۋلەردىڭ جۇزدەگەن ولشەمدەرى دا الدىن الا ەسەپتەلىپ, سالماقتىڭ ساقتالۋ زاڭدىلىقتارى دا ەسكەرىلگەن. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىنداعى قۇبىر جولىنىڭ جۇماعاليەۆ – شولاققورعان اراسىنداعى مۇناي تاسىمالى كەزىندە كومىرسۋتەگىنىڭ تۇتقىرلىعى كوبەيىپ, نيۋتون زاڭىنا باعىنبايتىن جاعدايعا كوشەدى. بۇل قۇبىلىس عالىمدارعا بەلگىلى بولعانىمەن, ونىڭ قالاي وتەتىنى بەيمالىم ەدى. سونى ءبىز الدىن الا ەسەپتەپ, شىعىننىڭ مولشەرىن انىقتاۋعا تىرىستىق», دەيدى.
ۇ.جاپباسباەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جاڭالىق – قازاقستاننىڭ نوۋ-حاۋى. وسىعان دەيىن «قازترانسويل» كومپانياسى رەسەي زاۋىتتارىندا قولدانىپ كەلگەن باعدارلامالاردى پايدالانىپ كەلدى. بىراق جۇمىس بارىسىندا سايكەسسىزدىكتەر بايقالىپ, كومپانيا ول باعدارلامادان باس تارتقان.
«قازىر قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءبىرازى ءبىز دايىنداعان باعدارلاماعا كوشۋگە دايىن وتىر», دەيدى عالىم.
زەرتتەۋشىلەر تەز قاتاتىن جانە تەز جابىساتىن مۇناي مەن مۇناي قوسپالارىن تاسىمالداۋ ۇدەرىسىنىڭ تاماشا ماتەماتيكالىق مودەلدەرىن «ىستىق» قوتارۋ جانە حيميالىق رەاگەنتتەردى قولدانۋ ادىستەرى ارقىلى ويلاپ تاۋىپ, سورعى اگرەگاتتارى مەن جىلۋ پەشتەرىندە ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى وڭتايلاندىرۋدىڭ جالپى كريتەرييلەرىن قالىپتاستىردى. سونداي-اق مۇناي قوتارۋ بارىسىندا ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ مەن وعان كەتەتىن ەنەرگيا شىعىندارىن ازايتۋ جونىندەگى شەشىمدەردىڭ ينتەللەكتۋالدى الگوريتمدىك كەشەندەرىن ويلاپ تاپتى.
قازىر كەن ورىندارىندا جەڭىل مۇناي ءوندىرۋ قورى كۇرت ازايىپ بارا جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون, ال اۋىر جانە جابىسقاق مۇناي قورىنىڭ كولەمى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قارقىنداپ ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بۇل تاماشا جەتىستىكتەرى ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە اينالىپ وتىر.
«SmartTran» باعدارلاماسى ونلاين رەجىمدە اقپاراتتاردى جىلدام وڭدەپ, مۇناي تاسىمالىن باسقارىپ, رەتتەپ جانە باقىلاپ وتىرا الادى. سونىمەن بىرگە باعدارلاما سورعى اگرەگاتتارى مەن جىلۋ پەشتەرىنىڭ جانە باسقا دا قۇرىلعىلاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا الادى», دەيدى ۇ.جاپباسباەۆ.
باتىس قازاقستاننىڭ قۇرامىندا پارافين كوپ, تۇتقىرلىعى جوعارى مۇنايىن تاسىمالداۋدىڭ سەنىمدى ءادىسى – شيكىزاتتى ىستىق كۇيىندە تاسىمالداۋ, ءالى كۇنگە دەيىن سولاي. تەز قاتاتىن مۇناي پەشتەردە قىزدىرىلادى جانە پەشتەردىڭ ءتيىمدى جۇمىس جاساۋ شارتتارى قولدانىلاتىن ەنەرگيانىڭ مولشەرىمەن انىقتالادى. ال مۇنايدى ىستىق كۇيىندە قۇبىر ارقىلى ايداۋ سورعى اگرەگاتتارىنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى.
وسى جۇمىستىڭ اۆتورلارى جاساعان SmartTran باعدارلامالىق جاساقتاماسى مۇناي جانە مۇناي قوسپالارىن تاسىمالداۋدى وڭتايلى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن, دەپرەسسورلىق قوسپانى قولدانۋ ارقىلى تەز قاتاتىن مۇنايدى تاسىمالداۋدا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سورعى اگرەگاتتارىنىڭ وڭتايلى رەجىمىن انىقتادى. قىزدىرۋ پەشتەرىنىڭ ۇنەمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن مۇناي قۇبىرىنىڭ گيدراۆليكالىق جانە جىلۋلىق كورسەتكىشتەرىنە بايلانىستى مۇناي قوسپاسىن ىستىق كۇيىندە ايداۋدىڭ وڭتايلى تەمپەراتۋراسى دا زەرتتەۋ بارىسىندا بەلگىلى بولىپتى. سونداي-اق جانارماي مەن ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇناي قوسپالارىن تاسىمال-داۋدىڭ تەحنولوگيالىق رەجىمدەرىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى دە زەرتتەۋ بارىسىندا بەلگىلى بولعان.
«بىرەگەي باعدارلامانى ءبىزدىڭ عالىمدار ويلاپ تاپتى. وسى ارقىلى مۇناي قوسپالارىن ايداۋ كەزىندە ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋ, مودەلدەۋ جانە وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرا الامىز. قازىر كەن ورىندارىندا جەڭىل مۇناي ءوندىرۋ قورلارىنىڭ كۇرت ازايىپ بارا جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون, ال اۋىر جانە جابىسقاق مۇناي قورلارىنىڭ كولەمى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بۇل تاماشا جەتىستىگى ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە اينالىپ وتىر», دەيدى جوبا اۆتورلارى.
مۇناي-گاز سالاسىندا قول جەتكىزگەن جاڭا تەحنولوگياعا وراي اتالعان عىلىمي جۇمىس 2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسى بويىنشا ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنۋ جونىندەگى تاڭداۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە ءوتتى.
الماتى
