ءاربىر جەر قاستەرلى عوي. قىزبەل دە سوندا تۋىپ, وسكەن ءار ادامعا ىستىق. وسىندا «ويان, قازاق!» دەپ جار سالعان «الاش» ارىستارىنىڭ ءبىرى, اتاقتى اقىن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن كيەلى مەكەنى. اكەم تيىم سالىنعان, اتىن اتاۋعا قورقاتىن ۋاقىتتىڭ وزىندە جينالعان جۇرت اراسىندا, ءۇي ىشىندە مىرجاقىپتى اۋزىنا الىپ, ولەڭدەرىن ايتىپ, ماقتاپ وتىراتىن. بىراق جاسىل ورماندارى, بيىك تاۋلارى, ايدىن كولدەرى بار جەر ءجانناتى-كوگىلدىر كوكشەتاۋ وڭىرىنە ۇيرەنگەن, سوعان باۋىر باسىپ قالعان ءبىز قىزبەل ايماعىنا توسىرقاپ, جاتىرقاپ قارادىق. مۇندا كوپ اعاش جوق, جازىق كەڭ دالا, قىزبەل تاۋى بار, ىرگەدە قوڭىراۋلى وزەنى اعىپ جاتادى. كەڭشار ورتالىعىنداعى اقسۋات ورتا مەكتەبىنە جاياۋ بارىپ كەلەمىز.
مەن 4-سىنىپتا وقيمىن. مەكتەپ كىتاپحاناسىنا ءۇيىر بولىپ الدىم. ءۇزىلىس كەزىندە كىتاپحاناعا بارىپ, ءتۇرلى ادەبيەتتەردى اقتارامىن. بىردە اتا-انالار جينالىسىنا ارنالعان كونتسەرتتە ريشات پەن ءمۇسىلىم ابدۋلليندەر شىرقايتىن «تۋعان ەل» ءانىن بالاڭ داۋسىممەن ورىندادىم. جينالعان ايەلدەر جاعى «قايتسىن-اي, تۋعان ەلىن ساعىنىپ ءجۇر عوي» دەپ كوزدەرىنە جاس العانى ەسىمدە.
ءبىزدى قويشى, ۇيدەگى مال, اسىرەسە جىلقىلار قىزبەل دالاسىن جەرسىنبەدى. ەكى بيە ق ۇلىندارىمەن, بايتال قوسىلىپ كوكشەتاۋ جاققا قاراي قاشا بەرەدى.
ادام تۇگىل, جىلقىلار دا تۋعان جەرىن اڭسايدى, ىزدەيدى ەكەن. ۇيىرگە قوسىپ, جىلقىشىلارعا تاپسىرساق تا اۋىق-اۋىق زىتىپ وتىرادى. اكەم بىرنەشە رەت اتپەن قۋىپ كەيىن قايتاردى. ەكى رەت بۇگىنگى اقمولا وبلىسىنىڭ ەسىل ستانساسىنا دەيىن قاشىپ, ولاردى ازەر ۇستاپ, جۇك ماشيناسىنا تيەپ اكەلدى. ءتىپتى بوي بەرمەگەن سوڭ اياقتارىنا تۇسامىس, شىدەر سالىپ, اۋىلدىڭ ىرگەسىندە باعاتىن بولدىق.
تاڭەرتەڭ سۋارىپ, قىرعا جىبەرەمىز. كۇنى بويى باقىلاپ, كەشكە قوراعا كىرگىزەمىز. بيەلەر تىپىرشىپ, ءبىر ورىندا ازەر تۇرادى. وسقىرىنىپ, كىسىنەيدى. ء«اي, سەندەر ءبىزدى قايدا اكەلدىڭدەر؟ كوكوراي شالعىندى جەپ, كوكمايساعا اۋناپ-قۋناپ, كولگە شومىلىپ, ەركىن شاپقىلاپ, بويىمىزدى جازىپ ءجۇرۋشى ەدىك. كۇن ىستىقتا تاۋلاردى ساعالاپ, ورماننىڭ ىشىنە كىرىپ, جاپىراقتاردىڭ كولەڭكەسىندە سامال جەلگە جەلپىنىپ جاتۋشى ەدىك. ەندى اۋىزعا ءشوبى ءجوندى ىلىكپەيتىن تاپ-تاقىر الاڭقايعا جايىپ, ەمەن, قاراعاي, قايىڭى جوق جازىقتا ۇستاپ وتىرعاندارىڭ مىناۋ» دەپ ايتاتىن سەكىلدى.
