مەديتسينا دامىپ, جاريا دا قۇپيا جانە ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن نەبىر عىلىمي سىناقتار مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقان زاماندا جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشاتىن شارانانىڭ جىنىسى تەك اكەسىنە بايلانىستى ەكەندىگى تۇپكىلىكتى دايەكتەلگەن.
بىراق وسىعان قاراماستان تومپيعان ءتورت قىزىن تاستاپ, ياكي وزىنەن اينىماعان بەس بوتاسىنىڭ كوزىن مولدىرەتىپ, «ۇل تاباتىن» ايەل ىزدەيتىن ازاماتتار ءالى دە جەتكىلىكتى.
ايتپەسە, الەۋمەتتىك جەلىدە جۋىردا عانا كوزى اشىق, بىرنەشە تىلگە جۇيرىك, ءتىپتى شەتەلدە ءبىلىم العان ءبىر زيالى ازامات: «ويلاپ قاراڭىزشى, ءسىزدىڭ 4 قىزىڭىز بار دەلىك. كۇيەۋىڭىز دە جانە ونىڭ بۇكىل تۋعان-تۋىسقانى ۇل تاپقانىڭىزدى كۇتىپ وتىر. ال ءسىزدىڭ تاعى دا اياعىڭىز اۋىر, تاعى دا تولعاق قىسىپ, پەرزەنتحاناعا بارا جاتىرسىز. تاعى دا قىز... ءسىز بۇل جاعدايدا جولداسىڭىزدىڭ قايعىدان قايتادان ىشكىلىككە سالىنىپ, تۋىسقاندارى قىز تابا بەرەتىنىڭىز ءۇشىن سىرتىڭىزدان سىپسىڭداپ, ال قىز بالانىڭ اتى ۇلبوسىن, جاڭىل نەمەسە ۇلداي بولاتىنىن انىق بىلەسىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پەرزەنتحانادان شىققاننان كەيىن ءسىزدى ك ۇلىمدەگەن قۋانىش كۇتىپ تۇرعان جوق. كەنەتتەن كورشى پالاتادا جاتقان كەلىنشەك سىزگە ۇلىن قىزىڭىزعا ايىرباستاۋعا ۇسىنىس جاسايدى. ويتكەنى ولاردا وسى جاعداي ايناداي كەرىسىنشە. ءتورت ۇلدان كەيىن تاعى دا ۇل... ال مۇنى ەكەۋىڭىزدەن باسقا ەشكىم دە بىلمەيدى. ءسىز نە ىستەر ەدىڭىز!».
بۇل وقىعان جانە كوپ وقىعان جىگىتتىڭ وسى زاماندا جۇرتقا قويعان ساۋالى...
ادەتتە, بۇل الميساقتان كەلە جاتقان ادامنىڭ ءوزىن ءوزى الداۋى عوي. ايتپەسە, مەديتسينانى بىلاي قويعاندا قۇران كارىمدە بۇل تۋرالى ناقتى ماعلۇمات بەرىلىپ, ءسابيدىڭ جىنىسى قۇرساققا قۇيىلعان اتالىق ۇرىقتان جاراتىلاتىنى ايتىلماي ما؟!
«اللا تاعالا ەر مەن ايەل جۇبىن تامىزىلعان ءبىر تامشى شاۋەتتەن جاراتتى» ء(«ناجىم» سۇرەسى, 45-46).
قۇراندا باياندالعان بۇل دەرەكتىڭ راستىعى گەنەتيكا مەن ميكروبيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دامۋى ناتيجەسىندە دالەلدەنىپ وتىر. جىنىس ەركەكتەن كەلەتىن اتالىق جاسۋشا تاراپىنان ايقىندالادى, ال ايەل اعزاسى بۇل جەردە ەشقانداي ءرول وينامايدى.
جىنىس – ادام اعزاسىنداعى حروموسومالارعا بايلانىستى. اعزاداعى بارلىعى 46 حروموسومانىڭ ەكەۋى – جىنىس حروموسومالارى دەپ اتالادى. قالعان 22 جۇپ بۇلار اۋتوسومالار. قالعان 2 حروموسوما «گونوسوما» دەپ اتالادى. بۇل ەكى حروموسوما ەركەكتەردە ءحۇ, ايەلدەردە حح رەتىندە بەلگىلەنەدى. ءۇ حروموسوما تەك ەركەكتىكى, ال, ح حروموسوماسى ايەلدىك گەندەردى تاسيدى.
