ايماقتار • 07 تامىز، 2019

كوكشەتاۋ قاي جاقتا؟

124 رەت كورسەتىلدى

شارشادىم بىلەم، سوڭعى جىلدارى قايداعى ءبىر اۋرۋ اينال­شىقتاپ جانىمنان شىقپاي-اق قويدى. بيىلدىڭ وزىندە اۋرۋحانادا ەكى رەت جاتىپ شىقتىم. ال اۋرۋحانا – تاعدىرى ءار باسقا، ومىرگە دەگەن كوزقاراسى مەن ۇستانىمدارى دا ءار بولەك ادامداردىڭ توعىساتىن ورنى. ۇنەمى شالقاڭنان ءتۇسىپ جاتا بەر­مەيسىڭ، ءبىر كەزەك سىرتقا شىعىپ، اۋرۋحانا ەسىگى الدىندا، اۋلادا كۇن سايىن توپتانىپ وتىراتىن سول ادامدارمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇراسىڭ. سول اڭگىمەلەردىڭ بىرىنە قۋاناسىڭ، ەندى بىرىنە سالىڭ سۋعا كەتكەندەي رەنجىپ قالاسىڭ.

...بۇگىن دە كۇن ىستىق ەكەن. سوندىقتان بولسا كەرەك، توسەك تارتىپ جاتپاعانداردىڭ دەنى اۋرۋحانانى اينالدىرا قورشاي قۇيىلعان تسەمەنت ىرگەتاسقا قۇيرىق باسقان، تەك ءسابيت قانا جاپىراعى مول بيىك قارااعاش كولەڭكەسىن ساعالاپ، سوعان سۇيەنىپ تۇرىپ، ادەتتەگىدەي اڭگىمە تىزگىنىن ءوز قولىنا الىپتى.

...وبلىستى بىلاي قويعاندا، الماتى، اقمولا، قوستاناي، كوكشەتاۋ دەيسىڭ بە، ءبارىن ارالادىق قوي. جەر كوردىك، ەل كوردىك. سول ەل ازاماتتارىمەن دە ءتىل تابىسا اڭگىمەلەستىك. بارىنەن بۇرىن گازەت-جۋرنالداردى كوبىرەك وقۋعا تۋرا كەلدى...

– سوندا كوكشەتاۋ قاي جاقتا؟

 مىنا ساۋالعا ول دا، مەن دە تاڭعالدىم. سوسىن الگى داۋىس شىققان جاققا جالت قارادىم. كادىمگى جيىرما-جيىرما بەس جاس شاماسىنداعى، ءوڭى قۋقىل تارتقان ء(سىرا، ۇزاق ناۋقاستانعان بولسا كەرەك) قازاقتىڭ قارادومالاق بالاسى. الايدا جۇزىنەن يماندىلىق ەسكەن جىلىلىق پەن كوپ وقىپ-توقىعان پاراساتتىلىقتى اڭعارا المادىم، قاتىپ قالعان كونتەرى بىرەۋ.

– وۋ، جىگىتىم، ءوز ەلىڭنىڭ جەر-سۋ اتتارىن، وبلىس ورتالىقتارى مەن قالا اتاۋلارىن ءبىلۋىڭ كەرەك قوي... ءسىرا، كىتاپ، گازەت وقىمايتىن شىعارسىڭ. وندا ءبارى بار عوي، – دەدى ءسابيت كۇيىنىپ.

– گازەت وقىپ نە كەرەك؟ ءبارى مىنادا بار، – دەپ جىگىت مانادان بەرى شۇقىلاپ وتىرعان الاقانداي جالپاق تەلەفونىن كورسەتتى...