ەگەر جىلقىلارعا ءتىل بىتسە, ءدال وسىلاي دەۋى مۇمكىن. بۇرىن جالدارى كۇدىرەيىپ, توپ-تولىق جوندارى كۇنمەن شاعىلىسىپ, جىلتىراپ كۇيلى كورىنەتىن. كەلگەننەن بەرى سان ەتتەرى بوساڭسىپ, قابىرعالارى ارىقتاپ, ىرسيىپ كەتتى. تۇرلەرى جۇدەپ-جاداعان, كوزدەرىندە ۇشقىن جوق. جىلقى ەكەش جىلقى دا جارىق دۇنيەگە كەلگەن مەكەنىن ساعىنادى, قانشا قاشىقتىققا كەتسە دە تۋعان جەرىن ۇمىتپاي, ەسىندە ساقتاۋى عاجاپ ەمەس پە؟
كوك بيە بارىنەن اقىلدى. جىلقىلاردى بىتىراتپاي, ۇيىردەن ءوزى باستاپ الىپ شىعادى. كوك بيە دەپ ۇلكەندەر جاعى اتاپ كەتىپتى. تۇرىنە كوز سالساڭ كوك ەمەس, تەرىسىندە اق تەڭبىل نۇكتەلەر, كوگىلدىرلەۋ ءتۇس بار. سوعان قاراپ كوك بيە دەگەن ءتارىزدى. جاڭا مەكەندى قوراشسىنىپ, جەرسىنبەي, ەلگە قاراي ەلەڭدەپ, قاشۋدى باستاپ جۇرگەن دە ءوزى. مەنى كورگەندە شۇرقىراپ, كىسىنەپ, جەلە جورتادى. جانىما توقتاپ, باسىن شۇلعىپ, امانداسقانداي بولادى. «قاشىپ قايدا بارامىز؟ بارلىعىنا توزەمىز, ايتقاندارىڭا كونەمىز. بىراق بۇل جەردە تۇرۋ قيىن, تۋعان ەلگە ورالايىق» دەيتىن سياقتى جانارى جاۋدىرەپ. نوقتامەن جەتەلەپ كەلە جاتسام ارقامنان باسىمەن ءتۇرتىپ, «ۇقتىڭ با؟» دەگەندەي بەلگى بەرەدى.
جىلقىلارعا جاڭا جەر جاقپادى. تاي قوڭىراۋلى وزەنىنە سۋعا كەتىپ ءولدى. كوك بيە ق ۇلىن تاستادى. جاباعى ۇيىردە جۇرگەندە اسپانننان نايزاعاي ءتۇسىپ, مەرت بولدى. الايدا, سونىڭ بارىنە اكەم مويىعان جوق. «كوك بيە بار عوي, بۇيىرتسا تاعى ق ۇلىندار. مەن ءۇشىن كوك بيەنىڭ ورنى بولەك, ەرەكشە جاراتىلعانداي. ق ۇلىن كەزىنەن ماپەلەپ ءوسىردىم. ادام سەكىلدى تۇسىنەتىن سياقتى. كورمەيسىڭ بە, بوتەن جەرگە كەلگەنىن ءبىلىپ, ءالى كوندىگە الماي ءجۇر. وبالىنا قالدىم با جانۋارلاردىڭ؟» دەيدى ول ويلى قالپىمەن.
ايتسا ايتقانداي, كەلەسى جىلى كوك بيە ق ۇلىندادى. جازعا قاراي ۇيىردەن اكەلدىك. ق ۇلىنى كىشكەنتاي, ءتۇسى وزىنە تارتقان كوگىلدىرلەۋ, تىنىمسىز جۇگىرە بەرەدى, سۇيسىنە قارايسىڭ. كوك بيە ونى تىلىمەن جالاپ, ەمىرەنىپ ايمالايدى, جاقسى كورەدى. اپام جەلىگە بايلاپ, بيەنى ساۋىپ, قىمىز دايىنداۋعا كىرىستى. ق ۇلىندى كىشكەنە ەمىزەدى دە, كۇنىنە بىرنەشە رەت ساۋىپ, ساۋمال قالپىندا شەلەككە قۇيادى. كۇبىنى جۋىپ-تازالاپ, اعاشتىڭ, كوبىنە توبىلعىنىڭ تۇتىنىمەن ىستاپ, سوعان ساۋمالدى قۇيىپ, تولتىرادى. كەشكە قاراي ءبارىمىز پىسپەكپەن كەزەك-كەزەك ءپىسىپ, ءدامىن كەلتىرۋگە كۇش سالامىز.
