شاعىن قالالار: قيىندىعى مەن ءتيىمدى ءىسى
سەيسەنبى, 14 مامىر 2013 2:05
جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن شاعىن قالالارىنىڭ شاڭىراعى داعدارىس كەزەڭىندەگى اياۋسىز سىنعا شىداماي, شايقالا باستادى. حالىقتىڭ بىردەن-ءبىر كۇنكورىسىنە اينالعان ءوندىرىس ورىندارى بىرتىندەپ جابىلىپ, تاۋقىمەت بۇلتى ۇيىرىلە ءتۇستى.
سەيسەنبى, 14 مامىر 2013 2:05
جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن شاعىن قالالارىنىڭ شاڭىراعى داعدارىس كەزەڭىندەگى اياۋسىز سىنعا شىداماي, شايقالا باستادى. حالىقتىڭ بىردەن-ءبىر كۇنكورىسىنە اينالعان ءوندىرىس ورىندارى بىرتىندەپ جابىلىپ, تاۋقىمەت بۇلتى ۇيىرىلە ءتۇستى.
مىنە, وسىنداي قيىن شاقتا قازاقستان ۇكىمەتى العاشقى كەزەكتە ونداعان شاعىن قالانى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ امالىن قاراستىرىپ, ارنايى باعدارلاما قابىلدادى. ۋاقىتتىڭ ءوزى تۋىنداتىپ وتىرعان كەلەلى ماسەلەگە وراي ءبىز پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكالىق رەفورما جانە ايماقتى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سەرىكجان قاناەۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بىرەۋلەر «مونو» دەيدى, ءبىز شاعىن دەپ اتادىق. وسى ءبىر قوعامنىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان قالالاردىڭ انىقتاماسى قانداي؟ ولاردى قالاي اجىراتۋعا بولار ەدى؟
– الدىمەن, شاعىن قالالاردى دامىتۋ كەزەك كۇتتىرمەس پروبلەما ەكەندىگىن ۇعىنۋ قاجەت. سول سەبەپتى دە ۇكىمەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. ساۋالىڭىز زاڭدى. شاعىن قالا كاتەگورياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالايىق. ساراپتاما ناتيجەسى بويىنشا شاعىن ارنالى قالالاردىڭ قاتارىنا تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزىنان استامى ءبىر ارنالى جانە شيكىزاتتىق باعىتتاعى ونەركاسىپ ورىندارىندا ەڭبەك ەتەتىن قالالار جاتقىزىلدى. سوندىقتان 1,5 ملن. تۇرعىندى قۇرايتىن 27 قالا تاڭداپ الىندى. ولار – ەلىمىزدىڭ قالالارىنداعى حالىقتىڭ 16 پايىزى. اتاپ ايتار بولساق, قاراعاندى وبلىسىندا – 8, شىعىس قازاقستان مەن قوستاناي وبلىستارىنىڭ ارقايسىسىندا – 4, جامبىل مەن پاۆلودار وبلىستارىندا 2-دەن سونداي شاعىن قالا بار.
ەندى شاعىن قالالاردىڭ ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارىڭىز. ولار ۇشەۋ. ءبىرىنشىسى – ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ حال-احۋالى. 19 شاعىن قالانىڭ ونەركاسىپ وشاقتارى تۇراقتى جۇمىس ىستەسە, بەسەۋىندە الا-قۇلا, ۇشەۋىندە جۇمىس توقتاتىلعان. ولار – «تەكەلى تاۋ-كەن ۇقساتۋ كەشەنى» – مينەرالدى شيكىزاتتى ۇقساتۋ» جشس, كەنتاۋ («وڭتۇستىكپوليمەتالل» اق فيليالى) مەن «سەرەبريانسك ورگانيكالىق ەمەس ءوندىرىس زاۋىتى» جشس.
ەكىنشىسى – باعىتتىق سالاعا بايلانىستى. شاعىن قالالاردىڭ كوبىندە ەكونوميكانىڭ ءوندىرۋ سەكتورى باسىم.
ءۇشىنشىسى – تۇرعىندارىنىڭ سانى. 4 قالادا 100-180 مىڭ ارالىعىندا, 9 قالادا 50-100 مىڭ ارالىعىندا, 14 قالادا 50 مىڭعا دەيىن كىسى ءومىر سۇرەدى.
– شاعىن قالالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ورتاق پروبلەمالار بار ما؟ الەمدىك تاجىريبە قولدانىلا ما؟
– شىندىعىندا, ولاردىڭ پروبلەماسى ءبىر-بىرىنە ۇقساس. ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراستىرساق, ءىرى كاسىپورىنداردىڭ وزىندىك پروبلەماسىنا كەلىپ تىرەلەدى. كوبىنە ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ تومەنگى دەڭگەيىمەن تىعىز بايلانىستى. ال الەۋمەتتىك پروبلەمالارى ءارتۇرلى. بۇلار – جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ العاندىعى, حالىق تابىسىنىڭ ازدىعى, كۇنكورىس ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىندىگى, تۇرعىنداردىڭ كوپتەپ باسقا جاققا قونىس اۋدارۋى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ سالدارىنان نارازىلىقتىڭ كۇشەيە تۇسۋشىلىگى. اسىرەسە, جۇمىسسىزدىق پەن جۇرتتىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرمەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە الماۋشىلىق دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋ فاكتىلەرى شاعىن قالالارداعى تۇراقتىلىققا اسا قاۋىپتى. «جاسىرىن جۇمىسسىزدىق» قاراتاۋ (49,7%), ارقالىق (49,3%), جىتىقارا (47,1%), سەرەبريانسك (39,0%), جاڭاتاس (37,1%) قالالارىندا ەرەكشە ورىن العان.
