...بۇگىن دە كۇن ىستىق ەكەن. سوندىقتان بولسا كەرەك, توسەك تارتىپ جاتپاعانداردىڭ دەنى اۋرۋحانانى اينالدىرا قورشاي قۇيىلعان تسەمەنت ىرگەتاسقا قۇيرىق باسقان, تەك ءسابيت قانا جاپىراعى مول بيىك قارااعاش كولەڭكەسىن ساعالاپ, سوعان سۇيەنىپ تۇرىپ, ادەتتەگىدەي اڭگىمە تىزگىنىن ءوز قولىنا الىپتى.
...وبلىستى بىلاي قويعاندا, الماتى, اقمولا, قوستاناي, كوكشەتاۋ دەيسىڭ بە, ءبارىن ارالادىق قوي. جەر كوردىك, ەل كوردىك. سول ەل ازاماتتارىمەن دە ءتىل تابىسا اڭگىمەلەستىك. بارىنەن بۇرىن گازەت-جۋرنالداردى كوبىرەك وقۋعا تۋرا كەلدى...
– سوندا كوكشەتاۋ قاي جاقتا؟
مىنا ساۋالعا ول دا, مەن دە تاڭعالدىم. سوسىن الگى داۋىس شىققان جاققا جالت قارادىم. كادىمگى جيىرما-جيىرما بەس جاس شاماسىنداعى, ءوڭى قۋقىل تارتقان ء(سىرا, ۇزاق ناۋقاستانعان بولسا كەرەك) قازاقتىڭ قارادومالاق بالاسى. الايدا جۇزىنەن يماندىلىق ەسكەن جىلىلىق پەن كوپ وقىپ-توقىعان پاراساتتىلىقتى اڭعارا المادىم, قاتىپ قالعان كونتەرى بىرەۋ.
– وۋ, جىگىتىم, ءوز ەلىڭنىڭ جەر-سۋ اتتارىن, وبلىس ورتالىقتارى مەن قالا اتاۋلارىن ءبىلۋىڭ كەرەك قوي... ءسىرا, كىتاپ, گازەت وقىمايتىن شىعارسىڭ. وندا ءبارى بار عوي, – دەدى ءسابيت كۇيىنىپ.
– گازەت وقىپ نە كەرەك؟ ءبارى مىنادا بار, – دەپ جىگىت مانادان بەرى شۇقىلاپ وتىرعان الاقانداي جالپاق تەلەفونىن كورسەتتى...
* * *
جاتار ورنىما كەلىپ جايعاسقان سوڭ ءار كەز, ءار جىلدارى جازعان شىجبايلارىمدى اقتارىپ-توڭكەرىپ قاراي باستادىم. قىزىقتى دەرەكتەر كوز الدىمدا تۇرا قالدى. توقسانىنشى جىلدار... سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستردەن باستاپ, اۋىل اكىمدەرىن, شارۋاشىلىق, كاسىپورىندار باسشىلارىن قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە تاپ سولار كىنالى بولعانداي سىني سيپاتتا توپەلەي جازىپپىز. رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان», «قازاق ادەبيەتى», وبلىستىق گازەتتەر تىم ەركىن, ءتىپتى اسىرا سىلتەۋشىلىكپەن ۇلت تاعدىرى تۋرالى جازىلعان ماقالالاردى كۇن قۇرعاتپاي باسىپ ءجۇردى. اسىرەسە «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ بەدەلى وراسان زور بولدى. سولاي بولۋى ءتيىستى دە ەدى. ويتكەنى انا ءتىلىمىز جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇردى. ال ءتىل دەگەنىمىز – كەز كەلگەن ۇلتتىڭ باستى ولشەمى. سوندىقتان بولسا كەرەك, ۇلت كوسەمى ا.بايتۇرسىن ۇلى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا: «ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا, جوعالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىل. ءسوزى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى. ۇلتىنا باسقا جۇرتتى قوسامىن دەگەندەر اۋەلى سول جۇرتتىڭ ءتىلىن ازدىرۋعا تىرىسادى», دەپ اپ-انىق ايتىپ كەتكەن-ءدى.