ەرتەسىنە اپام قىمىزدى توستاعانعا قۇيىپ بەرەدى. ءيىسى قانداي جاعىمدى, ءتاتتى, ءۇيدىڭ ءىشىن اڭقىتىپ الىپ كەتەدى. ءدامى قىشقىل بولسا دا ءتىل ۇيىرەدى. ىشكىڭ كەلە بەرەدى. كوك بيەنىڭ قىمىزى بەرەكەلى, بىزگە دە, كەلۋشىلەرگە دە جەتەدى. «كوك بيە قىمىزىنىڭ ءدامدىسىن-اي!» دەپ اۋىز تيگەن قوناقتار تاڭداي قاعادى.
اپامنىڭ ايتۋىنشا, كوك بيە ق ۇلىن كەزىنەن وزگەشە بولىپتى. العاش ۇيگە كەلگەندە ەركىن سەزىنىپ, قۋانعانداي ەرسىل-قارسىلى شاپقىلاپ جۇرگەن. ۇيىردەن بولىنگەندە ەنەسىنىڭ الدىنان شىعىپ, ويناق سالىپ, ەركەلەيدى ەكەن. وتباسىمىزداعى كىسىلەردى تانىپ, قولدان ۇسىنعان تاعامدى جەپ, ءبارىن يىسكەپ, باۋىرمالدىق تانىتقان سىڭايلى. كوك بيە ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزگە ىرىس سىيلاعانداي. سول ارقىلى ۇيگە مال ءبىتىپ, كوبەيىپ, اكە-شەشەم ەڭسەلەرىن كوتەرىپتى.
ال مەن كوكشەتاۋدى ساعىنامىن. قاناتىم بولسا تۋعان جەرگە ۇشىپ كەتكىم كەلەدى. كىندىك قانىم تامعان اۋىلىمدى, بىرگە وقىعان قۇربىلارىمدى كوز الدىما ەلەستەتىپ, تۇسىمدە كورەمىن. ەل جاقتا تۇراتىن شولپان, تىنىشتىق اپكەلەرىمە «مەن كوكشەتاۋدى, تۋعان جەرىمدى ساعىندىم. بۇندا تۇرعىم كەلمەيدى, كوشىرىپ الىڭدار» دەپ, داۋىلپاز اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ «تۋعان جەر» ولەڭىندەگى
نەتكەن بايتاق, نەتكەن ۇلى جەر ەدىڭ,
نەندەي كۇيگە جۇرەگىمدى بولەدىڭ.
سەندە تۋدىم, سەندە ءوستىم مەن, سەندە ولسەم,
ارمانىم جوق بۇل دۇنيەدە دەر ەدىم,
دەگەن شۋماعىن كەلتىرىپ, تەبىرەنتىپ حات جازامىن. التى اپكەم بار. سولاردىڭ ىشىندە ەتى شيراعى, باس كوتەرەتىن پىسىعى, قايسار مىنەزدى تىنىشتىق تاتەم. ول بىزگە «شىداي تۇرىڭدار, جاعدايلارىڭدى تۇسىنەمىن. اينالايىن, ءىنىم, سەنىڭ ساعىنىشقا تولى حاتىڭدى, تۋعان جەر جايلى قاسىمنىڭ ولەڭىن وقىپ, جىلاپ الدىم. امان بولساق, سەندەردى ەلگە كوشىرىپ اكەلەمىز» دەپ مەنى جۇباتىپ, ەگىلە جاۋاپ بەردى.
مەن اقسۋات ورتا مەكتەبىندە 4-سىنىپتان 6-سىنىپقا دەيىن, ءۇش وقۋ جىلى بويى وقىدىم. 1971 جىلدىڭ جازىندا 6-سىنىپتى ءبىتىرىپ, ءۇش ايلىق دەمالىسقا شىقتىم. ءۇيدىڭ جانىندا جۇرگەم, ەسىك الدىنا گۇر ەتىپ جۇك ماشيناسى توقتاي قالدى. جالت قاراسام تىنىشتىق تاتەم كولىكتەن ءتۇسىپ جاتىر.
