سونىمەن قاتار ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ناقتى ارەكەتتەر جاسالىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن-ءدى. الايدا, ءالى دە تالاي ماسەلەنىڭ بار ەكەنى انىق. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە سول ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتىن جۇكتەدى. ويتكەنى ءومىر ساپاسىنا قاتىستى حالىقارالىق رەيتينگتەردە قازاقستان العاشقى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا دا كىرمەيدى.
الەمدە Quality of life index دەيتىن ولشەم بار. بۇل – ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن باعالايتىن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى. مۇنداي زەرتتەۋلەرمەن ءتۇرلى ۇيىمدار اينالىسىپ جاتاتىنى بار. دەگەنمەن, Numbeo دەيتىن جاھاندىق دەرەكتەر قورى جاريالايتىن رەيتينگكە جۇگىنەتىندەر كوپ. زەرتتەۋ ورتالىقتارى ءومىر ساپاسىن ازاماتتاردىڭ تولەم قابىلەتى, قاۋىپسىزدىگى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى نەمەسە ءومىر سۇرۋگە قاجەت شىعىندارىنىڭ كولەمى, جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسى, جولعا جۇمسايتىن ۋاقىتى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى مەن كليماتتىق جاعداي ءتارىزدى بىرقاتار ولشەمدەردى ەسكەرە وتىرىپ انىقتايدى. ال بۇۇ-نىڭ ادام دامۋى يندەكسى ءومىردىڭ ۇزاقتىعى مەن ادام دەنساۋلىعى, حالىقتىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتى مەن ادام باسىنا شاققانداعى جالپى ۇلتتىق ءونىم كولەمى ارقىلى انىقتالادى. بۇۇ رەيتينگىندە بىلتىر ءبىزدىڭ ەل 187 مەملەكەتتىڭ اراسىنان 57-ورىندا تۇراقتاعان.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىنا قاتىستى حالىقارالىق ولشەمدەردە ءبىزدىڭ ەل كوشباسشىلار قاتارىنا كىرە العان جوق. بۇل ولشەمدەر ءىس جۇزىندە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋدى ماقسات تۇتقان ەلدەردىڭ ناقتى جاعدايىن سيپاتتايتىندىقتان, ەلىمىز ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى سانالادى. ويتكەنى ءبىز «الەۋمەتتىك مەملەكەت» قۇرۋدى مۇرات تۇتقان جۇرتپىز.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 1-بابى, 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەلىنگەن. اتا زاڭنىڭ وسى بابىنداعى «الەۋمەتتىك مەملەكەت» قالىپتاسۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى ايتقان ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىنا ايرىقشا ءمان بەرىلۋى كەرەك. ويتكەنى «الەۋمەتتىك مەملەكەت» دەپ ادەتتە ءوز مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ ازاماتتارىنىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايتىن, جەكە ادامنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن, ءسويتىپ قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك دەڭگەيىن تومەندەتۋدى ماقسات تۇتاتىن مەملەكەتتى اتايدى. كونستيتۋتسيا بويىنشا ءبىزدىڭ مەملەكەت تە سونداي مىندەت ارقالاعان. دەمەك ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن ولشەۋگە قاجەتتى تالاپتار الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ شارتتارىمەن ۇيلەسەدى دەگەن ءسوز. ال قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرمالارىندا بۇل ءومىر ساپاسىنىڭ ولشەمدەرى تولىق قامتىلدى. ەندى تەك اتقارۋشى بيلىكتىڭ ونى دۇرىس ورىنداعانى كەرەك.
تۇرعىندار تابىسى ءوسۋى كەرەك
ادام ءومىرى ساپاسىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ تابىسى مەن تولەم قابىلەتتەرىنىڭ ارتۋى. مەملەكەت باسشىسى ەل حالقىنىڭ, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار وتباسىلاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالار جاسالىپ جاتقانىن ايتتى. ەلىمىزدە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن ادامدار سانى 3 ەسەگە ءوسىپ, 1,5 ملن ادامعا جەتىپتى. بۇل دەگەنىڭىز ەل حالقىنىڭ 8,1 پايىزى. ال الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنا ارنالعان قارجى تريلليوندارعا كەتەدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى بەردىبەك ساپارباەۆ تەك 2019 جىلى بۇل باعىتقا 3,4 ترلن تەڭگە بولىنگەنىن ايتقان ەدى. بۇل سوما 39 ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمگە جۇمسالاتىن كورىنەدى. سونداي-اق ەلدە 2,1 ملن-نان استام زەينەتكەر بولسا, 685 مىڭ شاماسىنداعى ادامنىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مۇگەدەكتىگى بار ەكەن. دەمەك, شامامەن 2,8 ملن ادامنىڭ تابىسى ەلدەگى ورتاشا جالاقى كولەمىنە جەتپەيدى دەگەن ءسوز. ويتكەنى ەلدەگى ورتاشا زەينەتاقى 86 مىڭعا جاقىندايدى. ال ستاتيستيكا اگەنتتىگى ەلدەگى ورتاشا جالاقى مولشەرىن بيىلعى ماۋسىم ايىندا 177 مىڭ 963 تەڭگە دەپ كورسەتكەن. بىراق مۇنداي كولەمدەگى جالاقىنى ەلدەگى جۇمىسقا قابىلەتتى 9 ملن ادامنىڭ بارلىعى المايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى 1,4 ملن مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسى وسكەنىن مالىمدەگەن ەدى. الايدا, جالپى العاندا ەلدەگى ورتاشا جالاقى دەڭگەيى ەڭ مول ەڭبەكاقى مەن ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ ورتا تۇسىن جوبالاپ ەسەپتەلەتىنىن ۇمىتپاعان ابزال. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ب.ساپارباەۆتىڭ ايتقانىنان ۇققانىمىز ەلدەگى جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 70 پايىزى نەمەسە 6 ملن ادام زەينەتاقى جارناسىن اۋدارىپ جۇرگەن كورىنەدى. وسى التى ميلليون ادامنىڭ 85 پايىزى زەينەتاقى جارناسىن 85 مىڭ تەڭگەلىك ەڭبەكاقى ەسەبىنەن اۋدارادى ەكەن. ەگەر وسى دەرەكتى ستاتيستيكا رەتىندە قاراستىرساق, 5 ملن 100 مىڭ ادامنىڭ جالاقىسى 85 مىڭ تەڭگە دەگەن ءسوز. مۇنىڭىز ەلدەگى ورتاشا جالاقىدان ەكى ەسە از. ال وسىدان ەكى جىل بۇرىن Credit Suisse Research دەيتىن زەرتتەۋ ورتالىعى قازاقستاندىقتاردىڭ 97,6 پايىزى جىلىنا 10 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن, 2,1 پايىزى 10 مىڭنان 100 مىڭ دوللارعا دەيىن, 0,3 پايىزى 100 مىڭ دوللاردان كوپ اقشالاي تابىس تاباتىنىن جازعانى بار. تازا پايدا ەمەس, اقشالاي تابىس. سودان بەرى جاعداي قاتتى وزگەرمەگەنگە ۇقسايدى. ورتاشا جالاقى 177 مىڭ تەڭگە بولعاننىڭ وزىندە ءبىر ادام جىلىنا 2 ملن 124 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. بۇل شامامەن 5,6 مىڭ دوللار. دەمەك, پرەزيدەنتتىڭ حالىقتىڭ تابىسىن كوبەيتۋگە ايرىقشا ءمان بەرۋى ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ وتىر.
قاۋىپسىزدىك دەيسىز بە؟
ءبىز جۇگىنەتىن يندەكستەردى جاساۋشىلار ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىندە ادامنىڭ تولەم قابىلەتىنەن كەيىنگى ورىنعا قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن قويادى. راس, ءبىز تىنىش, بەيبىت ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سىرتتان تونەر قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الۋعا بارىمىزدى سالاتىن ەلمىز. بىراق ادام ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن فاكتورلار سوعىستا عانا كەزدەسپەيدى. بەيبىت كۇندە دە ازاماتتارعا قاتەر ءتونۋى ءمۇمكىن. ماۋسىمنىڭ سوڭىندا ارىس قالاسىنداعى اسكەري وق-ءدارى قويماسىنىڭ جارىلۋى سوعان ناقتى دالەل. ال 2019 جىلدىڭ 6 ايىندا ەلىمىزدە 860 ادام جولداعى وقىس وقيعالاردىڭ سالدارىنان مەرت بولىپتى, ولاردىڭ 13-ءى – بالا. كولىك قاعىپ نەمەسە كولىكتەردىڭ سوقتىعىسۋىنان زارداپ شەككەندەر سانى 9 مىڭ 425 بولسا, سونىڭ ىشىندە جارالانعان بالالار سانى 1880-گە جەتىپتى. جالپى, بيىلعى التى ايدا 147 مىڭ 881 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ءتىركەلگەن. بۇل – قۇقىقتىق تۇرعىدا قىلمىس بولىپ سانالاتىن وقيعالار دەگەن ءسوز. ال سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى تىركەلگەن قىلمىستىق ىستەر سانى سوڭعى التى ايدا 1946 بولىپتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلار ازايماي تۇر. ياعني, بەيعام, تىپ-تىنىش ءومىرىڭىزدىڭ شىرقىن قىلمىسكەرلەر دە, سالعىرت-سالاقتىق تا, جەمقورلىق تا, ءوز قىزمەتىن ساپاسىز اتقارۋ دا بۇزۋى مۇمكىن. ناشار جولدار, ەسكى كولىك, ەرەجەگە باعىنباۋ, ءتارتىپ پەن زاڭعا مويىنسۇنباۋ, ۇرلىق-قارلىق, مەملەكەت مۇلكىنە قول سۇعۋ... قىسقاسى, ماسەلە كوپ. پرەزيدەنت «ءومىر ساپاسى» دەۋ ارقىلى بۇل يندەكسكە كىرەتىن بارلىق ماسەلەنى تۇسپالداعانى انىق. ءتىپتى, «جالعان» اجىراسۋ ماسەلەسىن دە اتاپ وتكەنى بار. مەملەكەت باسشىسى ەل ىشىندە قۇجات جۇزىندە اجىراسىپ, ءىس جۇزىندە بىرگە تۇراتىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كوبەيگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ولاردىڭ ماقساتى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋ نەمەسە جالعىزباستى انا, اكە رەتىندە مەملەكەتتىڭ جاردەمىنە قول جەتكىزۋ بولسا كەرەك. سىرت كوز «مۇنىڭ قاۋىپسىزدىككە قانداي قاتىسى بار؟» دەيتىن شىعار. الايدا, «جالعان» اجىراسۋلار وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ءىرگەسىن شايقاپ جاتىر. اكە-شەشەسى قۇجات جۇزىندە عانا اجىراسىپ, ءىس جۇزىندە بىرگە تۇراتىن وتباسىنىڭ بالالارى ەرتە مە, كەش پە, اتا-اناسى جايلى اقپاراتتى ەستيدى. بۇل دەگەنىڭىز بالا پسيحولوگياسىنا سوققى بولارى انىق. ەكىنشىدەن, مۇنداي ادامدار شىنىمەن مۇقتاج جاندارعا بەرىلۋى ءتيىس قارجىعا ورتاقتاسىپ وتىر. ءسويتىپ «الەۋمەتتىك مەملەكەت» قۇرۋعا كەدەرگى جاسايدى. رەسمي ستاتيستيكاداعى اجىراسۋلار سانى دا از ەمەس. وكىنىشكە قاراي, بىلتىر ەل بويىنشا 54,8 مىڭ نەكە بۇزىلعان. ال نەكەگە تۇرعاندار سانى 137,8 مىڭ بولىپتى. دەمەك, ءاربىر مىڭ وتباسىنىڭ 398- ىندە نەكە بۇزىلعان. اجىراسقان ەرلى زايىپتىلاردىڭ ەڭ كوبى نەمەسە 27,1 پايىزى 5-9 جىل بويى وتاسقاندار بولىپ شىققان. دەمەك, بۇل ستاتيستيكانىڭ دا استارىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن ابزال. وتباسى ينستيتۋتى السىرەسە دەموگرافيا دا قۇلدىرايدى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي, ءاسكەري قاۋىپسىزدىگىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ءومىر ساپاسى دا تومەندەيدى.
