اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قولعا العان جوبا كوپ ۇزاماي ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە ءوتتى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن انىقتاماق بولىپ وسى مينيسترلىككە جولداعان ساۋالىمىزعا ۆيتسە-مينيستر ەرمەك الپىسوۆ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا قازىر جوبا بويىنشا جۇمىس ءۇش باعىتتا – اۋىلدىق جەرلەردى جاڭعىرتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق جەرلەردە ەڭبەك يدەولوگياسىن دامىتۋ بويىنشا ءجۇرىپ جاتىر. اۋىلعا باعىتتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الداعى ءۇش جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 90 ملرد تەڭگە بولىنگەن. 2019 جىلى بولىنگەن 34,7 ملرد تەڭگەنىڭ 30 ملرد تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 4,7 ملرد تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولىنىپتى.
ودان ءارى ۆيتسە-مينيستر جوبا شەڭبەرىندە 700 مىڭعا جۋىق ادام تۇراتىن 53 اۋىلدىق ەلدى مەكەن ىرىكتەلىپ الىنعانىن اتاپ ءوتتى. ال جوبانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پرەمەر-مينيستر ورىنباسارىنىڭ توراعالىعىمەن جوبالىق وفيس قۇرىلعان. «اپتا سايىن وڭىرلەرمەن سەلەكتورلىق كەڭەستەر وتكىزىلۋدە. وسىنداي وڭىرلىك وفيستەر اكىمدەردىڭ باسشىلىعىمەن وبلىستاردا قۇرىلعان. مينيسترلىك جانىنان قۇرامىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, Nur Otan پارتياسىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى بار ۇيلەستىرۋ قوعامدىق كەڭەسى قۇرىلدى», دەيدى ەرمەك الپىسوۆ.
جالپى, قازاقستاندا حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى 1 شارشى شاقىرىمعا 6 ادامنان كەلەدى ەكەن. سالىستىراتىن بولساق, نورۆەگيا, فينليانديا سياقتى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 12-15 ادام. اۋىلدى دامىتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلسە, قارسى توپ «مۇنداي اراقاشىقتىق جاعدايىندا جول جانە باسقا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تىم قىمباتقا تۇسەدى. ءبىر اۋىلدا ون شاقتى ادام تۇراتىن بولسا, وعان جول سالۋدىڭ قانداي ءمان-ماعىناسى بار؟
ول جەردە مەكتەپ جانە باسقا الەۋمەتتىك نىساندار ۇستاۋ دا شىعىن. سوندىقتان مەملەكەت ەلىمىزدەگى 6 جارىم مىڭعا جۋىق اۋىلدىڭ بارلىعىن بىردەي ۇستاپ تۇرا المايدى» دەگەن پىكىر ايتىپ كەلگەن بولاتىن. ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى مۇنداي سىننان حاباردار ەكەنىن, كوپ كوڭىلىندەگى كۇماندى سەيىلتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ, كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋدىڭ ادىستەمەسى مەن مودەلدەرىن جەتىلدىرۋگە كىرىسكەندەرىن جەتكىزدى. ناتيجەسىندە قازاق اۋىلدارىنىڭ ورنالاسۋ فاكتورى بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىنى انىقتالدى. جۇمىس توبى كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋ ادىستەمەسىن وزگەرتۋ بويىنشا كلاستەرلىك تاسىلگە جۇگىنگەن. بۇل جۇيە بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەن جەكە ەمەس, جەرگىلىكتى توپتار – كلاستەرلەر شەڭبەرىندە قارالادى. باسقاشا ايتقاندا, كلاستەر اۋىلداردىڭ جيىنتىعى رەتىندە قاراستىرىلعان.
«اۋىلدىق كلاستەرلەردىڭ ورتالىقتارى تىرەك اۋىلدار بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل رەتتە كولىك بايلانىسى بار كلاستەر ورتالىعىنان 10-15 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان جاقىن ماڭداعى شاعىن ەلدى مەكەن سپۋتنيك اۋىل بولىپ تانىلادى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر ە.الپىسوۆ.