– بوتام-اۋ, امانسىڭ با؟ – دەپ تاتەم مەنى جالما-جان قۇشاقتاپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ جاتىر. قاسىندا ءوزىم تۋعان مادەنيەت اۋىلىنداعى جۇرگىزۋشى سۇيىندىك دەگەن كىسى. ۇيدەن اپام, اكەم, اپكەلەرىم شىعىپ, ءجۇزىمىز بال-بۇل جانىپ, قۋانىپ جاتىرمىز. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ اداسىپ, ارتتا قالعان جاقسىلىق جەزدەم تىركەمەسى تىركەلگەن ەكى «زيل» ماشيناسىمەن كەلدى.
كەلەسى كۇنى زاتتاردى, مالدى تيەپ, جۇرتپەن قوشتاسىپ جولعا شىقتىق. جاز ايى, كۇن قاپىرىق, ىستىق. اندا-ساندا ايالداپ, ءجۇرىپ كەلەمىز. قوستاناي وبلىسىنىڭ سارىكول اۋدانىنان اسىپ, كوكشەتاۋ وبلىسىنداعى رۋزاەۆ اۋدانىنىڭ شەكاراسىنان ءوتىپ, ىشكە ەنە بەرگەنىمىزدە جەلكە تۇسىمىزدان تاسىر-تۇسىر ەتكەن دىبىس شىقتى. تىپ-تىنىش جاتقان جىلقىلار ورە تۇرەگەلىپ, شىڭعىرىپ, كىسىنەپ قويا بەردى.
– نە بولىپ قالدى, بىردەڭەدەن شوشىدى ما, الدە ۇرىكتى مە؟ – دەپ اكەم كىلت توقتاعان كولىك كابيناسىنان ءتۇستى. باسقالار دا جىلدام ءتۇسىپ, بىزگە قاراي جۇگىرىپ كەلەدى.
قوراپتا تاي, ق ۇلىنىمەن كوك بيە بار. اكەم جوعارى كوتەرىلىپ, «وۋ, سەندەرگە نە بولدى سونشاما جۇلقىنىپ؟ بار داۋىستارىڭمەن دالانى جاڭعىرتىپ, ادامدى قورقىتتىڭدار. تۇياقتارىڭمەن تاقتايدى دۇبىرلەتىپ, تەسىپ جىبەرە جازدادىڭدار عوي. ەندى از قالدى, شىداي تۇرىڭدار» دەپ سويلەپ, جىلقىلاردى وزىنشە تىنىشتاندىرعان بولادى. كوك بيەنى جونىنان, باسىنان, جاعىنان سيپالاپ, يىسكەپ, جاقسى كورەدى.
– قاراقتارىم-اۋ, مىنا كوك بيە جىلاپ تۇر عوي. تۋعان جەرىنە, كوكشەتاۋعا ورالعانىمىزدى سەزىپ, قۋانىپ كىسىنەگەن-اۋ. جىلقى ەكەش جىلقى دا تۋعان جەرىنىڭ قادىرىن بىلەدى, ءبىز عوي بىلمەي جۇرگەن, – دەپ اكەم تولقىپ كەتتى.
– قاراڭدارشى, جاندارىم! راسىندا دا, كوك بيە جىلاپتى, ەكى كوزى جاساۋراپ تۇر, – دەيدى اپام بىزگە قاراپ ەلجىرەپ. ءبىز دە ساعىندىق قوي ەلدى. امان-ساۋ كەلگەنىمىزگە ءتاۋبا, – دەپ اپام كەمسەڭدەپ جىلاپ جىبەردى. بارلىعىمىزدىڭ كوڭىلىمىز بوساپ كەتتى.
– جىلقى دا جىلايدى ەكەن. مىناۋ عاجاپ ەمەي نەمەنە.
– ۇنەمى قىزبەلدى جاتسىنىپ, ەل جاققا قاراي قاشىپ, بوي بەرمەدى. ايتەۋىر كوكشەتاۋعا جەتتىم بە دەپ ەسى شىعىپ جاتقان شىعار.
– اۋىلعا بارعاسىن بوساتىپ قويا بەرىڭدەر. كوكشەتاۋدىڭ كوكمايسا شالعىنىنا تۇياعىن باسىپ, ەمىن-ەركىن ءشوبى شۇيگىن دالاسىندا اۋناپ, شاپقىلاپ بويىن جازسىن, ەلگە دەگەن ماۋقىن باسىپ, ساعىنىشىن تارقاتسىن.
