جاقسىلاردى ۇمىتپاي ءجۇرۋدى ۇلگى ەتكەن قابىرعالى قايراتكەردىڭ ارتىندا قالعان مۇراسى ۇشان-تەڭىز. سونىڭ ءبارىن جيناقتاپ «ارىس» باسپاسى ءۇش تومدىعىن قالىڭ جۇرتقا ۇسىنعان ەكەن. وعان ۇيىتقى بولعان, ايتۋلىلار مۇراسىنا جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن بەلگىلى عالىم, پروفەسسور عاريفوللا انەس.
ءۇش تومدى پاراقتاپ وتىرعاندا, قازاقتى قايتسەم شاڭعا قاپتىرماي, توزاڭعا كومبەي, وزگەدەن كەم ەتپەي العا جەتەلەيمىن دەگەن سەرگەك سانادان تۋعان تۇعىرى مىقتى, ايتارى مول ەڭبەك ەكەنىنە ەرىكسىز يلاناسىڭ. «ءتىل – جۇرتتىڭ جانى. ءوز ءتىلىن ءوزى بىلمەيتىن ەل بولمايدى. تىلىنەن ايىرىلعان جۇرت – جويىلعان جۇرت», دەپ ءتىل تىرلىگىن, ۇرپاق تاعدىرىن, جۇرت كەلەشەگىنىڭ كەمەلدىگىن كوش ىلگەرى ويلاعان اسىل ازامات ادەبيەت جاۋھارلارىن دا سارالاپ, ونىڭ وكىلدەرىن دارالاپ, ءتان سۇلۋلىعى مەن جان سۇلۋلىعىن عىلىممەن ۇشتاستىرىپ, جانۋارلار دۇنيەسىن جان-جاقتى بايانداعان بۇل ءۇش كىتاپتىڭ كوتەرگەن جۇگى قورعاسىنداي سالماقتى. جان جانە ءتان ساۋلىعى تۋرالى وقۋلىقتارىنان ۇيرەنەر ۇلگى از ەمەس.
ەسكە سالا كەتەيىك, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلت زيالىلارى ۇلتتى بىرىكتىرەتىن ءبىلىم, سول ءبىلىم ارقىلى ۇرپاقتى زامانعا قاراي ساۋاتتى ەتىپ شىعارۋ پارىز, سوندىقتان دا ولاردى وقۋ قۇرالدارىنان تارىقتىرمايمىز دەپ بۇل ىسكە جۇمىلا كىرىسكەنى تاريحتا ءمالىم. مۇنداي ۇلى جۇمىستى اتقارعانداردىڭ قاتارىندا ايتۋلى الىپتارىمىز از بولماعان. «مەن پەداگوگيكا مايدانىندا بايگە الىپ جۇرگەن ادام ەمەسپىن», دەي وتىرىپ ۇلت مۇعالىمىنە نيەت تازالىعىمەن ۇسىنعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكاسى», احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ءتىل قۇرالى», ءجۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «پسيحولوگياسى», مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «قيراعات كىتابى» مەن «ەسەپ قۇرالى», قانىش ءساتباەۆتىڭ «الگەبراسى» ەسكە تۇسەدى. بۇل كىتاپتاردىڭ دەنى ءالى كۇنگە ءوز قۇندىلىعىن جويعان جوق. اسىرەسە وندا ۇلتتىق ءتىل مەن ۇلتتىق مەنتاليتەت ەرەكشە كورىنىس تاپقانىن سانامىزدان شىعارماساق ەكەن.
حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ءۇش تومدىعىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىنا تاريح, ادەبيەت, ءتىل تۋرالى ماقالالارىمەن قاتار, اۋدارمالارى توپتاستىرىلىپتى. قازاقتىڭ ەلى مەن جەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ جولىندا جانىن دا, قانىن دا اياماعان يساتاي, ماحامبەت, ءجالاڭتوس باتىرلاردىڭ ەرلىگى, ۇلت ءسوزىن ۇستاعان مۇرات اقىن, شەرنياز شەشەن جايلى جازبالاردى وقۋعا بولادى. جان سۇلۋلىعى مەن ءتان سۇلۋلىعىن تاراتا ايتىپ, «دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ», دەگەن قاناتتى سوزدەن وي تاراتا كەلىپ, اۋرۋ تۇرلەرىن, وعان قولداناتىن ءدارىلەر, اسىرەسە وقۋشى بالالاردى قۇلاق, مۇرىن, كوز, وزگە دە سىرقاتتاردان ساقتاندىرۋعا قاتىستى بايلامدارى ۇلتتىق قاعيداتتارمەن قابىسىپ جاتادى. سول سەكىلدى, بۇگىن قولعا الىپ جاتقان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن دە تەرەڭىنەن قوزعاپ, «تۇرىك حالىقتارىنا اراب حارىفتەرىن تاستاپ, لاتىن ءحارفىن الۋ كەرەك دەگەن ءسوز كوپتەن بەرى بار...», دەي كەلىپ, ءدال بۇگىن بۇل ءىستى جۇزەگە اسىرماساق تا, كەيىن قولعا الۋ كەرەكتىگىن ءومىر ءوزى العا تارتاتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. ال تەرمين ماسەلەسىنە كەلگەندە: «قازاق تىلىنە كىرەتىن جات ءسوز بولسا, قازاقتىن تۇماعىن قيىپ, جالپاق قازاق ءسوزى بولىپ كىرسىن», دەگەن ءتۇيىنىن بۇگىنگى ءتىل جوقشىلارى ەستەن شىعارماسا دەيمىز.
ەكىنشى تومداعى تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ وتىرعان كولەمدى ەڭبەكتەرى «ادامنىڭ ءتان ءتىرلىگى», «تابيعات تانۋ» دەگەن ەكى وقۋلىقتان تۇرادى. ءبىرىنشىسىندە, ادام اناتومياسى تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات بەرسە, ەكىنشىسىندە تابيعات الەمىنە تەرەڭدەپ بارىپ, سان ءتۇرلى قۇبىلىستاردى زەردەلەپتى. قابىلدانعان ءپان ءسوزدەرىن دە جارىستىرا جاريالاپتى. ءۇشىنشى توم جانۋارلار الەمىنە ارنالعان. بايتاق قازاق جەرىندەگى الۋان ءتۇرلى بالىقتار مەن ءتۇرلى ءجاندىكتەر, قۇستار مەن جابايى اڭدار, ءىرى قارا مەن قوي-ەشكى, جىلقى – ءبارىن دە ءسوز ەتەدى. بۇل تومدى وقىپ وتىرعاندا حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ عۇلاما عالىم ەكەنىنە, ءار تاقىرىپتى العاندا سوزبەن عانا ايتىپ قويماي, سۋرەتتى دايەكتەرمەن قابىستىرۋى بىلىمدارلىعىن كورسەتەدى. مىسالى, ءار جان-جانۋاردىڭ باسىنان باستاپ قارا تۇياعىنا دەيىن سىزباسىن جاساپ, سۇيەك پەن بۋىن اتتارىن ۇعىنىقتى ەتىپ بەرۋى, ءتىپتى تاڭعالدىرماي قويمايدى. وسى وقۋلىقتاردى بۇگىنگى مەكتەپ باعدارلاماسىنا قوسىمشا قۇرال رەتىندە ۇسىنساق ۇتىلماس ەدىك. ءويتكەنى كىتاپتاعى ۇلتتىق ءسوز بايلىعىن ەرەكشە اتاۋعا تۇرارلىق.
