جيىرما ءۇشىنشى جورىق
جارىقتىق جايىق وزەنىنىڭ ارناسىنان اسىپ, تاسىماعانىنا دا 25 جىل بولىپتى. تاسۋ تۇرماق, جىلدان-جىلعا بۇرىن وتكەل بەرمەس وزەن بالاقتى ءتۇرىپ ءوتىپ كەتۋگە بولاتىن جىلعاعا اينالىپ بارادى. ورىنبور قالاسىنىڭ تۇسىندا جايىق ابدەن تايازدانىپ, بالدىر مەن قوعا باسىپ, باتپاققا اينالعان. مۇنى «اقجايىقتى ايالايىق!» ەكولوگيالىق ەكسپەديتسياسى اياسىندا تۇسىرىلگەن بەينەسيۋجەتتەن كورىپ, جاعامىزدى ۇستادىق.
جايىق وزەنىندە وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ء«پراۆدۋحيننىڭ ىزىمەن» دەگەن اتاۋمەن باستالعان ەكوجورىق بۇگىندە «جايىق-ۋرال» تاريحي-مادەني, ەكولوگيالىق-تۋريستىك ەكسپەديتسياسىنا اينالعان. بۇرىنعى پارلامەنت دەپۋتاتى, بۇگىندە ء«بىزدىڭ جايىق – ناش ۋرال» ەكولوگيالىق-تۋريستىك قوزعالىسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى ەلەنا تاراسەنكو باستاعان قوزعالىستىڭ باستى ماقساتى – وزەننىڭ بۇگىنگى الاڭداتارلىق احۋالىنا قوعام نازارىن اۋدارىپ, ونىڭ ماسەلەلەرىن وڭ شەشۋگە اتسالىسۋ بولاتىن.
– بيىل «جايىق-ۋرال» ەكوجورىعى ءححىىى مارتە ۇيىمداستىرىلدى. ەلىمىزدەگى جاستار جىلى اياسىندا قاتارىمىزعا جاستاردى كوبىرەك تارتۋعا تىرىستىق. ورىنبور وبلىسى ەلەك اۋدانىنان باستالعان ەكسپەديتسيامىز 6 كۇن ىشىندە جۇزدەگەن شاقىرىم ءجۇزىپ ءوتىپ, سۋ مەن توپىراقتىڭ ەكولوگيالىق سىنامالارى الىندى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بيلىكتى ناقتى جۇمىسقا شاقىرۋ ءارى جاستاردى تارتۋ. وسى ەكسپەديتسيا بارىسىندا جاساعان ۇسىنىستارىمىز زەرتتەلەدى. بيىل قازان ايىندا اتىراۋ قالاسىندا ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسى وتپەك. ءبىز, ارينە ول جيىنعا دا قاتىسامىز. جايىقتى قۇتقارۋ ماسەلەسىندە بيلىك, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ناقتى ارەكەت, پايدالى ءىس بولعانىن قالايمىز, – دەدى ەلەنا تاراسەنكو.
جىل سايىن جالاۋىن جەلبىرەتىپ, جايىقتى جالداپ, قايىقپەن سەرۋەندەپ وتە شىعاتىنداي بولعانىمەن, ەكسپەديتسيانىڭ وسى كەزگە دەيىن اتقارعان جۇمىسى از ەمەس. ەڭ باستىسى, وزەندى تەل ەمگەن ەكى مەملەكەت – رەسەي مەن قازاقستان جايىق وزەنى ماسەلەلەرىن اقىلداسىپ شەشەتىن ۇكىمەتارالىق ورگان قۇردى. ونىڭ العاشقى وتىرىسى بىلتىر ماسكەۋ قالاسىندا ءوتتى.
– شىنىن ايتايىن, بۇل جيىننىڭ شەشىمدەرى ازىرگە كوڭىل كونشىتپەيدى. ماسكەۋدە «كوميسسيا جۇمىسى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلۋى ءتيىس» دەگەن تالاپ قويدىم. ساراپشىلار بۇل ۇسىنىستى قولداعانىمەن, كوميسسيانىڭ قورىتىندى شەشىمىنە ەنگىزىلمەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ورالداعى سەميناردا دا كوتەرۋگە ءماجبۇرمىن. ويتكەنى جايىق وزەنىنىڭ بۇگىنگى مۇشكىل ءحالى عىلىمي نەگىزدەلگەن ساۋاتتى زەرتتەۋلەردىڭ ەسكەرىلمەۋىنەن بولىپ وتىر, – دەيدى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا مۇشەسى, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, «ورىس گەوگرافيا قوعامى» بۇكىل رەسەيلىك قوعامدىق مەكەمەسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى الەكساندر چيبيلەۆ.
ورالداعى سەمينار
اكادەميك الەكساندر چيبيلەۆتىڭ ورالداعى سەمينار دەپ وتىرعانى – «جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكولوگياسىن ساقتاۋدىڭ بىرلەسكەن ينستيتۋتسيونالدىق جانە ەكونوميكالىق تەتىگى بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداۋ جانە حالىقارالىق تاجىريبەلەردى زەرتتەۋ ماسەلەلەرى» اتتى ەكىكۇندىك جيىن. ول 25-26 شىلدە كۇندەرى ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى.
سەمينار جايىق وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدا حالىقارالىق تاجىريبەنى نەگىزگە الۋدى ماقسات ەتىپتى. باسقوسۋعا رەسەي مەن قازاقستان عالىمدارى, لاۋازىمدى تۇلعالار, دەپۋتاتتار قاتىستى. سەميناردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, رەسەي فەدەراتسياسى ورىنبور وبلىسى قولداپ, باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى ۇيىمداستىردى.
– جايىق وزەنى ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ جانە كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسىنا وبلىستارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا زور ءرول اتقارادى. بۇل وزەن قوس مەملەكەت ءۇشىن تاريحي, ەستەتيكالىق جانە مادەني ماڭىزعا يە. سونىڭ ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 80 پايىزىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جايىق وزەنىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسى ناشارلاپ, سۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋى, جايىلما ورمانداردىڭ ازايۋى, بيولوگيالىق رەسۋرستاردىڭ, اسىرەسە باعالى بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ جويىلۋى ءبارىمىزدى الاڭداتادى. ارينە, بۇل ماسەلەلەر بىرنەشە مارتە ءتۇرلى دەڭگەيدە, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ, ۇكىمەت جانە قازاقستان مەن رەسەي پارلامەنتشىلەرىنىڭ ارالاسۋىمەن تالقىلاندى. ەكى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەزدەسۋىندە ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ بويىنشا كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. مۇنىڭ بارلىعى ستراتەگيالىق تۇرعىدا شەشىلۋى كەرەك. ايتا كەتەيىك, كۇنى بۇگىن جايىق وزەنىنىڭ سۋى ورال قالاسىن سۋمەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. ونىڭ جىلدىق كولەمى 17 ملن تەكشە مەتردى قۇرايدى. بيىل وزەننىڭ دەڭگەيى ەداۋىر تومەندەدى. بۇل تۇرعىدا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە بالامالى قۋات كوزدەرىن قولدانۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. اۋىز سۋدىڭ جەراستى كوزدەرىن قولدانۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىرگى تاڭدا سالالىق مينيسترلىك ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزۋدە, – دەدى سەميناردا ءسوز العان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ.
جايىق وزەنىنىڭ ماسەلەسى تەك ەكى ەل ەمەس, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا نازارىن اۋدارىپتى. ورالداعى جيىنعا ارنايى كەلگەن ەقىۇ-نىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى باعدارلامالار كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, ەلشى دەرد سابو: ء«بىز بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە قاراۋدى ۇسىنامىز. ساياساتتىڭ سالماعى ارتىپ كەلەدى. ارىپتەستىك, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن نىعايتاتىن وسىنداي شارالاردى قولدايمىز» دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
– ءبىرىنشى كەزەكتە وزەن جاعاسىنداعى شارۋاشىلىق قىزمەتتى رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن وزەنگە وندىرىستىك قالدىق پەن سارقىندى سۋ توگۋدى توقتاتۋ قاجەت. وسى جيىندا اتىراۋ مەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلارى دا وتىر. اتىراۋ قالاسىندا بولعان جاپپاي بالىق قىرىلۋىنا ەندى جول بەرۋگە بولمايدى. بۇل ماسەلەنى ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ كەرەك, - دەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى نۇرلىباي ءسابيت.
قازاقستان وزەن سۋىن جوعارىدان بىرنەشە جەردەن بۋىپ, تومەنگە جەتكىلىكتى مولشەردە سۋ جىبەرمەگەنى ءۇشىن رەسەي تاراپىن كىنالايدى. بىراق جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جايىقتىڭ ورىنبور قالاسى تۇسىنداعى احۋالى دا ادام اياعانداي.
– جايىقتىڭ باسىنداعى قيىن جاعداي تەك ادام قىزمەتىمەن بايلانىستى ەمەس. وعان تابيعي پروتسەستەر دە اسەر ەتەدى. ورىنبور وبلىسىندا تابيعي سۋ كوزدەرى از. سوندىقتان وسى سالادا ماسەلە كوپ. ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزۋ سۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, ونى ۇدايى باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان بىرىڭعاي تسيفرلىق عىلىمي اقپاراتتىق ورتالىق قۇرۋدى ۇسىنامىز. بۇل ورتالىق وزەنگە قاتىستى بارلىق اقپاراتتى جيناقتاپ, ۋاقىتىمەن وڭدەپ وتىرادى. بۇل تەز شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرمەك, - دەيدى ورىنبور وبلىسى ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى پاۆەل سامسونوۆ.
شارادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە قاراستى ەكولوگيالىق ساياسات جانە تۇراقتى دامۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا داۋلەتياروۆا, رەسەي فەدەراتسياسى ورىنبور وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار, ەكولوگيا جانە مەنشىك قاتىناسى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى كونستانتين كوستيۋچەنكو, حالىقارالىق ساراپشىلار سەرگەي ۆينوگرادوۆ پەن بولات ەسەكين, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇلتتىق ساراپشىسى جاننا ساۆوحيپ, قازاقستاندىق ۇلتتىق ساراپشى مەيرام ارىستانوۆ عىلىمي بايانداما جاساپ, جايىق وزەنىندەگى قازىرگى احۋالدى تاراتىپ ايتىپ بەردى. اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك ناۋتيەۆ, رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى يۋري ميششەرياكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى عۇمار دۇيسەنباەۆ, سارسەنباي ەڭسەگەنوۆتەر جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجاعدايىن جاقسارتۋ, وزەنگە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق مارتەبەسىن بەرۋ, جۇيەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, ورتاق ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ سەكىلدى سان-سالالى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
قوس ەلدىڭ ساراپشىلارى مەن عالىمدارى ءسوز الىپ, جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جان-جاقتى جاقسارتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. باتىس قازاقستان, اتىراۋ جانە رەسەي ەلىنىڭ كورشىلەس ورىنبور وبلىسىندا بىردەي اتالىپ وتەتىن «جايىق كۇنى» قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق سەميناردا جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجاعدايىن جاقسارتۋ, وزەن ارناسىن تازارتۋ جانە تەرەڭدەتۋ, جوعارىدان كەلەتىن سۋ قارقىنىن ارتتىرۋ, جاساندى سۋ قويمالارىن سالۋ, ورتاق ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى.
سەمينار سوڭىندا ۇسىنىستار ءتىزىمى بەكىتىلدى. رەسەي ەكولوگيالىق قوعامى مەن ء«بىزدىڭ جايىق – ناش ۋرال» ەكولوگيالىق تۋريستىك قوزعالىسى اراسىندا كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى.
كاسپيگە جەتەر مە ەكەن مايشاباعىم؟!
جايىق بۇرىن قىزىلبالىعىمەن ايگىلى ەدى. وزەن بويىنداعى ءار ءۇي قارا ۋىلدىرىقتى نانعا جاعىپ جەپ وتىراتىن. بۇگىندە ءبالدۋ-ءبالدۋ ءبارى وتىرىك. جايىقتا قازىر بالىق تۇگىلى سۋ تاپشى. سول از سۋدىڭ دا گيدروحيميالىق جانە گيدروبيولوگيالىق ساپاسى ناشار. دەگەنمەن وزەننىڭ باسىنا باق قونىپ, باياعى داۋرەنى قايتا كەلەر دەگەن ءۇمىت ولمەيدى. «جايىق-ۋرال» ەكوجورىعىنا قاتىسۋشىلار ەكسپەديتسيانىڭ باستاماسىمەن سوڭعى جىلدارى رەسەي مەن قازاقستاندا اتالىپ وتە باستاعان «جايىق كۇنى» ورال قالاسىنىڭ تۇسىندا بەكىرەنىڭ 1600 شاباعىن وزەنگە جىبەردى.
- ءدال قازىر 50 گرامنان اسپايتىن قىزىلبالىق مايشاباعى كاسپيگە جەتكەنشە ءبىراز ۋاقىت وتەدى. بەكىرەنىڭ تابيعي بولمىسىنىڭ ءوزى وسىنداي: انا-بالىق جايىقتى جوعارى ورلەپ كەلىپ, ۋىلدىرىعىن وزەنگە شاشادى. تۇششى سۋدا تۋىپ, تەڭىزگە جەتكەنشە ءوسىپ-ونەتىن مايشاباق 12-13 جىلدان كەيىن عانا جىنىستىق جاعىنان جەتىلىپ, ۋىلدىرىق شاشۋعا ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە ۇمتىلادى. بۇگىن سۋعا جىبەرىپ وتىرعان بەكىرە شاباقتارى دا ءبىر مۇشەلدەن كەيىن وسى جەرگە ورالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, - دەيدى «بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى تورەش مىرزاشەۆ.
ءيا, جايىق امان بولسا, ارناسى سۋعا تولسا, ول كۇنگە دە جەتەرمىز.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
سۋرەتتى تۇسىرگەن تەمىربولات توقمامبەتوۆ
باتىس قازاقستان وبلىسى
