2011 جىلعى تراگەديادان بەرى اەس ىستەن شىققان. الايدا 10 رەاكتوردى تولىق بۇزۋ قاجەت: التى رەاكتور «فۋكۋسيما-1», قالعان تورتەۋى «فۋكۋسيما-2» ستانساسىندا. مۇنداي كۇردەلى جوبانىڭ ەڭ جاۋاپتى باعىتى – پايدالانىلعان جانارمايدى ساقتاۋ. ول ءۇشىن TEPCO كومپانياسى ارنايى قويما سوقپاق. دەگەنمەن, قۇرىلىس ورنى بەلگىسىز. جالپى, بۇل ۇزاقمەرزىمدى جۇمىس. اپاتتىڭ سالدارىن جويۋ, رەاكتورلاردىڭ دەمونتاجى – بارلىعى 40 جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن.
2011 جىلى «فۋكۋسيما-1» اەس-دەگى شتاتتان تىس جاعداي چەرنوبىلدەن كەيىن سوڭعى 25 جىلداعى ەڭ ءىرى اپات رەتىندە باعالاندى. 9 بالدىق جەر سىلكىنىسىنەن پايدا بولعان 15 مەترلىك تەڭىز تولقىنى ستانسانىڭ ەنەرگوبلوكتارىن باسىپ قالىپ, ولاردى ەنەرگيا كوزىنەن ءۇزىپ تاستاعان ەدى. بۇل, ءوز كەزەگىندە رەاكتورلاردى سۋىتۋ جۇيەسىنىڭ ىستەن شىعۋىنا الىپ كەلگەن بولاتىن.
جۇرگىزىلگەن كەيبىر تاۋەلسىز زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە سەنسەك, اپاتقا بىرنەشە فاكتور سەبەپشى بولعان. سولاردىڭ ءبىرى – جاپون مادەنيەتىنىڭ كەيبىر قىرلارى جانە ادام ساراڭدىعى. ياعني, قاتەلىك كورسە دە, باسشىلىققا ارتىق سۇراق قويماۋ, ولارعا شەكتەن تىس باعىنۋ. وعان قوسا, كەزىندە «فۋكۋسيما-1» اەس-ىن تەڭىز دەڭگەيىنەن 30-35 مەتر جوعارى بيىكتىكتە سالۋ جوسپارلانعان ەكەن. الايدا كەيىن ول 10 مەترگە دەيىن تۇسكەن. ال رەاكتورلاردى سۋىتۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋدا ۇلكەن اقشا ۇنەمدەۋ ءۇشىن ول بلوك 4 مەترگە دەيىن تومەندەگەن. سوندا تەڭىزدەن تىكەلەي سۋ تارتا بەرۋ مۇمكىندىگى تۋعان. كەزىندە قارجى ۇنەمدەۋ ءۇشىن بۇزىلعان تەحنيكالىق تالاپتار 2011 جىلى ۇلكەن ەكولوگيالىق, گۋمانيتارلىق, ەكونوميكالىق شىعىنعا اكەلدى. ماسەلەن, 2012 جىلى «فۋكۋسيما-1» ورنالاسقان جاعاجايداعى رادياتسيا 100 ەسە جوعارىلاپ كەتتى. ال جالپى شىعىن 189 ملرد دوللار دەپ باعالانعان-دى. الايدا بۇل سوما ءوسۋى مۇمكىن.
چەرنوبىلداعى اپات كوپتەگەن ەلدىڭ اتوم ەنەرگياسىنا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتتى. سونىڭ ءبىرى – يتاليا. بۇل ەل ءوز تەرريتورياسىنداعى سوڭعى اتوم ەلەكتر ستانساسىن 1990 جىلى جاپتى. كەيىنىرەك ەل ۇكىمەتى جاڭا يادرولىق باعدارلاما دايارلاماقشى بولدى. بىراق 2011 جىلعى رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ 94 پايىزى بۇل باستاماعا قارسى داۋىس بەردى.
