رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى جەتى جىلدا قازاقستاننان 300 مىڭنان اسا ادام كوشىپ كەتكەن. ولاردىڭ 70%-ى ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ازاماتتار ەكەن. سونىڭ ىشىندە جوعارى ءبىلىمدى ەميگرانتتار كوش باستاپ تۇر. شەتەل اسقان قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بولىگى رەسەيگە قونىس اۋدارعاندى قولاي كورەدى. ماسەلەن, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2018 جىلى ەلدەن 41 894 ادام كەتسە, ونىڭ 36 796-سى رەسەي اسىپتى. تمد ەلدەرىنەن تىس قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءجيى كوشەتىن مەكەنى – گەرمانيا. ول جاققا بىلتىر 2 691 ادام كەتىپتى. ودان كەيىن ەميگرانتتاردىڭ ءبىرازى باعىت العان ەلدەر اقش (339), يزرايل (138), كانادا (128) جانە قىتاي (122) ەكەن.
ال ەندى كەلتىرىلگەن سانداردىڭ مانىنە زەر سالساق, كوشىپ كەتكەندەردىڭ كوبى كوشەلى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ياعني, ەميگرانتتاردىڭ دەنىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازاماتتار قۇرايدى. ءسوزىمىز دايەكتى بولۋى ءۇشىن مىنا دەرەكتەردى سويلەتەيىك: 2018 جىلى جوعارى ءبىلىمدى 12 360 جانە ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار 10 306 ادام شەتەلگە كەتكەن. جالپى بەلگىلى ءبىر سالانىڭ ماماندارىنىڭ ەسەبى – 22 666. وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ كوبى تەحنيكالىق ماماندىقتى يگەرگەندەر (7362) ەكەن. ودان كەيىنگى ورىندا ەكونوميستەر (3900), پەداگوگتار (2478), مەديتسينا ماماندارى (1225). سونداي-اق زاڭگەرلەر (1080), ارحيتەكتورلار (516) جانە اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى (398) دا از ەمەس. باسقا ەلدە تۇراقتاپ قالۋ ءۇشىن شەكارا اسىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ اراسىندا وسىنداي بىلىكتى كادرلاردىڭ كوپتەپ كەزدەسۋى بۇگىندە باس قاتىرار ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
ولاردىڭ جوعارى ءبىلىم الىپ, مامان رەتىندە قالىپتاسۋى ءۇشىن مەملەكەتتەن قانشاما قاراجات, ۋاقىت جۇمسالدى. بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتىپ, ءار سالانىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا ۇلكەن ۇلەسىن قوسادى دەپ وتىرعان مامانداردىڭ شەتەل اسۋى الاڭداتپاي قويمايدى. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ ورنىن شەتەلدەن قازاقستانعا قونىس اۋدارعاندار تولىق تولتىرا الماي تۇر. 2018 جىلى ءبىزدىڭ ەلگە 12 785 ادام كوشىپ كەلگەنىمەن, كەتكەن جۇرتتىڭ ەسەبىمەن قوسا قاراعاندا ەل حالقى 29 109 ادامعا كەمىگەن. وسىنىڭ ىشىندە بىلىكتى كادرلاردىڭ سانى بار بولعانى – 4 903 ادام.
ادام كاپيتالىن دامىتۋ ەكونوميكانى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىنىڭ 30%-ى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى ەكەن. سوندىقتان ميگراتسيا ماسەلەسىن رەتتەۋ كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2015 جىلى كوشىپ-قونۋشىلار اقش ەكونوميكاسىنا – 2 ترلن دوللار, گەرمانياعا – 550 ملرد دوللار, اۋسترالياعا – 330 ملرد دوللار, الەمدىك ىشكى جالپى ونىمگە 6,7 ترلن دوللار پايدا اكەلگەن. حالىقارالىق ميگرانتتار حالىقتىڭ 3,4%-ىن قۇراعانىمەن, ولاردىڭ جاھاندىق ءىجو-گە قوسقان ۇلەسى 10%-عا جەتەدى ەكەن. وسى دەرەكتەرگە قاراساق, «باسقا وشاقتىڭ وتىن جاققان», ياعني ەلدەن كوشىپ جاتقان ازاماتتار وزگە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزەدى. دامىعان ەلدەردىڭ بىرقاتارى وزدەرىنىڭ كادرلارىن دايىنداۋدان گورى شەتەلدەردەن بىلىكتى, بولاشاعى بار ادامداردى كوپتەپ تارتۋدى قۇپ كورەدى.
قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلگە اعىلا باستاۋى 2012 جىلدان باستاپ ايقىن كورىنىس تاپتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا, 2003 جىلعا دەيىن ەلدەن كوشكەندەردىڭ قاتارى كۇرت وسسە, 2004-2011 جىلدار ارالىعىندا كوشى-قون پروتسەسى تۇراقتانىپ, يمميگراتسيا مەن ەميگراتسيا اۋقىمى تومەندەدى. ال 2012-2018 جىلدارى ەميگرانتتاردىڭ سانى اقىرىنداپ كوبەيىپ كەلەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, شەتەلگە كەتكەندەردىڭ 90%-ى رەسەيگە قونىستانادى. بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىن ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ايمان ءجۇسىپوۆا بىلاي ءتۇسىندىردى: «قازاقستاندىقتاردىڭ شەتەلگە كوشۋىنە ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلار اسەر ەتەدى. كوپتەگەن جاستار ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەكارا اسىپ, كەيىن سول ەلدە تۇراقتاپ ءومىر ءسۇرىپ قالادى. ەميگرانتتاردىڭ باسىم بولىگى جۇمىسقا ورنالاسۋ, جوعارى ەڭبەكاقى ماسەلەلەرىمەن كەتەدى. ال ازاماتتاردىڭ رەسەيدى بەتكە الۋىنا بۇل مەملەكەتكە تەز بەيىمدەلىپ, جەرسىنۋى, ونداعى ساپالى ءبىلىم الۋعا قولجەتىمدىلىك جانە جۇمىسقا ورنالاسۋ فاكتورلارى ۇلكەن ءرول اتقارادى. نەگىزىنەن بۇل جاققا بىلىكتى كادرلار, تەحنيكالىق ماماندار جانە ەكونوميستەر قونىس اۋدارادى».
رەسەيگە ۇدەرە كوشكەن حالىقتىڭ دەنى ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەكەنىن ەسكەرىپ, كوپشىلىك بۇل جاعدايعا تاريحي وتاندارىنا ورالىپ جاتىر دەگەن كوزقاراسپەن قارايدى. بىراق ولاردىڭ اراسىندا ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر دە بار. بىلتىر 1 182 قازاق رەسەيگە تۇراقتاپتى. الماتىدا وتكەن «كيپر» ساراپتاما الاڭىندا الەۋمەتتانۋشى ولگا سيماكوۆا بۇل ماسەلەگە جوعالتۋ تۇرعىسىنان ەمەس, قوزعالىس ەركىندىگى دەپ قاراۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, شەتەلگە كەتۋ ءۇردىسى ەتنيكالىق كوشى-قوننان ەڭبەك كوشى-قونىنا اۋىستى. ەلدەن كوشكەندەردىڭ ءاربىر ەكىنشىسى ورىس بولسا, ءاربىر ءۇشىنشىسى – قازاق. ولار بۇل جەردە جاعدايلارى ناشار بولعاندىقتان ەمەس, مانساپ جولىن قالىپتاستىرىپ, ءوزىن ءوزى جەتىلدىرۋ ءۇشىن كەتۋدە. سونداي-اق ازاماتتىقتىڭ ءارتۇرلى يندەكسى بويىنشا رەسەي 63-ورىندا, قازاقستان 91-ورىندا تۇر. ياعني, رەسەيلىكتەر 108 ەلگە ۆيزاسىز بارا السا, قازاقستاندىقتار 71 ەلگە كەدەرگىسىز ساياحاتتايدى. حالىقتىڭ كوشىپ-قونۋىنا ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تومەندەۋى, تىلدىك ماسەلەدەن تۋىندايتىن پسيحولوگيالىق قولايسىزدىق, كورشى مەملەكەتتەردىڭ ميگرانتتاردى بەلسەندى تارتۋ ساياساتى ءوز ىقپالىن تيگىزەدى.
ازاماتتاردىڭ ەلدە قالۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بارىنشا باسىمدىق بەرۋ كەرەك سىڭايلى. بۇل رەتتە ول ءبىلىمنىڭ نارىقتا قانشالىقتى سۇرانىسقا يە ەكەنى ماڭىزدى. ويتكەنى وقۋدى جەلەۋ ەتىپ شەتەل اسقان جاستاردىڭ كوبى بارعان جاعىندا قالىپ قويىپ جاتىر. ولار جات جەرگە تەز بەيىمدەلىپ, شەت تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ الۋعا قابىلەتتى. ونىڭ ۇستىنە جاستاردىڭ ويىندا عاجايىپ ءومىردىڭ ءبارى باسقا ەلدەردە دەگەن ستەرەوتيپتىڭ بارى راس. وسىنداي فاكتورلار قاپەرگە الىنىپ, قازاقستاندا وزگەرىستەر دە جاسالىپ جاتىر. ايتالىق, جاستار جىلىندا باستالعان «جاس مامان» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە سۇرانىسقا يە 100 ماماندىق بويىنشا مامانداردى دايىنداۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءۇش جىلدا 200 مىڭنان اسا مامان دايارلاۋ جانە 15 مىڭنان اسا وقىتۋشى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار مەملەكەت جاستارمەن قوسا جالپى ەل ازاماتتارىن كاسىپكەرلىككە وقىتۋ ءۇشىن كۇش جۇمساپ جاتىر. مۇنداي قادامدار جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن تومەندەتىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالعان. تۇپتەپ كەلگەندە, حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنىڭ ەميگراتسيالىق كوڭىل كۇيىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت الدىندا ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسى تۇرعانى انىق.