ادام بالاسىنىڭ ءتۇزىلۋى جۇپتالا جۇرەتىن وسى حروموسومالاردىڭ ەركەك پەن ايەلدىڭ ءبىر-ءبىر جۇپتارىنىڭ بىرىگۋى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ايەلدەگى بۇل جۇپتىڭ ەكەۋى دە ح بولسا, ەركەكتەردە بىرەۋى ح, ەكىنشىسى ءۇ بولادى. دەمەك, جاڭا جاراتىلعان ءسابيدىڭ ەركەك نەمەسە ايەل بولۋى – انا اعزاسىنداعى ح حروموسوماسىنىڭ اتالىق كلەتكاداعى ءۇ نەمەسە ح حروموسوماسىمەن بىرىگۋىنە بايلانىستى بولماق. تۇسىنىكتى دە قىسقا تىلمەن قايىرعاندا, ەگەر شاۋەتپەن قۇرساققا ح حروموسوما بارسا, وندا ايەلدىڭ ح حروموسوماسىمەن قوسىلىپ (حح) قىز تۋىلادى. ەگەر ءۇ حروموسوما بارسا وندا ح پەن ءۇ بىرىگىپ ء(حۇ) دۇنيەگە ۇل بالا كەلەدى. سوندىقتان دا بولاشاقتا تۋاتىن بالانىڭ جىنىسى شەشەگە ەمەس, اكەگە بايلانىستى بولۋى اڭىز ەمەس. بۇل – اقيقات.
اكۋشەرلىك, گينەكولوگيا جانە پەريناتولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دينارا مىرزاحمەتوۆا: «بيولوگيالىق تۇرعىدان, بالانىڭ جىنىسى تەك اكەسىنە بايلانىستى. ول قانداي حروموسومانى بەرەدى – Y نەمەسە X? ەگەر, ول ح بەرسە, وندا قىز بولادى, ال ەگەر
Y – ۇل تۋادى.
سونىمەن تەك قىزدار نەمەسە ۇلدار عانا تۋادى دەگەن ماسەلەگە كەلەتىن بولساق, بۇل جەردە مۇمكىندىك تەك 50\50 بولسا دا, بالانىڭ جىنىسى تولىعىمەن ەر ادامعا بايلانىستى.
دەگەنمەن, جۇكتىلىكتى ارقاشان جوسپارلاعان دۇرىس. ءاربىر ادام – بىرەگەي. ءار ادامنىڭ, ءار وتباسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار, ولاردى دا ماماندارعا بارعاندا كەڭەس بەرۋ-الۋ كەزىندە ەسكەرۋ قاجەت. ەرلى-زايىپتىلارعا اكۋشەر-گينەكولوگ, گەنەتيك سياقتى مەديتسينالىق ماماندارعا بارىپ اڭگىمەلەسۋ قاجەت جانە دارىگەرلەر دە ءسوزسىز مەديتسينالىق كەڭەس بەرەدى» دەيدى.
ال ەندى ادام بالاسى ۇلدى نەمەسە قىزدى بولۋ جولىندا ءتاڭىردى دە تابيعاتتى دا الداماق بولىپ, ءتۇرلى قادامدارعا بارادى. وسىدان كەيىن نيەتىنە قاراي بۇيىرعانىن باعادى.
ماسەلەن, ىقىلىم زامانداردان بەرى ادامدار ىشتە جاتقان بالانىڭ جىنىسى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا دا بايلانىستى دەپ بىلگەن. اياعى اۋىر ايەلگە قاتىستى بارلىق حالىقتاردا ىرىم-نانىمدار دا كوپ. ۇلدى, ياكي قىزدى بولۋ ارمانى كەز كەلگەن ۇلتتىڭ باسىندا بار جاعداي. ماسەلەن, جۇكتىلىكتى جوسپارلايتىن, تيىمدىلىگى تۇپكىلىكتى دالەلدەنبەگەن قىتاي نەمەسە جاپون كەستەلەرىن الىڭىز. بۇل كەستەلەردە ادامنىڭ قانىنىڭ جاڭارىپ وتىرۋىنا بايلانىستى ايەلدىڭ جاسى, بالالى بولاتىن ايى ەسەپتەلىنىپ وتىرادى. بىراق ۇلدى بولۋعا 100 پايىز كەپىلدىك ەشقاشان بولماعان.