قازىر دامۋ الەۋەتى جوعارى اۋىلدىق كلاستەرلەر نەگىزىنەن ءىرى قالالار مەن اۋىلدار, ءىرى وزەندەر, تەمىر جولدار جانە اۆتوماگيسترالدار جانىندا ورنالاسقان. «جوبا شەڭبەرىندە كلاستەر ورتالىعى بولىپ سانالاتىن تىرەك اۋىلدا الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدار دامىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ قاسىندا شوعىرلانعان سپۋتنيك اۋىلدارعا باعىتتالعان كوممۋنيكاتسيالاردى دامىتۋ ءىس-شارالارى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى», دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ە.الپىسوۆ.
ءبىزدىڭ ءوز «كوۆبويىمىز» بولادى
باتىس پەن اقش اگروسەكتورىنداعى جەتىستىكتەر كوبۆوي-مالشى, ديقاندارعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋدەن باستالعان ەكەن. «گولليۆۋد كينولارى ارقىلى كوۆبويلاردىڭ مارتەبەسى اسقاقتاپ كەتتى» دەگەن پىكىردى باتىس ساراپشىلارىنىڭ ءوزى مويىندايدى. بىزگە دە سول كوزقاراستى قالىپتاستىراتىن كەز كەلدى» دەگەن ءسوزدى ايتىپ كەلە جاتقانىمىزعا 30 جىل بولدى. مالىمەتتەرگە سەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جىلىنا ءبىر ادامعا 3 مىڭ اقش دوللارىنا جۋىق ەڭبەك ءونىمى تەڭ كەلسە, دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 50-70 مىڭ اقش دوللارى شاماسىندا ەكەن. استىنا جاراۋ ات مىنگەن, باسىندا قالپاعى, قولىندا ارقانى, بەلىنە ەكى بىردەي «كولت» تاپانشاسىن قىستىرعان, دجينس كيگەن (قازىرگى دجينستى العاش ءدال وسى كوۆبويلار كيگەن) كوۆبوي بۇگىندە الەمدىك برەندكە اينالدى.
مالشىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە بولاتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن مامان بولۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكونوميست مىرزاكەلدى كەمەل قازىرگى اۋىلدى 1990, ءتىپتى 2000 جىلدارداعى اۋىلمەن سالىستىرۋعا بولمايتىنىن ايتادى. مال ۇستاسا اش قالمايتىنىن اۋىلداعى اعايىن ۇمىتقان جوق. كەدەرگى – ناسيحاتتىڭ جوقتىعىندا. «اتامەكەن» جۇرگىزگەن تالداۋعا (سكرينينگكە) سايكەس, اقتوبە, اتىراۋ تۇركىستان وبلىستارىنىڭ وزىندە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» وندىرىسىنە قاجەتتى جۇزدەگەن جاڭا مۇمكىندىكتەر بارى انىقتالدى. ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزىلسە, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى وڭدەپ-اق ميللياردتاپ تابىس تاۋىپ, قوسىمشا مىڭداعان جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. مىرزاكەلدى كەمەل وسى تۇستا قازاقتىڭ قالتالى ازاماتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اسىل تۇقىمدى بايگە اتتارىن باپتاۋمەن اينالىساتىنىن ايتىپ ءوتتى. سانامالاساق, ولار ەل ىشىندە كوپ. «ولاردىڭ كوپشىلىگى اتا داستۇرىنە حوببي دەپ قارايدى. مۇنى حالىقتىق سيپاتقا اينالدىرۋ كەرەك. قالتالى ازاماتتارىمىز ەلگە بارسىن, ولاردىڭ مال شارۋاشىلىعىن كوتەرۋىنە جاعداي جاساسىن. سول كەزدە قازاقتىڭ كوۆبويلارى دا, رانچولارى دا شىعادى. ءبىز سولاردىڭ كومەگىمەن-اق قازاق اۋىلدارىن ءومىر سۇرۋگە جايلى شاعىن قالالارعا اينالدىرامىز», دەيدى م.كەمەل.
ۇلتتىق ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى بۇل جوباعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەندەرىن ايتىپ وتىر. 2013-2014 جىلدارى اۋىل-ايماقتاردىڭ دامۋىن باعالاۋ جانە ەلدى مەكەندەردى جىكتەۋ بويىنشا ولاردىڭ بارلىعىنىڭ وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك-ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدارىنا تولىق ەسەپتەۋ جۇرگىزىلىپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2020 جىلعا دەيىنگى ايماقتاردى دامۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. 2020 جىل تابالدىرىقتا تۇر. قارجىنى جۇمساۋدىڭ ساپالى تەتىگىن انىقتاماي جاتىپ قاراجات ءبولۋدىڭ تيىمدىلىگى شامالى بولاتىنىن تۇسىنەتىن كەزگە جەتتىك. مۇنى اۋىز سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتكەن «اقبۇلاق» باعدارلاماسىنا بولىنگەن ميللياردتاردىڭ ءتيىمسىز جۇمسالعانىنان-اق كورۋگە بولادى. بۇل باعدارلاما وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى. سونىمەن بىرگە وسى اۋىل مەن اۋىلدىق ايماقتاردى قولداۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن, بارلىق فۋنكتسيالاردى ۇجىمداستىراتىن ءبىر ورگان انىقتالۋى كەرەك.
قانداي جوبالار قارجىلاندىرىلدى؟
ەكونوميست م.كەمەل الدىمەن وسى ماسەلەنى پىسىقتاپ الۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ءوتتى. جىل باسىندا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ 2008-2018 جىلدار اراسىندا قارجىلاندىرعان جوبالاردىڭ ناتيجەسىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سۇراۋ سالعانىن ۇمىتقان جوقپىز. وسى ماسەلەنى قازىرگى ۇكىمەت باسشىسى اسقار ءماميننىڭ ەسكەرۋى كەرەك دەگەن ويدامىز. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنا اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وسىعان دەيىنگى قابىلدانعان باعدارلامالاردىڭ قالاي ورىندالعانىن ناقتىلاپ الۋ كەرەك. قازىر اۋىلعا باعىتتالعان قارجىنى ورتا جولدان قاعىپ الاتىن دەلدال حولدينگتەر, اكتسيونەرلىك قوعامدار جەتىپ ارتىلادى.
«اۋىلعا بولىنگەن قارجى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتەتىنى دە راس. بۇل جەردە اكىمدەردىڭ قاۋقارىن ارتتىرعان ابزال. ۇكىمەتتەن بولىنگەن قارجىنى وبلىستىڭ بيۋدجەتىنە, ودان اۋداننىڭ بيۋدجەتىنە ءبولۋ ءادىسىن شەكتەپ, قارجى دىتتەگەن جەرىنە جەتۋى ءۇشىن تىكەلەي اۋىلدىق اكىمدىكتەردىڭ بيۋدجەتىنە اۋدارعان ءجون. اۋىل اكىمدەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن كەز الدەقاشان جەتتى. بۇل ءبىز ءۇشىن وزەكتى ماسەلە», دەيدى م.كەمەل.
ەكونوميستىڭ پايىمداۋىنشا, اۋىلدار تۋرالى مالىمەت ۇكىمەتتىڭ قولىندا بار. اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك, ينفراقۇرىلىمدىق جاعدايى دا بەلگىلى. «ەندىگى مىندەت 2008-2018 جىلدار اراسىندا قارجىلاندىرعان جوبالاردى تۇگەندەپ شىعۋ كەرەك. كەيبىرەۋلەر ءۇشىن تىم اۋىر بولسا دا ءبىز بۇل مىندەتتى ورىنداۋىمىز كەرەك, دەيدى م.كەمەل.
