بۇل كوكەيكەستى ماسەلە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ
بيىل 23 مامىردا وبلىسقا جاساعان ساپارى
كەزىندە دە كوتەرىلگەن-ءدى.
الدىمەن جوعارىداعى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەر بولساق, وبلىستا جول قۇرىلىسىنىڭ جان-جاقتى ورىستەي الماۋىنىڭ باستى سەبەبى, قارجىلاندىرۋ كوزدەرى مەن رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى دەۋگە بولادى. بۇعان رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن قاراجات تارتۋ سول بيۋدجەتتىڭ وزىنە ۇلكەن سالماق تۇسىرەتىنىن دە ەسكەرگەن ءجون. دەمەك, جول قۇرىلىسى ءۇشىن ءبىر عانا بيۋدجەت قاراجاتىنا يەك ارتۋ ىسكەرلىك پەن ىلكىمدىلىكتىڭ, جاڭاشىلدىقتىڭ بەلگىسى بولا المايتىنىن باسا ايتقان ءجون. سوندىقتان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان باسشىلارى جول قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋدىڭ وزگە دە جولدارىن ىزدەستىرە بىلسە, ونىڭ ەشقانداي ارتىقشىلىعى بولماس ەدى.
ايتالىق, بۇگىندە ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت تاراپىنان ترانزيتتىك جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە باسا كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى – «اقتوبە – اتىراۋ – رەسەي فەدەراتسياسى شەكاراسى» اۆتوماگيسترالى. ونىڭ ۇزىندىعى – 319 شاقىرىم. ءىرى اۆتوجول قۇرىلىسىنىڭ باستى قارجىلاندىرۋ كوزى – ازيا دامۋ بانكى بولىپ وتىر. قارجىمەن ەسەپتەگەندە وسى جولدىڭ ءبىر شاقىرىمى 403 ميلليون 973 مىڭ تەڭگەگە تەڭ ەكەن. جول قۇرىلىسىنىڭ وزىندىك قۇنى وتە جوعارى ەكەنىنە وسى مىسالدىڭ ءوزى ايقىن ايعاق.
ارينە, وبلىستا جول قۇرىلىسىنىڭ قارقىنى كوڭىل كونشىتپەيدى دەگەن كەزدە بۇعان دەيىنگى اتقارىلىپ كەلگەن ىستەردى جوققا شىعارا المايمىز. وسى ورايدا وتكەن جىلى اقتوبە ايماعىندا «اقتوبە – رف» شەكاراسى اۆتوكولىك جولى تولىق اياقتالعانى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ءىس. رەسەيدىڭ ور قالاسى باعىتىنداعى اۆتوكولىك جولىنىڭ ەلۋ شاقىرىمى 2 ميلليارد 100 ميلليون تەڭگەگە جوندەلگەن.
وعان ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كەزدە پەسچانكا جانە جامان قارعالى وزەندەرىنىڭ بويىنا ەكى كوپىر سالىندى. وزەنگە كوپىر سالۋ – ساۋاپتى ءىستىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. بۇل ۇلكەن قۇرىلىستىڭ جەرگىلىكتى قاراپايىم تۇرعىندارعا تيگىزگەن شاپاعاتى دەسەك ورىندى بولاتىن شىعار. ايتسە دە, بۇدان ەكى جىل بۇرىن باستالعان شۇبارقۇدىق – ويىل – قوبدا – سول يلەتسك باعىتىنداعى تاس جولدىڭ 307-334 شاقىرىمى ارالىعىنداعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ اياقسىز قالعانى قىنجىلتپاي قويمايدى.
جولعا جۇمسالاتىن قارجى جوعارىدا ايتىلعانداي, سالالىق قۇرىلىستىڭ باستى ايقىنداۋشى فاكتورى. قولدا بار دەرەكتەر اۆتوجولدارعا ورتاشا جانە كۇردەلى جوندەۋلەر جۇرگىزۋگە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجات مولشەرى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانداي كورىنگەنىمەن, بۇل سوما قۇرىلىستىڭ جۇمىرىنا جۇق بولمايتىن ءتۇرى بار.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىس ورتالىعى مەن العا جانە مۇعالجار اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارىن جالعايتىن جولداردىڭ جاي-كۇيى دە كوڭىل قاناعاتتاندىرمايدى. بۇل ەكى اراداعى اسفالت ويىلىپ, جەلىنىپ, شۇرق تەسىك كۇيگە ەنگەن. بىرقاتار جاعدايلاردا جول ازابىنىڭ كور ازابىنا تەڭەستىرىلەتىنى, ونىڭ جەڭىل ەمەستىگىن اڭعارتسا كەرەك. سول سەكىلدى قازىر العا جانە قاندىاعاش باعىتىنداعى شۇرق تەسىك جولدارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ ءىسى دە وسى باعىتتاعى «اقتوبە – اتىراۋ – رف شەكاراسى» دالىزدەرىنىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.
«قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى اق ءباسپاسوز قىزمەتىنەن الىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اتالعان ماگيسترالدىڭ «اقتوبە – قاندىاعاش» بولىگى ءۇشىنشى ساناتتان ءبىرىنشى تەحنيكالىق ساناتقا كوشىرىلىپ, مۇنداعى جول قوزعالىسى اۋماعى ءتورت جولاقتى قۇراماق. بۇل راسىندا دا ەۋروپالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن ەلەۋلى جوبا ەكەنى انىق. بۇگىندە وسى جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى (تەن) بەكىتىلگەن. الايدا, تەن-ءنىڭ اتى تەن. بۇل ناقتى ىسكە اينالعانشا ءبىرشاما ۋاقىت وتەتىنى دە ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وعان دەيىن ەكى اراعا قاتىناس جاسايتىندار ءالى دە ءبىراز ۋاقىت ءىش قۇرىلىسىن سولقىلداتىپ سوقتىرماق. اتالعان جول قۇرىلىسىن تەزدەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە وسىندا دەمەكپىز.
ال تۇتاستاي اقتوبە مەن اتىراۋ قالالارى اراسىنداعى جولدىڭ جاڭعىرتىلۋى كورشىلەس وڭىرلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ودان ءارى تەرەڭدەۋىنە, كاسىپكەرلىك پەن ساۋدانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرمەك. ءدال قازىرگى كەزدە بۇل ەكى ارادا جارامدى اۆتوجول بولماعاندىقتان اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەر اتىراۋعا ورال قالاسى ارقىلى مىڭ شاقىرىم اينالىپ بارىپ جۇرگەنىنە كۋا بولا الامىز. وسى ەكى اراعا قاتىنايتىن پويىز ءجۇرىسىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ءىسى دە كەزەك كۇتتىرمەيدى. ويتكەنى وعان جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە دە بيلەت بولا بەرمەيدى. مۇمكىن مۇنداي جاعدايدا قوسىمشا ۆاگوندار قوسۋ قاجەت شىعار. قىسقاسى, قازىرگى كەزدە «اقتوبە – اتىراۋ» جولاۋشىلار پويىزىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى وتە جوعارى. وعان تۇسەتىن شەكتەن تىس جۇكتەمە اقتوبە – اتىراۋ اۆتوجولى پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە عانا ازايماق. ازىرگە بۇل قۋانىشتى ءساتتىڭ قاي كۇنگە تاپ كەلەتىنىن ايتا الماي وتىرعان جايىمىز بار.
سونداي-اق, اقتوبە قالاسى مەن شالقار اۋدانى ورتالىعى اراسىنداعى اۆتوجول دا ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى. بۇل ەكى اراعا قاتىنايتىندار دا تەك تەمىرجول كولىگىنە وتىرادى. ارعى-بەرگى جىلداردىڭ توڭىرەگىندە شالقار اۋدانى تۇرعىندارى تەمىرجول رەلسىنىڭ ۇستىندە كەلە جاتقانى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان اقتوبە – شالقار باعىتىنداعى جول قۇرىلىسى جوباسىنا ايقىندىق قاجەت-اق. بۇدان بىرەر جىل بۇرىن وبلىستا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك جولىنىڭ بويىنداعى ىرعىز ايىرىعىنان شالقارعا تىكە اۆتوجول تارتۋ جونىندەگى جوبا سول كەزدەگى ءوڭىر باسشىسى تاراپىنان ءجيى ايتىلاتىن. بۇل ەكى ارانىڭ ارالىعى – ءجۇز شاقىرىم. ءبىر قاراعاندا ءتيىمدى جوبا. ايتسە دە بۇل ءىستىڭ سيىرقۇيىمشاقتانىپ, باسى دىرداي, اياعى قىلداي بولىپ كەتكەندىگى وكىنىشتى-اق. ءسىرا, مۇنىڭ باستى سەبەبى قارجىلىق تۇرعىداعى ماسەلە شەشىمىن تاپپاعانى بولسا كەرەك. دەگەنمەن الداعى كەزدە مۇنداي وڭتايلى ءتيىمدى جوباعا قايتادان قوزعاۋ سالىپ كورگەن ارتىق بولماس. ءارى وسى ارقىلى شالعايداعى ىرعىز جانە شالقار اۋداندارىنىڭ اراسىن جالعاستىرۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋماق.
قازىرگى كەزدە اقتوبە وبلىسىنداعى اۆتوجولداردىڭ ۇزىندىعى 6 مىڭ 938 شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار – 1885 شاقىرىم. وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردىڭ جاي-كۇيىنە توقتالساق, ونىڭ ۇزىندىعى بەس مىڭ شاقىرىمنىڭ ۇستىندە. وسى ارادا وبلىس اۋماعىنان وتەتىن اۆتوكولىك جولدارىنىڭ ەلۋ پايىزى جارامسىزدىق جاعدايىندا ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
بۇگىندە وڭىردە وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردىڭ جاعدايى قالىپتى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. شەشىلمەگەن تۇيىندەر بار. ىزدەنىستەرگە جول بەرسە سەڭ سوگىلەتىنى انىق. بۇل رەتتە وڭىردە وبلىستىڭ جانە اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسى ءبىرىنشى كەزەكتە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا سايكەس اقتوبە – حرومتاۋ جانە اقتوبە – قاندىاعاش جولدارىن جوندەۋدەن باستاۋ الىپ وتىر. ءوزىنىڭ ءجونى مەن جولىن تاپقان وسىنداي جوبالار بۇدان ءارى جالعاساتىن بولسا, اجەپتاۋىر سەرپىلىس تۋىپ, جارامسىز جولدار ازايا تۇسپەك.
سونداي-اق جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇعان دەيىن سالىنعان بىرقاتار جوبالاردىڭ ساپاسىنا سىن ايتىپ كەلگەنىن دە جاسىرىپ قالعىمىز كەلمەيدى. وسى كەزگە دەيىنگى جوندەلگەن جانە قايتا سالىنعان اۆتوكولىك جولدارىنىڭ ساپاسىن جىلجىمالى جول زەرتحانالارى تەكسەرىپ كەلدى. جولدىڭ ساپالى بولعانىنا نە جەتسىن! ايتسە دە بۇگىنگى جول بيزنەسىندە جەمقورلىق پەن سىبايلاستىقتىڭ ارتۋىنا اتى بار دا زاتى جوق وسىنداي «جىلجىمالى زەرتحانالار» سەبەپشى بولىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل جاۋاپتى جۇمىستىڭ ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلىپ, سوعان ساي ەلىمىزدە جولدار ساپاسىن باقىلاۋ جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىق قۇرىلعانى ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى. ەڭ باستىسى, وسى ارقىلى جول قۇرىلىسى جوبالارىن تالداۋعا, ونى ورتالىقتاندىرۋعا جانە جول كومپانيالارى قىزمەتىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە جول اشىلۋى ءتيىس.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا اقتوبە ءوڭىرى اكىمدىگىنە وبلىستىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن 2025 جىلعا دەيىن جولعا قويۋدى تاپسىرعان بولاتىن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ۇدەسىنەن شىعا الا ما, جوق پا, بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسىنە قالدىرعانىمىز ءجون.
اقتوبە