 

* * *

جاتار ورنىما كەلىپ جاي­عاس­قان سوڭ ءار كەز، ءار جىلدارى جازعان شىجبايلارىمدى اقتا­رىپ-توڭكەرىپ قاراي باستادىم. قىزىقتى دەرەكتەر كوز الدىمدا تۇرا قالدى. توقسانىنشى جىلدار... سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستردەن باستاپ، اۋىل اكىمدەرىن، شارۋاشىلىق، كاسىپورىندار باسشىلارىن قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە تاپ سولار كىنالى بول­عانداي سىني سيپاتتا توپەلەي جازىپپىز. رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان»، «قازاق ادەبيەتى»، وب­لىستىق گازەتتەر تىم ەركىن، ءتىپ­تى اسىرا سىلتەۋشىلىكپەن ۇلت تاعدىرى تۋرالى جازىلعان ماقا­لا­لاردى كۇن قۇرعاتپاي باسىپ ءجۇردى. اسىرەسە «انا ءتىلى» گازە­تىنىڭ بەدەلى وراسان زور بولدى. سولاي بولۋى ءتيىستى دە ەدى. ويت­كەنى انا ءتىلىمىز جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇردى. ال ءتىل دەگەنىمىز – كەز كەلگەن ۇلتتىڭ باستى ولشەمى. سوندىقتان بولسا كەرەك، ۇلت كوسەمى ا.بايتۇرسىن ۇلى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا: «ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا، جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىل. ءسوزى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى. ۇلتىنا باسقا جۇرتتى قوسامىن دەگەندەر اۋەلى سول جۇرتتىڭ ءتىلىن ازدىرۋعا تىرىسادى»، دەپ اپ-انىق ايتىپ كەتكەن-ءدى.

ال ينتەرنەتكە، سمارتفون سياقتى اقپارات تاراتاتىن قۇ­رال­دارعا جەگىلگەن بۇگىنگى جاستارى­مىز ۇلت ماسەلەسى تۇگىلى، دۇرىس سويلەۋ مادەنيەتىنەن دە الشاقتاپ كەتكەن سياقتى. تىلدەرى شولاق، سويلەم قۇراستىرۋى تۇ­سىنىكسىز. انىعىراق ايتساق – ساۋات­سىز. بۇگىنگى زامان عالىمدارى ونى ەندى-ەندى ايتىپ جاتىر، ياعني ءار ۇلتتىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءوز كودى بولادى دەيدى. شىندىعىن ايت­سام، ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاستارىمىز­دا سول ۇلتتىق كود – ۇلتتىڭ ءداستۇر-سال­تى، بولمىسى جۇقارىپ بارا جا­تىر-اۋ دەپ قورقامىن. ال ونى قالاي بايىتىپ، ىلگەرىلەتۋگە بولا­دى؟ ءبىر سوزبەن ايتساق، ول ءبىلىم مەن بىلىكتىلىككە بايلانىس­تى، بىلىك­تىلىك ەڭ اۋەلى گازەت، كىتاپ وقۋ­دان باستاۋ الادى.

بۇعان مىسال رەتىندە بىرەر دەرەك كەلتىرەلىك. سوناۋ كەڭەس زامانى كەزىندە دە، بۇگىندەرى دە الەمدەگى ەكونوميكاسى دامىعان وزىق ەلدەر قايسى دەگەندە، عالىمدار ەڭ اۋەلى اقش، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىن مىسالعا كەلتىرەدى. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اقپارات قۇرالدارىنىڭ رولىمەن بايلانىستىرادى. شىنىندا سولاي. ايتالىق، ءار جاپون ورتاشا ەسەپپەن كۇنىنە 3،5 ساعاتىن تەلە­ديدار كورۋگە، ءبىر ساعاتتاي ۋا­قىتىن گازەت-جۋرنال وقۋعا جۇم­سايدى ەكەن. بالكىم سودان دا بولار، بۇل ەل باق سانى جونىنەن دۇ­نيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. جىلىنا جالپى تارالىمى 4 ملرد ء(يا، ميلليارد) دانا بولاتىن 3000 ءتۇرلى گازەت-جۋرنال شىعادى. كۇن سايىن گازەتتەردىڭ 90 پايىزى ۇيگە جەتكىزىلەدى (ال مەن «اقتوبە» گازەتىن اپتاسىنا ءبىر رەت عانا الامىن).

