الىپتار ارپالىسى
نەگىزى يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر ساناۋلى. ستوكگولم الەم پروبلەمالارىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) بايانداماسىنا كوز جۇگىرتىپ قارايتىن بولساق, 2019 جىلدىڭ باسىندا توعىز مەملەكەتتە – اقش, رەسەي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قىتاي, ءۇندىستان, پاكىستان, يزرايل جانە سولتۇستىك كورەيانىڭ يەلىگىندە شامامەن 13 865 بىرلىك يادرولىق قارۋ بولعان. باياندامادا يادرولىق قارۋ سانى وتكەن جىلداردان ازايعانى جانە بۇل پروگرەسس الەمدەگى اتوم بومبالارىنىڭ 90 پايىزىنا يەلىك ەتىپ وتىرعان اقش پەن رەسەيدىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە اسقانى اتاپ كورسەتىلگەن.
بۇل جانتالاسا قارۋلانۋ كوڭىلدەگى كۇپتىلىكتى ازايتقانىمەن, ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى ۇرەي شاقىرادى. ويتكەنى باسەكەلەس ەكى الىپ دەرجاۆا – اقش پەن رەسەي يادرولىق وقتۇمسىقتاردى, يادرولىق قارۋ ءوندىرىسى نىساندارىن, زىمىران جانە اۋەمەن جەتكىزۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان كولەمدى جانە قىمبات باعدارلامالارىن جارىسا جۇزەگە اسىرۋدا.
وعان قوسا, 2021 جىلى بۇل تاراپتاردىڭ ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىنىڭ سانىن قىسقارتۋ جانە شەكتەۋ تۋرالى كەلىسىمىنىڭ مەرزىمى اياقتالادى. قازىر ەكى ەلدىڭ مۇددەلى ورگاندارى كەلىسىم مەرزىمىن سوزۋ نەمەسە جاڭا شارت جاساۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ جاتىر.
وسى ورايدا SIPRI-ءدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى شەننون كايل: «رەسەي مەن اقش اراسىنداعى يادرولىق كۇشتەردى قىسقارتۋ جونىندەگى كەلىسىم مەرزىمىنىڭ ۇزارۋىنا سەنىم ازايىپ بارادى. ويتكەنى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساياسي جانە اسكەري قايشىلىقتار ۋشىعىپ كەتتى», دەدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدە وسى يادرولىق قارۋدىڭ ءمانى وزگەرىپ كەتكەندەي اسەر قالدىرادى. قازىر يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتىڭ قاي-قايسىسى دا وزگە ەلگە بومبا تاستاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن دە كوتەرمەسى انىق. سوندا دا يادرولىق قارۋ قارسىلاستارىنا ساياسي-ەكونوميكالىق قىسىم كورسەتۋ, ىزعارلانۋ مەن ايبات شەگۋ قۇرالىنا اينالىپ كەتتى دەسە بولادى. ەكىنشى جاعىنان الەمدەگى ساياسي, اسكەري تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالۋىنا دا يادرولىق قارۋدىڭ وڭ اسەرى بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
ارينە, كەزىندە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ستولىن تۋفليىمەن سابالاپ, قوقان-لوققى كورسەتتى دەلىنەتىن نيكيتا حرۋششەۆتىڭ زامانى ءوتتى. بىراق سول سوتسياليستىك يدەيانى ۇستاناتىن سولتۇستىك كورەيا باسشىسى كيم چەن ىن ارا-تۇرا نيەتتەس اتاسىنىڭ جولىن قۋىپ, الەمدىك اسكەري-ساياسي جۇيەنى سىلكىلەپ الىپ تۇرادى. مىسالى, 25 شىلدە كۇنى كيم چەن ىننىڭ ارمياسى جاپون تەڭىزىنە قاراي قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن زىمىران اتتى دەگەن دەرەك پايدا بولىپ, جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيا اسكەرى ورە تۇرەگەلدى.
«يادرولىق قارۋ جوق, بىراق ونى قولدانامىز»
حالىقارالىق قوعامداستىق يادرولىق قارۋلانۋ ماسەلەسىندە قىتايدىڭ بەلسەندىلىگى ارتا تۇسكەنىنە ەداۋىر قوبالجۋلى. وتكەن ايدا جاپونيانىڭ وساكا قالاسىندا G20 ءسامميتىنىڭ اياسىندا اق ءۇي مەن كرەمل قوجايىندارى – دونالد ترامپ پەن ۆلاديمير پۋتين قارۋلانۋدى باقىلاۋدىڭ زاماناۋي ۇلگىلەرىن قولدانۋعا بايلانىستى كەلىسسوزدەردى جالعاستىرا بەرۋ بويىنشا پاتۋاعا كەلگەنىمەن, امەريكا پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەگە قىتاي تاراپىن قاتىستىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. نەگىزى اقش پەن رەسەيدىڭ ورتا جانە قىسقا قاشىقتىقتاعى زىمىرانداردى جويۋ كەلىسىمىنەن شىعىپ, كەلىسسوزدەردىڭ كۇيرەۋىنە بۇل كەلىسىمگە قىتاي جاعىنىڭ قاتىسپاۋى دا سەبەپ رەتىندە ايتىلعان بولاتىن.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قىتايدىڭ 1964 جىلى قابىلداعان يادرولىق دوكتريناسىندا قازىر ايتارلىقتاي وزگەرىس جوق. بىراق سوڭعى 20 جىلدا, ءتىپتى كەيبىر ساراپشىلار قىتاي بيلىگىنىڭ باسىنا سي تسزينپين كەلگەلى بۇل ەلدىڭ يادرولىق قارۋعا ىقىلاسى ەرەكشە اۋعانىن ايتىپ وتىر. بۇگىندە قىتايدا بولجامدى ەسەپتەۋلەر بويىنشا 290 يادرولىق وقتۇمسىق بار ەكەن. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ونىڭ سانى ەكى ەسە از بولعان.