ەكونوميكالىق قۋاتتىلىعىنا ساي قالالار جوعارى, ورتا جانە تومەن دەپ ءۇشكە بولىنگەن. ولاردىڭ ورتاشا جانە ۇزاق مەرزىمدى باعىتى دا بەلگىلەنگەن. ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋگە الەمدىك ءتاجىريبە قاراستىرىلىپ وتىر. گەرمانيا, اۆستراليا, شۆەتسيا, جاپونيا, اقش پەن رەسەيدىڭ شاعىن قالالارىندا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, كوشى-قوندى ىنتالاندىرۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا جۇمىسشىلار مەن مامانداردى باسقا ولكەلەردىڭ ءوندىرىس ورىندارىنا اۋىستىرۋ سياقتى تاسىلدەر بار.
يگىلىكتى ءىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مىنانداي مىندەتتەردى قولعا الۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, جۇمىس ىستەيتىن ونەركاسىپتەردى وندىرىستىك كولەمىنە قاراماستان وڭتايلاندىرۋ. ول ءۇشىن ەكونوميكالىق قۋاتتىلىعى انىقتالىپ, جاڭا ماماندىقتارعا ۇيرەتۋ شارالارى اتقارىلادى. شاعىن قالالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كەشەندى جوسپارى بەكىتىلەدى. وعان ۇزاق مەرزىمدىك دامىتۋ جايى مەن تۇرعىندار سانى جونىندەگى بولجام ۇسىنىلادى.
ەكىنشىدەن, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ. بۇل ورايدا 10 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋ ماقساتىندا 40-تان استام ينۆەستيتسيالىق جوبا جاسالادى. قوسالقى جانە قىزمەت كورسەتەتىن تسەحتار قۇرۋ نازاردان تىس قالمايدى. ماسەلەن, «قازتسينك» كومپانياسىنىڭ ريددەر قالاسىنداعى قوسالقى تسەحى جاڭعىرتۋ مەن كەڭەيتۋدەن سوڭ ءوز الدىنا زاۋىتقا اينالدى.
ۇشىنشىدەن, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ شاعىن قالالارداعى ءوندىرىس وشاقتارىنا تاپسىرىس بويىنشا قولعابىس كورسەتۋى دە ماڭىزدى. مىسال رەتىندە, ەكىباستۇز قالاسىنداعى تەمىر جول سالاسىنا قىزمەت كورسەتۋ مەن «قازاتومونەركاسىپ» كومپانياسىنىڭ ستەپنوگور قالاسىندا كۇكىرت قىشقىلى وندىرىستەرىن اتاپ وتۋگە بولادى.
تورتىنشىدەن, ءوندىرىستى بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ينۆەستورلار تارتۋ. قاراتاۋ قالاسىنداعى «ەۋروحيم» اق وسى ءىستىڭ جارقىن كورىنىسى. سونداي-اق, ونەركاسىپتىك جەڭىلدىكتەر ەنگىزىلمەكشى. تومەن جانە ورتاشا قۋاتتى قالالارداعى ينۆەستورلاردىڭ جارىق پەن گازعا, جەر تەلىمىن ساتىپ الۋعا, عيماراتتار تۇرعىزۋ قۇرىلىسىنا كەتكەن شىعىندارىنىڭ بەلگىلى بولىگىن تولەۋ نە قايتارۋ كوزدەلگەن.
بەسىنشىدەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ.
التىنشىدان, تىعىرىقتان شىعۋ امالدارى. ترانزيتتىك قۋاتتىلىقتى دامىتۋ. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», ت.ب. باعدارلامالار قوسىمشا شارالار رەتىندە قاراستىرىلادى. اتاپ وتەر بولساق, شاعىن قالالارداعى كاسىپكەرلەر نەسيەسىنە 10% كولەمىندە سۋبسيديا بەرۋ, جاڭا ءوندىرىس ورنىن اشۋعا 3 ملن. تەڭگە گرانت ۇسىنۋ, ءىرى كومپانيالارمەن ارىپتەستىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ, بيزنەس-ينكۋباتورلار اشۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ جانە جۇمىسسىزداردى جانە ءوزىن ءوزى اسىرايتىنداردى كاسىپكەرلىككە باۋلۋ.