جاپونيادا «اساحي» دەگەن گازەت بار. گازەت دەگەن اتاۋ دۇ­نيە­گە كەلگەننەن بەرى شىعىپ كەلەدى. سول گازەت باياعىدان بەرى كەشكە جانە تاڭەرتەڭ شىعادى ەكەن. سونىڭ وزىندە تارالىمى 12،5 ملن داناعا جەتىپ جىعىلادى.

ال وڭتۇستىك كورەيانى مىسالعا كەلتىرەر بولساق، تەرريتوريالىق اۋماعى جونىنەن دۇنيە جۇزىندە شاعىن، كىشكەنە مەملەكەتتەر قاتارىنا جاتادى جانە جەر استى بايلىعى جونىنەن دە جارىتىپ ەشتەڭە ايتۋعا بولمايدى، ءتىپتى ەشتەڭە جوق دەسەك، ارتىق ايتپاعان بولارمىز دەيمىن. سولاي بولا تۇرا وڭتۇستىك كورەيا بۇگىندە ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ءۇش ەلگە – قىتاي، رەسەي، قازاقستانعا ينۆەستيتسيا­نى كوپ قۇيادى. بۇل ەلدە تەمىر مۇلدەم وندىرىلمەيدى. ايتسە دە الەمنىڭ وتىز ەلىنەن سول تەمىردى شيكىزات كۇيىندە تاسىمالداپ، ودان دايىن ونىمدەر شىعارادى. بۇل ەلدە ماشينا ءوندىرىسى، اۋىر ونەركاسىپ، كەمە قۇراستىرۋ، بيزنەس مىقتاپ دامىعان. ال وعان كورەيلەر قالاي قول جەتكىزىپ وتىر؟ ءبىر سوزبەن ايتساق، كىتاپ پەن گازەتتى كوپ وقيدى، جاڭالىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن سولاردان تاۋىپ، وندىرىسكە ەنگىزەدى.

كىتاپ وقۋ تاريحى، مەنىڭ زەرتتەپ بىلۋىمشە، مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى امەريكا قۇراما شتاتتارى ەلىنەن باستالعان سى­ڭاي­لى. تاريحقا جۇگىنسەك، 1895 جىلى سول ەلدىڭ ازاماتتارى – تودد بولا، ريك برۋكس ەسىمدى وقى­مىستىلارى باسپا ونىمدەرى مەن ادەبيەتتى كەڭ ناسيحاتتاۋ ءۇشىن كوشە كىتاپحانالارىن جاساماق بولادى. قالا كوشەلەرىنە كىتاپ قوياتىن جاشىكتەر ورناتادى. ال­عاشقىدا ونىمەن ەشكىمنىڭ شارۋاسى بولمايدى، بىرەۋلەر ك ۇلىپ وتەدى، ەندى بىرەۋلەرى الگى جاشىكتەرگە كەلىپ، قىزىقتاي باس­تايدى. كوپ ۇزاماي كىتاپ وقيتىن ادامداردىڭ قاتارى كۇرت وسەدى. ال سول اقش بۇگىندە تەحنولوگياسى دامىعان وزىق ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇر.

ءيا، سولاي. مەن بۇل ەلدەردەگى، اسىرەسە باتىس ەۋروپاداعى ادامي قاسيەت، ادامگەرشىلىك تۋرالى ەشتەڭە ايتقىم كەلمەيدى. كەي­بىر عالىمداردىڭ سوزىنە سەنسەك، بۇل ەلدەر ازىپ بارا جاتقان كورىنەدى. وسىعان الاڭداعان وزىق ويلى عالىمدارى شىعىس ەلدەرى وركەنيەتىنە قاراي ويىسساق دەگەن پىكىرلەر ايتۋدا. بالكىم، سون­دىقتان دا بولار، قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارى، عالىمدارى بۇل ماسەلەنى ەرتە باستان-اق كو­تە­رىپ، ارنايى ماقالالار، عىلىمي ەڭ­بەكتەر جازىپ ءجۇر. اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت بىلاي دەيدى:

«باتىسقا، بالام، قىزىقپا، بات­قان كۇن – ءبىزدىڭ كۇنىمىز. كوكجيەك دەگەن سىزىقتا، سونگەنشە عانا ءتىرىمىز».

قازىر الەمدە ينتەرنەت قول­دانۋشى ادامدار سانى 3،5 ملرد-تان استى دەيدى زەرتتەۋشىلەر. ونىڭ پايداسى – مىسالى، بيز­نەس­تى دامىتۋعا، الىستاعى تۋ­عان-تۋىستارىمەن حابارلاسىپ تۇ­رۋعا، ت.ب. سالالاردا قارىم-قاتىس جاساۋعا يگى اسەر ەتەتىنى راس. الايدا سونىڭ وسىنداي پاي­دا­سىمەن بىرگە زيانى دا بار­لىعىن بۇگىنگى جاستار بىلە مە ەكەن؟! ءاي، بىلمەيدى عوي، ايتپەسە ءبىر كۇن ەمەس، ايلار، جىلدار بويى قۇ­لاققا تىعىپ العان ميكروفون ادام ميىنىڭ قابىلداۋ قاسيەتىن تومەندەتەتىنىن ايتپاعاننىڭ وزىن­دە، كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ەستۋ قا­بى­لەتى مەن اينالاڭداعى وزگەرىستەردى سارا­لاۋعا، تانۋعا كەرى اسەرى بارلى­عىن عالىمدار باياعىدا ايتىپ قوي­عان-دى. ايتالىق، سمارتفون، نوۋتبۋك، پلانشەت، ءتىپتى تەلەديدار ەكرانى دا ادامدى سوقىرلىققا ۇشىراتاتىن كورىنەدى... تولەدو ۋني­ۆەرسيتەتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە، ەكراننىڭ كوگىلدىر جا­رىعى سەزىمتالدىعى جوعارى كوز كلەتكاسىندا توكسيندى مولە­كۋلالاردىڭ تۇزىلۋىنە ىقپال ەتەدى. ءسويتىپ كورۋدى ناشارلاتادى.

ءوز باسىم بۇرىن تەلەديداردىڭ كوگىلدىر جارىعى بولاتىنىن بىل­مەي­تىنمىن. ال سول تەلەفون­دا دا بار كوگىلدىر جارىق فوتو­رەتسەپتورلارى كوزدىڭ وتە قاتەرلى دەرتىنە – سارعىلت تاپتىڭ ب ۇلى­نۋىنە اكەپ سوقتىرادى. ءبىر عانا اقش-تا بۇگىنگى تاڭدا 12 ملن-نان استام ادام وسى سىرقاتقا شالدىققان. ال بىزدە كوگىلدىر جارىقتىڭ، دالىرەك ايتساق قالتا تەلەفونى جارىعىن زەرتتەپ، ونىڭ كوگىلدىر جارىعى ورنى تولماس زيان كەلتىرەتىنىن ايتىپ جاتقان ماماندار بار ما؟. ءاي، جوق-اۋ دەيمىن...

 

تولەمىس مەڭدىعالي،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

 اقتوبە

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جاس ساراپشىلار تالداۋى

ساياسات • كەشە

كەتىگىن تاپقان كاسىپورىن

ەكونوميكا • كەشە

ايان تۋرالى بايان

رۋحانيات • كەشە

ۇزدىكتەر انىقتالدى

فۋتبول • كەشە

ايازداعى اپات

ايماقتار • كەشە

ارحەولوگ اسۋلارى

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار