قازاقستاندا قانت ديابەتى الەۋمەتتىك ماڭىزدى اۋرۋلاردىڭ قاتارىنا ەنگىزىلگەن. 2011 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ديابەتتى ەرتە انىقتاۋعا ارنالعان ۇلتتىق سكرينينگىلەۋ باعدارلاماسى ارەكەت ەتەدى. مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاندا جاسىرىن تۇردە 2-ءتيپتى قانت ديابەتىمەن ءاربىر ءتورتىنشى ادام اۋىرۋى مۇمكىن.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا ەسكە سالا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, ەلىمىزدە سۋسامىرعا شالدىققان بالالارى بار اتا-انالارعا دا اۋىرلىق ءتۇسىپ تۇر. سوڭعى ۋاقىتتا سۋسامىردىڭ 1-تۇرىنە شالدىققان بالالاردى ءدارى-دارمەكپەن قامتۋ قيىندىق تۋعىزىپ كەلەدى. باسىنا تۇسكەن ادام عانا بىلەدى. قانت ديابەتىنىڭ 1-تۇرىنە شالدىققان ادامنىڭ ءومىرى قانداعى گليۋكوزا دەڭگەيىن باقىلاپ, ۇستاپ وتىرۋعا تاۋەلدى. ەشقانداي دەمالىس كۇندەرىنسىز, اپتانىڭ 7 كۇنىندە جانە جىلدىڭ 365 تاۋلىگىندە ءومىر ءۇشىن كۇرەس جالعاسا بەرەدى. قانت ديابەتىنىڭ وسى تۇرىنە شالدىققانداردىڭ قانىنداعى گليۋكوزانى جۇيەلى تۇردە رەتتەپ, ەم-دومى ۇزىلمەگەن جاعدايدا عانا ونىڭ اۋىر سالدارى مەن اسقىنۋلارىنان ساقتانۋعا بولادى. مۇنى بالاسى دەرتتى اكە-شەشە عانا جاقسى بىلەدى.
سونىمەن ساراپشىلار ديابەتالدى مەن قانت ديابەتىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ, ديابەتالدى – بۇل شاراسىزدىق ەمەس, ارەكەت جاساۋعا دابىل, ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىر. ارينە, «ديابەتالدى» دياگنوزى قۇلاققا 2-ءشى ءتيپتى قانت ديابەتىنىڭ دامۋىنا ءبىر اتتاساڭ اپاراتىن جول رەتىندە ەستىلەدى.
شۆەتسيانىڭ ستوكگولم قالاسىنداعى كارولين ينستيتۋتى جانىنداعى قارتايۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زەرتتەۋ ورتالىعى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ پىكىرىنشە, ديابەتالدى بەلگىلەرى بار ادامدار دەر كەزىندە قارالعان جاعدايدا, ديابەتكە شالدىقپاي قانداعى قانتتىڭ قالىپتى دەڭگەيىنە اناعۇرلىم تەز ورالادى ەكەن.
دۇنيەجۇزىلىك ديابەت فەدەراتسياسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە 425 ميلليوننان استام ادام ديابەتپەن ءومىر سۇرۋدە. NOMAD ديابەتتى ەرتە انىقتاۋعا ارنالعان ۇلتتىق سكرينينگتىك باعدارلامانىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس, قازاقستاندا ەرەسەكتەردىڭ 38%-ى ديابەت الدىندا تۇرسا, 8,2%-ى ديابەتتەن زارداپ شەگەدى. سونىمەن قاتار 2-ءتيپتى ديابەت دياگنوزىمەن ەسەپتە حالىقتىڭ 1,8%-ى نەمەسە 312 مىڭ ادام تۇر. وكىنىشكە قاراي, بۇل اۋرۋدىڭ جاسىرىن ءتۇرى بەلەڭ الىپ, كەش انىقتالعانىن كورسەتەدى.
دوكتورانتۋرا اسپيرانتى ءارى وسى سالاداعى زەرتتەۋلەردىڭ جەتەكشى اۆتورى ين شان ارىپتەستەرىمەن بىرگە «ديابەتالدى» دياگنوزى قويىلعان 918 جاعدايدى زەرتتەگەن. شۆەد ۇلتتىق زەرتتەۋ ورتالىعى جوعارىداعى زەرتتەۋگە قاتىسقان 60 جاستان اسقان جانداردىڭ بارلىعىنا «ديابەتالدى» دياگنوزى قويىلعانىن, ياعني ولاردا قانداعى قانت دەڭگەيى 100-دەن 125 ميلليگراممنان دەتسيليتر (مگ/دل) قۇراسا (قانداعى قانت دەڭگەيى 100 مگ/دل تومەن (5,51 ممول/ل) قالىپتى نەمەسە قالىپتى گليكەميا بولىپ سانالاتىنىن, ال 125 مگ/دل جوعارى بولسا (6,89 ممول/ل) قانت ديابەتىنىڭ بار ەكەندىگىن ايتادى.
زەرتتەۋشىلەر 12 جىل بويى قارت ادامداردىڭ توبىن باقىلاپ, قاتىسۋشىلاردىڭ 22% -ى قالىپتى گليكەمياعا قايتىپ كەلگەنىن, قاتىسۋشىلاردىڭ 13%-ىندا ديابەت دامىعانىن جانە ادامداردىڭ ءبىر بولىگى قايتىس بولعانىن انىقتايدى.
وسىلايشا, زەرتتەۋ سيستولالىق قان قىسىمنىڭ تومەندەۋى, جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ بولماۋى جانە باسقارىلاتىن سالماق قانداعى قانتتىڭ قالىپتى دەڭگەيىنە قايتاراتىنىن كورسەتتى. سونداي-اق دەنە قيمىلىن كوبەيتۋ ديابەتتىڭ الدىن الىپ, ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيىن تومەندەتەدى.
«ديابەتالدى» 2- ءتيپتى قانت ديابەتىنە بىردەن اۋىسپايدى, بۇل اۋرۋدىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن تومەندەتۋ ءۇشىن دەر كەزىندە شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەلگى عانا. اۋرۋدى اسقىندىرماۋ جولىنداعى ۇسىنىستار وتە قاراپايىم: دەنە بەلسەندىلىگى, دۇرىس ۇيقى جانە دۇرىس تاماقتانۋ. الايدا, بۇل ءاربىر ناۋقاستىڭ ءوز ەرىك-جىگەرى مەن ىنتاسىنا دا تىكەلەي بايلانىستى», دەيدى ەلىمىزدەگى «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, دارىگەر باقىت تۇمەنوۆا.
ءوز كەزەگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە «اۋرۋلاردى باسقارۋ باعدارلاماسىن» ىسكە اسىرىپ وتىر. وسىعان سايكەس بمسك ۇيىمدارى ناۋقاستارمەن شارتقا قول قويادى. وندا اركىم وزىنە بەلگىلەنگەن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋى ءتيىس. ناۋقاستاردىڭ ءوز دەنساۋلىعىن باسقارۋعا, ورتاق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋىنا باسا نازار اۋدارىلادى. ياعني, كەلىسىمشارتقا وتىرعان ادام زياندى ادەتتەردەن باس تارتادى, سالماعىن قاداعالايدى, دەنە قيمىلىن كوبەيتەدى, دۇرىس تاماقتانادى, ءدارى-دارمەكتەردى ۋاقىتىندا قابىلداپ دارىگەردىڭ باقىلاۋىندا بولادى. باعدارلاماعا ناۋقاستىڭ ءوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ تۋىستارى دا قاتىسادى. ويتكەنى قانت ديابەتى گەنەتيكالىق بەيىمدىلىگى بار, ياعني تۇقىم قۋالايتىندىقتان, بالالار مەن وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىن باقىلاۋ قاجەت.
«ەگەر قانت ديابەتى – بۇل جاستاي مۇگەدەكتىك پەن ەرتە ولىمگە اكەلۋى مۇمكىن اۋىر سوزىلمالى اۋرۋ بولسا, ال ديابەتالدى دياگنوزىنىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى جوق. سوندىقتان 45 جاستان اسقان ادامداعى جوعارى قان قىسىمى, تۇقىمىندا قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ادامدار بولسا, ارتىق سالماق, از قوزعالىستاعى ءومىر سالتى, ءتاتتى جانە گازدالعان سۋسىندارعا دەگەن اۋەستىك – دارىگەرگە بارىپ, قانداعى قانت قۇرامىن تەكسەرۋگە بىردەن ءبىر سەبەپ بولىپ تابىلادى. اۋرۋدىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان زياندى تومەندەتۋ تۇجىرىمداماسىن ۇستانۋ قاجەت», دەيدى ماماندار.
الماتى
