قوعام • 19 شىلدە، 2019

عاسىر بۇرىنعى وقۋلىقتارداعى عاقليا

177 رەتكورسەتىلدى

«بۇ دۇنيەدەن ءتۇرلى دانىش­پاندار، شەشەندەر، شەبەرلەر، باتىرلار، اقىندار كوپ وتكەن. وسىنداي ادامدار ءوزىمىزدىڭ قازاق­تىڭ اراسىندا دا از بولماعان. ءوز جۇرتىنا جۇمىس قىلىپ، ەڭبەگى سىڭگەن ادامداردى قادىرلەۋ – ەلدىك­تىڭ بەلگىسى»، دەپتى سانالى عۇ­مىرىن ۇلت قىزمەتىنە ار­ناعان الاش ارىسى حالەل دوس­مۇحامەد ۇلى.

جاقسىلاردى ۇمىتپاي ءجۇرۋ­دى ۇلگى ەتكەن قابىرعالى قاي­رات­كەردىڭ ارتىندا قالعان مۇرا­سى ۇشان-تەڭىز. سونىڭ ءبارىن جي­ناقتاپ «ارىس» باسپاسى ءۇش تومدىعىن قالىڭ جۇرتقا ۇسىنعان ەكەن. وعان ۇيىتقى بولعان، ايتۋلىلار مۇراسىنا جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن بەلگىلى عالىم، پروفەسسور عاريفوللا انەس.

ءۇش تومدى پاراقتاپ وتىر­عاندا، قازاقتى قايتسەم شاڭ­عا قاپتىرماي، توزاڭعا كوم­بەي، وزگە­دەن كەم ەتپەي العا جەتەلەيمىن دەگەن سەرگەك سانادان تۋعان تۇعىرى مىقتى، ايتارى مول ەڭبەك ەكەنىنە ەرىكسىز يلاناسىڭ. «ءتىل – جۇرتتىڭ جانى. ءوز ءتىلىن ءوزى بىلمەيتىن ەل بولمايدى. تىلىنەن ايىرىلعان جۇرت – جويىلعان جۇرت»، دەپ ءتىل تىرلىگىن، ۇرپاق تاعدىرىن، جۇرت كەلەشەگىنىڭ كەمەلدىگىن كوش ىلگەرى ويلاعان اسىل ازامات ادەبيەت جاۋھارلارىن دا سارالاپ، ونىڭ وكىلدەرىن دارالاپ، ءتان سۇلۋلىعى مەن جان سۇلۋلىعىن عىلىممەن ۇشتاستىرىپ، جانۋارلار دۇنيەسىن جان-جاقتى بايانداعان بۇل ءۇش كىتاپتىڭ كوتەرگەن جۇگى قورعاسىنداي سال­ماقتى. جان جانە ءتان ساۋلىعى تۋرالى وقۋلىقتارىنان ۇيرەنەر ۇلگى از ەمەس.