اۋىلدار قالاشىققا اينالۋى كەرەك
مۇنايلى ايماقتاردا ءاربىر ەلدى مەكەننەن شاعىن قالالاردى اشۋعا مۇمكىندىك بار. ءتىپتى تۇركىستان وبلىسىندا ۋرانى بار سوزاق, ماقتا وسىرەتىن ايماقتار جەتىساي مەن ماقتارال اۋداندارىنداعى ەلدى مەكەندەردەن شاعىن قالالار اشۋعا بولادى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ سارىاعاشى مەن وزبەكستاننىڭ استاناسى تاشكەنتتىڭ اراسى 20 شاقىرىمعا جەتپەيدى. سارىاعاشتىڭ تۇركىستان ورتالىعىندا اگلومەراتسيا كوزى اتانۋعا مۇمكىندىك بار. توعىز جولدىڭ تورابى. وزبەكستاننىڭ قاراقالپاقستانىمەن جالعايتىن تەمىر جولى دا بار. ءبىز سارىاعاشتا ءوندىرىس ايماقتارىن كوبىرەك اشۋ ارقىلى 250-500 مىڭ تۇرعىنى بار ءىرى قالاعا اينالدىرا الامىز. ىرگەدەگى تاشكەنتتىڭ دامۋى سارىاعاشقا دەم بەرەدى. مۇنداي جوبالاردى الماتى وبلىسىنىڭ قورعاس بەكەتى ورنالاسقان ايماقتاردان, جاركەنت قالاسىنىڭ جانىنان قاراستىرۋعا بولادى.
ء«بىز قىتاي سياقتى الىپ كورشىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن شەكارالارعا قالا سالۋ ارقىلى عانا پايدالانا الامىز. قالا مارتەبەسىنە ۇمىتكەر ەلدى مەكەندەردىڭ 30 نەمەسە 50 مىڭ تۇرعىنى بولۋى كەرەك» دەگەن تۇسىنىكتىڭ كۇنى ءوتتى. ءبىز گەوگرافيالىق مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانۋىمىز كەرەك», دەيدى م.كەمەل.
ساياساتتانۋشى-ساراپشى زامير قاراجانوۆ اۋىلدى كوتەرۋگە باعىتتالعان سۋ جاڭا جوبانىڭ كوڭىلىنە قوناتىنىن ايتتى. سەبەبى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن العا سۇيرەپ جۇرگەن ايماقتار ەنتىگىپ, سىر بەرىپ قالدى. ساراپشى مۇنىڭ سەبەبىن بۇكىل ەلدەگى جۇمىس كۇشتەرىنىڭ مۇمكىندىگى تەك ءىرى قالالارعا جۇمىلدىرىلىپ كەلگەنىن ايتتى.
«ميلليونەر قالالار» دەگەن تۇسىنىكتىڭ كۇنى ءوتتى قازىر. باتىس ەلدەرىندە, ەو ەلدەرىندە قالالار ادام سانىنىڭ كوبەيە بەرۋىنە جول بەرگىسى كەلمەيدى. باسى ارتىق ادام ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايدى اۋىرلاتىپ جىبەرەدى. گەرمانيادا, نورۆەگيادا 15-20 مىڭ تۇرعىنىمەن ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەپ وتىرعان قالالار بار. «ادامداردا جۇمىس, كاسىبىن اشۋعا جەڭىلدىكتەر, ءوندىرىپ وتىرعان تاۋارلارىنا سۇرانىس بولسا, قالعان شارۋانى وزدەرى-اق دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەدى. سول سەبەپتى ۇكىمەت بۇل جوبانى قارجىلاندىرماس بۇرىن دامۋعا ىڭعايى بار ەلدى مەكەندەردىڭ ءتىزىمىن قايتا جاساپ شىعۋى كەرەك», دەيدى ز.قاراجانوۆ. ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبانى اياقسىز قالدىرماي, جۇزەگە اسىرساق, قازاقستاندا بولاشاعى جوق ەلدى مەكەن قالمايدى.
الماتى