بۇل جونىندە امەريكانىڭ «تىنىق مۇحيت فورۋمى» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ يادرولىق ساياسات ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى دەۆيد سانتورونىڭ ماقالاسىندا: «قازىر قىتايدىڭ يادرولىق زاريادتاردى تاسىمالداۋداعى ءتۇرلى قالىپتاعى, ءموبيلدى, يكەمدى جانە ءتيىمدى جۇيەسىنىڭ جەدەل جاڭعىرتىلىپ, اياسى كەڭەيە تۇسكەنى الاڭداتادى» دەگەن پىكىر ايتىلعان.
جالپى, قىتايدىڭ بۇل سالانى جاڭعىرتۋداعى امالدارى مەن جەتىستىكتەرى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ۇيقىسىن قاشىرىپ وتىرعانى دا راس. ويتكەنى حالىقارالىق قوعامداستىق قىتاي تاراپى قارۋلارىن ابدەن جەتىلدىرىپ, يادرولىق وقتۇمسىقتارىنىڭ سانىن قاجەتىنشە كوبەيتىپ, ابدەن كەمەلىنە كەلگەن سوڭ وزگەلەرگە ساياسي-ەكونوميكالىق, اسكەري كۇش كورسەتەدى دەپ الاڭدايدى.
يادرولىق دەرجاۆا ساناتىنداعى ءۇندىستان پەن پاكىستان وزدەرىنىڭ كەيبىر يادرولىق سىناقتارى تۋرالى تام-تۇمداپ مالىمەت بەرگەنىمەن, ارسەنالدارىنىڭ جاعدايى مەن كولەمى تۋرالى جاق اشپايدى. بىراق حالىقارالىق قوعامداستىق تا جاۋعا اينالعان بۇل ەكى ەلدەگى يادرولىق قارۋ سانى كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ىشتەي سەزەدى. سونىمەن قاتار پاكىستاننىڭ ىشكى ساياسي تۇراقسىزدىعى, ەتنيكالىق قاقتىعىستار, ەكونوميكالىق داعدارىس, ونىڭ ىشىندە بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنىڭ الشاقتاپ كەتۋى قارۋلى قاقتىعىستارعا ۇلاسىپ كەتسە, يادرولىق قارۋ ارسەنالى تەررورشىلار, باسقا دا ارام نيەتتى توپتاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتەر مە دەگەن قاۋىپ بار.
مۇنداي قۇپيا ساياساتتى يزرايل دە قاتاڭ ۇستانىپ كەلەدى. حالىقارالىق ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە SIPRI-ءدىڭ ءوزى يزرايلدىقتاردان اقپارات الۋدان كۇدەرىن ۇزگەن. نەگىزى يزرايل بيلىگى وزدەرىندە يادرولىق قارۋ بارىن ايتقان دا ەمەس, جوققا دا شىعارعان كەزى جوق. مىنە, وسى قۇپيالىق نەبىر كۇدىكتى ويلارعا جەتەلەي تۇسەدى. وسى رەتتە 1969-1974 جىلدارى ءيزرايلدىڭ پرەمەر ءمينيسترى بولعان گولدا مەيردىڭ مىنا ءسوزى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك: «بىزدە يادرولىق قارۋ جوق, بىراق قاجەت بولسا, ونى قولدانامىز».
1985 جىلى ءيزرايلدىڭ يادرولىق ارسەنالى جايىندا العاش رەت قۇپيا مالىمەتتەردى شەتەلدە ءجۇرىپ جاريا ەتكەن يزرايل زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى موردەحاي ۆانۋنۋدى ءيزرايلدىڭ ارناۋلى قىزمەتى ەلگە ۇرلاپ اكەلىپ, 1986 جىلى سوتتالىپ كەتكەن ەدى. مەملەكەتكە ساتقىندىق جاسادى دەگەن ايىپپەن كىنالى دەپ تانىلعان م.ۆانۋنۋ تۇرمەدەن تەك 2004 جىلى عانا بوساپ شىقتى.
قازىردىڭ وزىندە يادرولىق دەرجاۆالاردا ءدال وسىنداي سىرتقى جانە ىشكى مايدان, ارپالىستاردىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا ەشقانداي كۇمان جوق.