سول سياقتى بالانىڭ جىنىسىنا اسەر ەتەدى دەپ ەسەپتەلەتىن ارناۋلى ديەتالار دا بار. بۇل از دەسەڭىز وتباسىندا كىم كوش باستاپ, كۇشتىرەك بولسا, سوعان بايلانىستى ىلعي ۇلدار نەمەسە تەك قىزدار تۋادى دەگەن بولجامدى تابۋعا بولادى.
الايدا وسى ارادا اتتاپ وتپەيتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار. سوڭعى جىلداردا جاساندى جولمەن جۇكتى بولۋعا جۇگىنەتىن جۇپتار سانى كوبەيىپ بارادى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ وزىندە ءاربىر بەسىنشى وتباسى «ەكو» كومەگىمەن ءسابيلى بولۋعا ءماجبۇر. ال ماماندار مۇنىڭ بارلىعى ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزدىڭ وزگەرۋىمەن, ەكولوگيامەن, ەڭ باستىسى جۇيكەگە تۇسەتىن سالماقتىڭ ۇلعايعانىمەن, ياعني كۇيزەلىستەرمەن بايلانىستىرادى.
مۇنىڭ بارلىعىن بايانداپ وتىرعان سەبەبىمىز, عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, بولاشاقتا تۋاتىن بالانىڭ جىنىسى كۇيزەلىستىك كۇيگە دە تاۋەلدى بولۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى ۇلكەن قىرعىن مەن سوعىستى باستان كەشكەن ەلدەردىڭ بارلىعىندا شايقاس باستالار الدىندا, بولماسا ودان كەيىنگى جىلداردا دۇنيەگە ۇل بالالاردىڭ كوپتەپ كەلۋ مىسالىن تاريحي دەرەكتەردەن تابۋعا بولادى. ونى ءبىز ۇلكەن كىسىلەردىڭ اۋزىنان دا تالاي ەستىگەنبىز.
وسى ماسەلەنى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار كەرىسىنشە, 1991 جىلدارداعى بەرلين قابىرعاسىنداعى ەكونوميكالىق حاوس كەزەڭىندە دە دۇنيەگە تەك قىز بالالار كەلگەنىن العا تارتادى.
ماسەلەن, قىتاي عالىمدارى دا قىزدى نەمەسە ۇلدى بولۋدىڭ نەگىزىندە ءتۇرلى فاكتورلار جاتقانىن العا تارتىپ, كۇيزەلىستەن باستاپ, جاي عانا تاڭعالۋ ارەكەتتەرى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ۇرپاق وربىتۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى, دەيدى.
لوندون ەكونوميكالىق جانە ساياسي عىلىم مەكتەبىنىڭ دوكتورى ساتوشي كانازاۆا قانداي ەركەكتەن تەك قانا ۇل تۋاتىنىن انىقتاپ كورىپتى. ونىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, دورەكى, قاتال, بار اشۋىن ايەلىنەن الاتىن, قاباعىنان قار جاۋىپ تۇراتىن ەر ادامداردا كوبىنە ۇل بالا بولادى ەكەن. ءتىپتى, اگرەسسيۆتىلىك ۇرپاق دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى ەكەنىن عىلىمدا دا دالەلدەنگەن دەيدى. ال دەنە ءبىتىمى كەلىسكەن, قاتتى ارىق تا, اسا تولىق تا ەمەس ايەلدەر قىز بالا تۋعا بەيىم كەلەدى-مىس.
عالىم مۇنى ناقتى دەرەك دەپ ەسەپتەمەيدى, الايدا اگرەسسيۆتىلىكتىڭ ەر ادامعا ايرىقشا اسەر ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەر ادام اشۋلانشاق بولسا, ەر ادامدارداعى Y-حروموسوماسىن تاسيتىن سپەرماتوزويدى كۇشتىرەك بولادى.
سوندىقتان بارلىعىنىڭ دا سىرىن ءبىلۋ ماقساتىندا ادام بالاسى اقىلعا سياتىن دا سىيمايتىن دا نەشە ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىن ءالى دە توقتاتقان جوق.
الماتى
