جاپونيا مەن بەلگيادان, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ عىلىمي-مادەني استاناسى – الماتى قالاسىنان كەلگەن عالىمدار وسى عاجايىپ ولكەنى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ ماقساتىندا كەرەكۋ جەرىنە تابان تىرەدى. بەلگىلى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وسى ولكەگە نازارىن اۋدارتىپ, عالىمدار شوعىرىن وسى ىسكە ۇيىمداستىرۋ يدەياسى حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار. يۋنەسكو اتىنان كەلگەن قوناقتاردى ءوز دەڭگەيىندە كۇتىپ الىپ, باياناۋىلدىڭ تاريحي ورىندارىمەن تانىستىرۋدا پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى ۇيىمشىلدىق تانىتتى. ۇيىم اتىنان كەلگەن ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, يۋنەسكو «عىلىم جانە رۋحانيات» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا (قازاقستان), لۋۆەن كاتوليك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اننا ماري ۆيلمەنو (بەلگيا), كيوتو ەتنولوگيا ۇلتتىق مۇراجايىنىڭ دوتسەنتى, PhD دوكتورى توكو فۋدزيموتو (جاپونيا), ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتور جانىمحان وشان (قازاقستان) سياقتى بەدەلدى عالىمدار بار.
پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى التىنبەك نۇح ۇلى عالىمداردى ءوزى باستاپ, باياناۋىلدىڭ ءار تاسىنىڭ تاريحىنا, ءار سايىنىڭ سىرىنا قانىقتىردى. العاشقى كۇنى عالىمدار توبى وبلىس ورتالىعىندا ايالداپ, پاۆلودار مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىندا اشىلعان Margulan Centre ارحەولوگيالىق ورتالىعىمەن, ەرتىس جاعاسىنداعى «قازقوناق» پالەونتولوگيالىق ورنىمەن, بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىمەن تانىستى.
ەرتەڭىندە ەكىباستۇز قالاسىنداعى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشىنە ايالداپ, تاعزىم ەتكەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اۋليەنىڭ باياناۋىلداعى كەسەنەسىنە جول تارتتى.
ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى التىنبەك نۇح ۇلى شەتەلدىك عالىمدارعا ماشەكەڭنىڭ ءومىرى مەن قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىندەگى تەڭدەسسىز ورنى جايلى كەڭىنەن ماعلۇمات بەردى. عۇمىرىندا 20 تومدىق ەڭبەك قالدىرىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني پىرىنە اينالعان ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ اتى قازاق ءۇشىن قاشاندا قىمبات. ءدىنى مەن تىلىنە, ارى مەن ۇياتىنا اراشا بولىپ, تەگىن تەكتەپ, رۋحاني مۇراسىن تۇگەندەپ كەتكەن ۇلى تۇلعاسىن بۇگىندە ۇلتى دا قادىرلەپ, قاستەر تۇتادى. اۋليەنىڭ باسىنا قۇران باعىشتاپ, بەت سيپاعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ساپارى تاريحى تەرەڭ مەكەن – مۇسا شورمان ۇلى اۋىلىندا جالعاستى.
قۇشاعى اشىق, دارحان كوڭىلدى جۇرت قوناقتاردى ءان-شاشۋمەن قارسى الدى. ەلدى مەكەننىڭ ءبىلىم ورداسىنا باس سۇققان قوناقتار مۇراجايدى ارالاپ, وسى ولكەنىڭ تاريحىمەن ەتەنە تانىستى. بۇل اۋىلدىڭ مۇسا شورمان ۇلى اتانۋى دا تەگىن ەمەس. مۇسا شورمان ۇلى – وسى توپىراقتا تۋىپ-وسكەن, اتى الاشقا ءماشھۇر بولعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اعارتۋشى. 2018 جىلى پمپۋ رەكتورىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تاريحي تۇلعانىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, تەڭدىك اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە مۇسا شورمان ۇلى جەرلەنگەن ورىنعا ەڭسەسى بيىك كەسەنە تۇرعىزىلعان بولاتىن. ارتىنشا تەڭدىك اۋىلى مۇسا شورمان ۇلى اۋىلى اتاندى. ساپار بارىسىندا كەسەنەگە ارنايى ات باسىن تىرەگەن عالىمدار بۇل نىساننىڭ مادەني ءارى تاريحي قۇندىلىعى جوعارى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل جەردە دە مۇسا شورمان ۇلى جانە وزگە دە بۇرىن وتكەن ارۋاقتارعا قۇران باعىشتالىپ, دۇعا ەتىلدى.
ەكسپەديتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىندە جالعاسىن تاپتى. بۇل نىسان جاسىباي كولىنەن باتىسقا قاراي 4,5 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى باياناۋىلدىڭ بيىك شوقىلارىنىڭ بىرىندە ورنالاسقان. ۇڭگىر كۇمبەز جانە قازاندىق بولىگىنەن تۇرادى. كۇمبەز بولىگىنە سالەم بەرىپ, باس ءيىپ كىرگەن كەلۋشىلەر قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا قازاندىق بولىگىندەگى بۇلاقتان ءدام تاتادى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل ورىن حVIII عاسىردان باستاپ حالىقتىڭ زيارات ورنىنا اينالعان. ۇڭگىردىڭ اينالاسىنداعى باي انا, جەتى انا, قاعان تاستارى تۋرالى اڭىزداردىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇلكەن ءبىر فولكلورلىق مۇرا رەتىندەگى قۇندىلىعى جوعارى.
بۇدان بولەك عالىمدار باياناۋىل ولكەسىندە ىقىلىم زامانداردان بەرى ءتۇزىلىپ, تابيعي جولمەن قالىپتاسقان نايزاتاس, كەمپىرتاس, داناتاس, سايمانتاس سياقتى ءارتۇرلى ادامي, ءارى اناتوميالىق بەينەدەگى تاستاردى ارالاپ, داڭقتى رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتىڭ اتامەكەنى – ايمانبۇلاق پەن شوڭ ءبيدىڭ ەسكى جۇرتىنا دا ات شالدىردى, تورايعىر كولىنىڭ جاعاسىنداعى ساق داۋىرىنەن قالعان «مۇرتتى وبالاردىڭ» زەرتتەلۋ بارىسىمەن تانىستى. بۇگىندە بۇل جەردە پمپۋ نەگىزىندە اشىلعان Margulan Centre ارحەولوگيالىق ورتالىعى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
ال ەكسپەديتسيانىڭ سوڭعى كۇنى عالىمدار باياناۋىل اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا بولىپ, اكادەميك, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ مۇراجايىنا باس سۇقتى. كەمەڭگەر عالىمنىڭ ومىرىمەن, تەڭدەسسىز ەڭبەك جولىمەن تانىستى. مۇندا قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ومىردە تۇتىنعان بۇيىمدارى, كيگەن كيىمدەرى, قولجازبالارى, ماڭىزدى جيىندار مەن كونفەرەنتسيالاردا تۇسكەن سۋرەتتەرى, بارشاسى – اكادەميكتىڭ كوزىندەي بولىپ ساقتالىپ تۇر. وتباسى جايلى, بالالىق شاعى مەن تۇتاستاي عۇمىرى جايلى مالىمەتتەردى, اكادەميك تۋرالى مول زەرتتەۋ ەڭبەكتەردى وسى مۇراجايدان تابا الاسىز. بىرنەشە كۇن ءبىتىمى بولەك تابيعاتتى ارالاپ, سىرىنا قانىققان عالىمدار باياناۋىل توپىراعىن قيماي اتتانىپ, وبلىس ورتالىعىندا وتكەن « ۇلى دالا مادەنيەتى مەن تاريحى» كونفەرەنتسياسىنا قاتىستى.
عۇن مەن ساق, كوكتۇرىك, قىپشاق داۋىرلەرىنەن بۇگىنگە دەيىنگى دالالىق مادەنيەت جايىندا قۇندى باياندامالار جاسالىپ, كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدى. كونفەرەنتسياعا ءوڭىر باسشىلىعى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قوعام بەلسەندىلەرى قاتىستى. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان اۋقىمدى ءىس-شارا كورنەكتى اعارتۋشى, پەداگوگ, «الاش» قوزعالىسىنىڭ مۇشەسى ابىكەي زەيىن ۇلى ساتباەۆقا ارنالعان مەموريالدى تاقتانىڭ اشىلۋ سالتاناتىمەن اياقتالدى. ابىكەي زەيىن ۇلى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى ايگىلى اعارتۋشى. قايراتكەردى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ پەن الكەي مارعۇلان سىندى بەلگىلى تۇلعالار وزدەرىنە ۇستاز تۇتقان. كەزىندە ەسىمى اتالماي, كومەسكىلەنىپ قالعان ازاماتتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى پمپۋ رەكتورى التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ باستاماسىمەن قايتا زەردەلەنىپ, كىتاپ جازىلىپ, «ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ 100 تۇلعاسى» سەرياسىنىڭ نەگىزىندە فيلم دە تۇسىرىلگەن. ەندى دۇنيەجۇزىلىك مەرەيلى ءىس-شارانىڭ قارساڭىندا مەموريالدى تاقتاسى اشىلىپ, تاريحي اقيقاتتىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنە تاعى ءبىر ۇلكەن قادام جاسالدى. وسىلايشا بىرنەشە كۇن بويى باياناۋىلدىڭ باي مادەنيەتى مەن تاريحىن زەردەلەگەن عالىمدار عىلىمي قورجىندارىن مول دەرەكتەرمەن تولتىرىپ, ەلدەرىنە اتتاندى. الداعى ۋاقىتتا «باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعىن» يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ جولىنداعى قۇجاتتامالىق نەگىزدەگى جۇمىستار اتقارىلماق.
قارشىعا كۇلەن
سۋرەتتەردە: باياناۋىل باۋرايىنداعى باسقوسۋلار