ال ينتەرنەتكە, سمارتفون سياقتى اقپارات تاراتاتىن قۇرالدارعا جەگىلگەن بۇگىنگى جاستارىمىز ۇلت ماسەلەسى تۇگىلى, دۇرىس سويلەۋ مادەنيەتىنەن دە الشاقتاپ كەتكەن سياقتى. تىلدەرى شولاق, سويلەم قۇراستىرۋى تۇسىنىكسىز. انىعىراق ايتساق – ساۋاتسىز. بۇگىنگى زامان عالىمدارى ونى ەندى-ەندى ايتىپ جاتىر, ياعني ءار ۇلتتىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءوز كودى بولادى دەيدى. شىندىعىن ايتسام, ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاستارىمىزدا سول ۇلتتىق كود – ۇلتتىڭ ءداستۇر-سالتى, بولمىسى جۇقارىپ بارا جاتىر-اۋ دەپ قورقامىن. ال ونى قالاي بايىتىپ, ىلگەرىلەتۋگە بولادى؟ ءبىر سوزبەن ايتساق, ول ءبىلىم مەن بىلىكتىلىككە بايلانىستى, بىلىكتىلىك ەڭ اۋەلى گازەت, كىتاپ وقۋدان باستاۋ الادى.
بۇعان مىسال رەتىندە بىرەر دەرەك كەلتىرەلىك. سوناۋ كەڭەس زامانى كەزىندە دە, بۇگىندەرى دە الەمدەگى ەكونوميكاسى دامىعان وزىق ەلدەر قايسى دەگەندە, عالىمدار ەڭ اۋەلى اقش, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىن مىسالعا كەلتىرەدى. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اقپارات قۇرالدارىنىڭ رولىمەن بايلانىستىرادى. شىنىندا سولاي. ايتالىق, ءار جاپون ورتاشا ەسەپپەن كۇنىنە 3,5 ساعاتىن تەلەديدار كورۋگە, ءبىر ساعاتتاي ۋاقىتىن گازەت-جۋرنال وقۋعا جۇمسايدى ەكەن. بالكىم سودان دا بولار, بۇل ەل باق سانى جونىنەن دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. جىلىنا جالپى تارالىمى 4 ملرد ء(يا, ميلليارد) دانا بولاتىن 3000 ءتۇرلى گازەت-جۋرنال شىعادى. كۇن سايىن گازەتتەردىڭ 90 پايىزى ۇيگە جەتكىزىلەدى (ال مەن «اقتوبە» گازەتىن اپتاسىنا ءبىر رەت عانا الامىن).
جاپونيادا «اساحي» دەگەن گازەت بار. گازەت دەگەن اتاۋ دۇنيەگە كەلگەننەن بەرى شىعىپ كەلەدى. سول گازەت باياعىدان بەرى كەشكە جانە تاڭەرتەڭ شىعادى ەكەن. سونىڭ وزىندە تارالىمى 12,5 ملن داناعا جەتىپ جىعىلادى.
ال وڭتۇستىك كورەيانى مىسالعا كەلتىرەر بولساق, تەرريتوريالىق اۋماعى جونىنەن دۇنيە جۇزىندە شاعىن, كىشكەنە مەملەكەتتەر قاتارىنا جاتادى جانە جەر استى بايلىعى جونىنەن دە جارىتىپ ەشتەڭە ايتۋعا بولمايدى, ءتىپتى ەشتەڭە جوق دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولارمىز دەيمىن. سولاي بولا تۇرا وڭتۇستىك كورەيا بۇگىندە ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ءۇش ەلگە – قىتاي, رەسەي, قازاقستانعا ينۆەستيتسيانى كوپ قۇيادى. بۇل ەلدە تەمىر مۇلدەم وندىرىلمەيدى. ايتسە دە الەمنىڭ وتىز ەلىنەن سول تەمىردى شيكىزات كۇيىندە تاسىمالداپ, ودان دايىن ونىمدەر شىعارادى. بۇل ەلدە ماشينا ءوندىرىسى, اۋىر ونەركاسىپ, كەمە قۇراستىرۋ, بيزنەس مىقتاپ دامىعان. ال وعان كورەيلەر قالاي قول جەتكىزىپ وتىر؟ ءبىر سوزبەن ايتساق, كىتاپ پەن گازەتتى كوپ وقيدى, جاڭالىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن سولاردان تاۋىپ, وندىرىسكە ەنگىزەدى.