گەرمانيا دا اەس اتاۋلىدان باس تارتۋعا سوناۋ 2000 جىلى كوشتى. جوسپار بويىنشا 2022 جىلى نەمىس جەرىندەگى سوڭعى اتوم ستانساسى جابىلۋى قاجەت. فۋكۋسيماداعى اپات بۇل پروتسەستى جەدەلدەتتى جانە ۇكىمەت ءاربىر ستانساعا جۇمىس ىستەۋدىڭ, جابىلۋدىڭ جاڭا مەرزىمدەرىن بەكىتتى. ادەتتە ءاربىر جاڭا باستاماعا ءوزارا قىرقىسىپ جاتاتىن پارتيالاردىڭ ەشبىرى بۇل جوسپارعا قارسى شىقپادى. ازىرگە 17 اەس-تىڭ توعىزى ءوشىرىلدى. اتوم ستانساسىن ءوشىرۋ وڭاي ەمەس, بىراق ولار وندىرەتىن ەنەرگيانى وزگە قاينار كوزدەن تابۋ ودان دا قيىن. گەرمانيا ونىڭ شەشىمى – بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى دەپ ەسەپتەيدى. ياعني, كۇن, بيوماسسا, جەل, تولقىن, سۋ جانە باسقا دا كوزدەر. وسى باعىتتى دامىتۋ ارقىلى گەرمانيا ءوز ەنەرگوجۇيەسىندەگى كومىردىڭ دە ۇلەسىن كەمىتپەك. ال بىلتىر جىل سوڭىندا بۇل ەلدەگى ەڭ سوڭعى كومىر شاحتاسى جابىلدى.
سونىمەن, بۇل ساياسات بۇگىن ءوز جەمىسىن بەرۋدە. قازىر گەرمانيانىڭ ەنەرگوجۇيەسىندەگى كومىر مەن اتوم ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى جىل سايىن ازايىپ, قازىر 43 پايىزعا جەتتى. ەسەسىنە, «جاسىل ەنەرگەتيكا» ارتتى, 47 پايىز. ءىرى جەتىستىك. ماسەلەن, تەك قانا جەر مەن تەڭىزدەگى جەل گەنەراتورلارى (14,6 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات) قالعان اەس-تەرگە (7,2 ملرد كۆت/س) قاراعاندا ەكى ەسە كوبىرەك ەلەكتر قۋاتىن وندىرگەن. 2010 جىلى رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين «ەگەر گەرمانيا اتوم ەنەرگياسىنان باس تارتسا, وندا سىبىردەن اعاش وتىن ساتىپ الۋىنا تۋرا كەلەدى» دەپ مازاق قىلعان بولاتىن. الايدا گەرمانيا جاسىل ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ارقىلى كومىر مەن اتوم ەنەرگياسىنان باس تارتا الاتىنىن دالەلدەپ جاتىر.
جالپى اتوم ەلەكتر ستانساسىنان باس تارتۋ وڭاي جۇمىس ەمەس. شىعىنى مول, ەكولوگياعا قاۋپى جوعارى. ماسەلەن, بيىل 20 جەلتوقسان كۇنى شۆەيتسارياداعى ميۋلەبەرگ اەس-ى ءوز قىزمەتىن توقتاتادى. ول ءۇشىن 2,1 ملرد شۆەيتساريا فرانكى قاجەت. وعان قوسا, 200 مىڭ توننا راديوبەلسەندى قوقىس پايدا بولادى. ونى سۋىتۋ, ساقتاۋ, جويۋ جۇمىستارى بىرنەشە جىلعا دەيىن سوزىلادى.
وسىنشا شىعىندارعا قاراماي, ەۋروپانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى ەكولوگيالىق زاقىمى جوعارى, سارقىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن باس تارتىپ, سارقىلمايتىن, تازا, قاۋىپسىز, «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا تولىق كوشپەك.