– ياپىر-اي, جىلقى بالاسىنىڭ اتامەكەنىنە دەگەن ىڭكارلىگى, سۇيىسپەنشىلىگى بۇلاي بولادى دەپ كىم ويلاعان؟ ادام سەكىلدى كوك بيە دە جىلاپ, جۇرەگىمىزدى اۋىرتتى عوي.
اق قايىڭدار تەربەلگەن ورمان ورتاسىندا, جازيرالى, كوكپەڭبەك كوكشە جەرىندە, تاقتايداي تەگىس جول بويىندا ءبارى وسىلاي دەپ, ەن دالانى باسىنا كوتەرىپ, ساڭق-سۇڭق ەتىپ سويلەپ, تاڭدايلارىن قاعىپ تاڭدانۋدا. مەن قوراپ ىشىندەگى بايلاۋلى كوك بيەنىڭ قاسىنا جاقىنداپ كەلدىم. ءىشىم الاي-دۇلەي بۋىرقانعان سەزىمگە تولى. ءموپ-ءمولدىر ەكى كوزىنەن جاس تامشىلارى سورعالاپ اعىپتى. «قايران, كوك بيە-اي! مەن سەكىلدى سەن دە تۋعان جەرىڭدى قاتتى ساعىنىپسىڭ-اۋ» دەپ ونى اياپ كەتتىم.
– جاسىن سۇرتەتىن تازا شۇبەرەك بەرىڭدەرشى, – دەيدى اكەم.
– شۇبەرەگى نەسى؟ ءما, ورامالدى ال, – دەپ اپام اپپاق ورامالدى ۇسىندى. اكەم اپپاق ورامالمەن كوك بيەنىڭ كوز جاسىن ۇقىپتىلىقپەن, اسپەتتەپ ءسۇرتىپ, ارقاسىنان قاعىپ, سۋارىپ, جەم بەرىپ, كىشكەنتاي بالانى كۇتكەندەي بايەك بولۋدا.
قوراپتىڭ جاقتاۋىنان سەكىرىپ ءمىنىپ, مەن دە كوك بيەنىڭ قاسىنا جەتتىم. قول ورامالىممەن كوزىنىڭ ماڭايىنداعى قالعان دىمقىل جاستى قۇرعاتىپ, تازالاپ, ماڭدايىنان يىسكەپ, «كوك بيە, سەن ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قۇت-بەرەكەسىسىڭ عوي, جىلاماشى كوڭىلىمىزدى بوساتىپ. بۇدان بىلاي ەشقايدا كەتپەيمىز, تەك تۋعان جەردە ءبارىمىز بىرگە بولامىز» دەيمىن. ء«يا, ۇلىم, دۇرىس ايتاسىڭ. تۋعان جەردەن ارتىق ەشتەڭە جوق» دەپ اكەم مەنى قوستاپ, كوك بيەنىڭ جالىن سالالى ساۋساقتارىمەن تاراپ, كەكىلىن ەكى جاققا ءبولدى. كوك بيە بولسا تىپىرشىپ, بىرنەشە رەت وقىرانىپ, كىسىنەپ, اكەممەن ەكەۋمىزدىڭ بەتىمىزدەن كەزەك-كەزەك تاناۋىمەن ۇيكەلەپ, سۇيگەندەي بولدى. بىزگە ەركەلەگەن ءتۇرى مە دەپ قالدىم. كوزىندە ماناعى جاس جوق, قۋانىشتىڭ جارقىلى بار سەكىلدى. كوك بيە دە تىرشىلىك يەسى, وندا دا لۇپىلدەگەن جۇرەك بار, ول دا جىلايدى, ول دا قۋانادى. قانداي عاجايىپ قۇبىلىس دەسەڭىزشى!
سودان بەرى ارادا زىمىراپ 48 جىل ءوتتى. كوك بيەنىڭ تۋعان جەرگە كەلگەندە جايباراقات جاتقان ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, ماشينا قورابىن تۇياعىمەن تارس-تۇرس ۇرعىلاپ, كىسىنەگەنى, جۇرەگىڭدى ەلجىرەتىپ, جان-دۇنيەڭدى اۋىرتىپ كوزىنەن اققان جاس تامشىلارى ماڭگىلىك ەسىمدە ساقتالىپ قالىپتى. بۇل – كوك بيەنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشىنان اققان جاس تامشىلارى ەكەن-اۋ!
ەسەنگەلدى ءسۇيىنوۆ,
جازۋشى