شاعىن قالالاردا نەسيە الۋ پروبلەماسى اسا كوكەيكەستى. كەپىلدەمە دۇنيە-م ۇلىكتەر جەتىسپەيدى. سوندىقتان, بۇل پروبلەمانى ءىرى ونەركاسىپتىك مەكەمەلەرىمەن ارىپتەستىك قۇرۋ ارقىلى شەشۋدى ويلاستىرۋ قاجەت. ءبۇگىننىڭ وزىندە اتىراۋ وبلىسىنداعى «تەڭىزشەۆرويل» جشس, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى «قازمۇنايگاز» اق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى «قازتسينك» جشس, قاراعاندى وبلىسىنداعى «قازاقمىس» جشس جوعارىدا كەلتىرىلگەن ارىپتەستىك ءتاسىلدى قولدانۋ ۇستىندە.
– سەكە, ءسىز ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورىسىز. عالىمسىز. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەسىز. پارلامەنتتەگى تالقىلاۋلارعا دا, ۇكىمەت وتىرىستارىنا دا ۇزبەي قاتىسىپ, وزىندىك پىكىر قوساسىز. ەندىگى رەتتە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى مەن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلامالارىنىڭ شاعىن قالالاردى دامىتۋعا تيگىزەتىن اسەرى جونىندە ايتساڭىز.
– اتالعان باعدارلامالار بويىنشا قازىردىڭ وزىندە 114 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 1 ترلن. 249 ملرد. تەڭگە (8,6 ملرد. اقش دوللارى). ماسەلەن, ستەپنوگور قالاسىن دامىتۋعا 1,6 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. ەكىباستۇز, بالقاش پەن اقساي قالالارىنا بەرىلگەن ينۆەستيتسيا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە بارلىق شاعىن قالالارعا تيەسىلى قارجىنىڭ 76,3%-ىن, ال ەكىباستۇز, تەمىرتاۋ مەن رۋدنىي قالالارىنىڭ ينۆەستيتسياسى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا بارلىق شاعىن قالالارعا بولىنگەن قارجىنىڭ 82,7%-ىن قۇرايدى.
شاعىن قالالارداعى ءوندىرىستى دامىتۋعا ءوز ەركىمەن كوشىپ باراتىن كىسىلەردى ىنتالاندىرۋ ەسكەرىلگەن. وسى شاھارلاردى اباتتاندىرۋ ءۇشىن جىل باسىندا 6 ملرد. تەڭگە بولىنگەندىگىن دە ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز. الداعى جىلدارى بۇل سوما ۇلعايا بەرمەك. 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامادا شاعىن قالالار ءۇشىن 2013 جىلى – 34,1 ملرد. تەڭگە, 2014 جىلعا – 37,8 ملرد. تەڭگە, ال 2015 جىلعا 48,3 ملرد. تەڭگە ءبولۋ قاراستىرىلعان. ءۇش جىل ىشىندە 120 ملرد. تەڭگە بولىنبەكشى. بۇل از قارجى ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا العاشقى كەزەكتەگى 171 جوبا جاسالۋدا. قيىن جاعدايدا تاپ بولعان قالالاردىڭ احۋالى جاقسارتىلماق. مىسالى, تەكەلى قالاسى وڭدى ناتيجەلەرمەن كوزگە تۇسۋدە. كۇل-قوقىستار جويىلدى, ارىقتار ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلدى, ءتورت مەكتەپتىڭ جىلىتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. اقساي قالاسى تازارتىلدى, اۋلالار كورىكتەندىرىلدى. جاڭاتاس قالاسىندا كوگالداندىرىلۋ جۇرگىزىلدى, ورتالىق دەمالىس ساياباعى مەن اللەيا اباتتاندىرىلدى. قاراتاۋ مەن جاڭاوزەن قالالارىنداعى جاعداي دا كوز تارتادى.
باعدارلاماعا سايكەس بوس تۇرعان 521 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي قيراتىلىپ, ورنى تازارتىلادى. بۇل مىندەتتى اتقارۋعا ەكى جىلعا 1,5 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. جالپى, بۇل جۇمىس 2015 جىلى تولىعىمەن اياقتالماق.
– سوڭعى ساۋال بولسىن, شاعىن قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋ, ياعني دامىتۋدىڭ العىشارتتارى قانداي؟ باعدارلاماعا ەنبەي قالعان قالالاردىڭ تاعدىرى نە بولماق؟
– قورىتا ايتار بولساق, 2015 جىلى شاعىن قالالاردىڭ پروبلەمالارى شەشىلۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن:
– شاعىن قالالارداعى ونەركاسىپ ونىمدەرى كولەمىن ۇلعايتۋ;
– شاعىن جانە ورتاشا كاسىپورىندار سانىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ;
– كۇنكورىس كورسەتكىشىنەن تومەن تابىس تاباتىندار سانىن قىسقارتۋ (6%-دان اسپاۋى كەرەك);
– جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ (5,5%-دان اسپاۋى كەرەك);
– اپاتتى جاعدايداعى, بوس نە قۇلاعالى تۇرعان تۇرعىن ۇيلەردى مۇلدەم جويۋ كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايتباي ساۋلەبەك,
جۋرناليست.