كىتاپ وقۋ تاريحى, مەنىڭ زەرتتەپ بىلۋىمشە, مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى امەريكا قۇراما شتاتتارى ەلىنەن باستالعان سىڭايلى. تاريحقا جۇگىنسەك, 1895 جىلى سول ەلدىڭ ازاماتتارى – تودد بولا, ريك برۋكس ەسىمدى وقىمىستىلارى باسپا ونىمدەرى مەن ادەبيەتتى كەڭ ناسيحاتتاۋ ءۇشىن كوشە كىتاپحانالارىن جاساماق بولادى. قالا كوشەلەرىنە كىتاپ قوياتىن جاشىكتەر ورناتادى. العاشقىدا ونىمەن ەشكىمنىڭ شارۋاسى بولمايدى, بىرەۋلەر ك ۇلىپ وتەدى, ەندى بىرەۋلەرى الگى جاشىكتەرگە كەلىپ, قىزىقتاي باستايدى. كوپ ۇزاماي كىتاپ وقيتىن ادامداردىڭ قاتارى كۇرت وسەدى. ال سول اقش بۇگىندە تەحنولوگياسى دامىعان وزىق ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇر.
ءيا, سولاي. مەن بۇل ەلدەردەگى, اسىرەسە باتىس ەۋروپاداعى ادامي قاسيەت, ادامگەرشىلىك تۋرالى ەشتەڭە ايتقىم كەلمەيدى. كەيبىر عالىمداردىڭ سوزىنە سەنسەك, بۇل ەلدەر ازىپ بارا جاتقان كورىنەدى. وسىعان الاڭداعان وزىق ويلى عالىمدارى شىعىس ەلدەرى وركەنيەتىنە قاراي ويىسساق دەگەن پىكىرلەر ايتۋدا. بالكىم, سوندىقتان دا بولار, قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارى, عالىمدارى بۇل ماسەلەنى ەرتە باستان-اق كوتەرىپ, ارنايى ماقالالار, عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ ءجۇر. اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت بىلاي دەيدى:
«باتىسقا, بالام, قىزىقپا, باتقان كۇن – ءبىزدىڭ كۇنىمىز. كوكجيەك دەگەن سىزىقتا, سونگەنشە عانا ءتىرىمىز».
قازىر الەمدە ينتەرنەت قولدانۋشى ادامدار سانى 3,5 ملرد-تان استى دەيدى زەرتتەۋشىلەر. ونىڭ پايداسى – مىسالى, بيزنەستى دامىتۋعا, الىستاعى تۋعان-تۋىستارىمەن حابارلاسىپ تۇرۋعا, ت.ب. سالالاردا قارىم-قاتىس جاساۋعا يگى اسەر ەتەتىنى راس. الايدا سونىڭ وسىنداي پايداسىمەن بىرگە زيانى دا بارلىعىن بۇگىنگى جاستار بىلە مە ەكەن؟! ءاي, بىلمەيدى عوي, ايتپەسە ءبىر كۇن ەمەس, ايلار, جىلدار بويى قۇلاققا تىعىپ العان ميكروفون ادام ميىنىڭ قابىلداۋ قاسيەتىن تومەندەتەتىنىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ەستۋ قابىلەتى مەن اينالاڭداعى وزگەرىستەردى سارالاۋعا, تانۋعا كەرى اسەرى بارلىعىن عالىمدار باياعىدا ايتىپ قويعان-دى. ايتالىق, سمارتفون, نوۋتبۋك, پلانشەت, ءتىپتى تەلەديدار ەكرانى دا ادامدى سوقىرلىققا ۇشىراتاتىن كورىنەدى... تولەدو ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەكراننىڭ كوگىلدىر جارىعى سەزىمتالدىعى جوعارى كوز كلەتكاسىندا توكسيندى مولەكۋلالاردىڭ تۇزىلۋىنە ىقپال ەتەدى. ءسويتىپ كورۋدى ناشارلاتادى.
ءوز باسىم بۇرىن تەلەديداردىڭ كوگىلدىر جارىعى بولاتىنىن بىلمەيتىنمىن. ال سول تەلەفوندا دا بار كوگىلدىر جارىق فوتورەتسەپتورلارى كوزدىڭ وتە قاتەرلى دەرتىنە – سارعىلت تاپتىڭ ب ۇلىنۋىنە اكەپ سوقتىرادى. ءبىر عانا اقش-تا بۇگىنگى تاڭدا 12 ملن-نان استام ادام وسى سىرقاتقا شالدىققان. ال بىزدە كوگىلدىر جارىقتىڭ, دالىرەك ايتساق قالتا تەلەفونى جارىعىن زەرتتەپ, ونىڭ كوگىلدىر جارىعى ورنى تولماس زيان كەلتىرەتىنىن ايتىپ جاتقان ماماندار بار ما؟. ءاي, جوق-اۋ دەيمىن...
تولەمىس مەڭدىعالي,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
اقتوبە