ەسكە سالا كەتەيىك، وتكەن عا­سىر­دىڭ باسىندا ۇلت زيالىلارى ۇلتتى بىرىكتىرەتىن ءبىلىم، سول ءبىلىم ارقىلى ۇرپاقتى زامانعا قاراي ساۋاتتى ەتىپ شىعارۋ پارىز، سوندىقتان دا ولاردى وقۋ قۇرالدارىنان تارىقتىرمايمىز دەپ بۇل ىسكە جۇمىلا كىرىسكەنى تاريحتا ءمالىم. مۇنداي ۇلى جۇ­مىستى اتقارعانداردىڭ قاتا­رىن­دا ايتۋلى الىپتارىمىز از بولماعان. «مەن پەداگوگيكا ماي­دانىندا بايگە الىپ جۇرگەن ادام ەمەسپىن»، دەي وتىرىپ ۇلت مۇعالىمىنە نيەت تازالىعىمەن ۇسىنعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكاسى»، احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ «ءتىل قۇرالى»، ءجۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «پسي­­حولوگياسى»، مىرجاقىپ دۋلات­­ ۇلىنىڭ «قيراعات كىتابى» مەن «ەسەپ قۇرالى»، قانىش ءسات­باەۆتىڭ «الگەبراسى» ەسكە تۇسەدى. بۇل كىتاپتاردىڭ دەنى ءالى كۇنگە ءوز قۇندىلىعىن جويعان جوق. اسىرەسە وندا ۇلتتىق ءتىل مەن ۇلتتىق مەنتاليتەت ەرەكشە كورى­نىس تاپقانىن سانامىزدان شىعار­ماساق ەكەن.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ءۇش تومدىعىنىڭ ءبىرىنشى كىتا­بى­نا تاريح، ادەبيەت، ءتىل تۋرالى ماقالالارىمەن قاتار، اۋدارمالارى توپتاستىرىلىپتى. قازاقتىڭ ەلى مەن جەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ جولىندا جانىن دا، قانىن دا اياماعان يساتاي، ماحامبەت، ءجالاڭتوس باتىرلاردىڭ ەرلىگى، ۇلت ءسوزىن ۇستاعان مۇرات اقىن، شەرنياز شەشەن جايلى جازبالاردى وقۋعا بولادى. جان سۇلۋلىعى مەن ءتان سۇلۋ­لىعىن تاراتا ايتىپ، «دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ»، دەگەن قانات­تى سوزدەن وي تاراتا كەلىپ، اۋرۋ تۇرلەرىن، وعان قولداناتىن ءدارى­لەر، اسىرەسە وقۋشى بالالار­دى قۇلاق، مۇرىن، كوز، وزگە دە سىر­قات­تاردان ساقتاندىرۋعا قاتىس­تى بايلامدارى ۇلتتىق قاعيدات­تارمەن قابىسىپ جاتادى. سول سەكىلدى، بۇگىن قولعا الىپ جاتقان لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىن دە تەرەڭىنەن قوزعاپ، «تۇرىك حالىقتارىنا اراب حارىفتەرىن تاستاپ، لاتىن ءحارفىن الۋ كەرەك دەگەن ءسوز كوپتەن بەرى بار...»، دەي كەلىپ، ءدال بۇگىن بۇل ءىستى جۇزەگە اسىرماساق تا، كەيىن قولعا الۋ كەرەكتىگىن ءومىر ءوزى العا تارتاتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. ال تەرمين ماسەلەسىنە كەلگەندە: «قازاق تىلىنە كىرەتىن جات ءسوز بولسا، قازاقتىن تۇماعىن قيىپ، جالپاق قازاق ءسوزى بولىپ كىرسىن»، دەگەن ءتۇيىنىن بۇگىنگى ءتىل جوقشىلارى ەستەن شىعارماسا دەيمىز.

ەكىنشى تومداعى تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ وتىرعان كولەم­دى ەڭبەكتەرى «ادامنىڭ ءتان ءتىر­لىگى»، «تابيعات تانۋ» دەگەن ەكى وقۋ­لىقتان تۇرادى. ءبىرىن­شى­سىندە، ادام اناتومياسى تۋرا­لى جان-جاقتى ماعلۇمات بەرسە، ەكىنشىسىندە تابيعات الەمىنە تەرەڭدەپ بارىپ، سان ءتۇرلى قۇبى­لىس­تاردى زەر­دەلەپتى. قابىل­دانعان ءپان ءسوز­دەرىن دە جارىس­تىرا جاريالاپتى. ءۇشىنشى توم جانۋارلار الەمىنە ارنال­عان. باي­تاق قازاق جەرىندەگى ال­ۋان ءتۇرلى بالىقتار مەن ءتۇر­لى ءجان­دىكتەر، قۇستار مەن جابايى اڭ­دار، ءىرى قارا مەن قوي-ەشكى، جىل­­­قى – ءبارىن دە ءسوز ەتەدى. بۇل توم­دى وقىپ وتىرعاندا حالەل دوس­مۇ­حا­مەد ۇلىنىڭ عۇلاما عا­لىم ەكەنىنە، ءار تاقىرىپتى العان­دا سوزبەن عانا ايتىپ قوي­ماي، سۋرەتتى دايەكتەرمەن قابىس­تىرۋى بىلىمدارلىعىن كورسەتەدى. مى­سالى، ءار جان-جانۋاردىڭ باسىنان باستاپ قارا تۇياعىنا دەيىن سىز­با­سىن جاساپ، سۇيەك پەن بۋىن ات­تارىن ۇعىنىقتى ەتىپ بەرۋى، ءتىپ­تى تاڭعالدىرماي قويمايدى. وسى وقۋلىقتاردى بۇگىنگى مەكتەپ باعدارلاماسىنا قوسىمشا قۇ­رال رەتىندە ۇسىنساق ۇتىلماس ەدىك. ءويت­كەنى كىتاپتاعى ۇلتتىق ءسوز باي­لىعىن ەرەكشە اتاۋعا تۇرارلىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • كەشە

شاعامان باتىر

تاريح • كەشە

361 ليفت اۋىستىرىلادى

ايماقتار • كەشە

«ءتسۋناميدى» سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن

ايماقتار • كەشە

سايرايدى بۇلبۇل...

رۋحانيات • كەشە

باعا QR كودتار ارقىلى بەرىلەدى

ايماقتار • 08 جەلتوقسان، 2019

«جەلتوقسانشى» جەتكىنشەك ەسكە الىندى

رۋحانيات • 08 جەلتوقسان، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار