سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە 30 مىڭنان استام كاسىپكەرلىك نىسان ءتىركەلگەن. بىلتىر ولار وندىرگەن جالپى ءونىم مولشەرى 600 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, ءوسىم 3,6 پايىزدى قۇراعان. بارلىق سالىق تۇرلەرىنىڭ 56 پايىزى وسى سالادان تۇسكەن. الايدا, تالداۋ كورسەتىپ وتىرعانداي, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ 40 پايىزدان استامى ساۋدا-ساتتىقپەن عانا شەكتەلىپ ءجۇر. بىلايشا ايتقاندا, سونشالىقتى ماڭداي تەردى, ەرىك-ءجىگەردى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتتى قاجەت ەتە قويمايتىن الىپ-ساتۋ سەكىلدى تىرلىككە بايلانىپ قالعان ءتارىزدى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرەتىن بيزنەستىڭ جۇزدەن اسا نۇسقاسى بولا تۇرا, كوبىنە ساۋدا نۇكتەلەرىن اشۋعا ۇمتىلىستارى تۇسىنىكسىز. كەرىسىنشە, ءوندىرىستە ەڭبەك ەتەتىندەرى – 4-5, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءجۇرگەندەرى 20 پايىز عانا. دەمەك, بۇدان كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن وندىرۋگە دەگەن قۇلشىنىس, تالپىنىس شيراتا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
– ەلىمىزدە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە باعدارلاماسىنا 600 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ال وبلىستا بار بولعانى جارتى ميلليارد تەڭگەنىڭ ءتورت جوباسى عانا ماقۇلدانعان. بۇل – مۇلدەم ماردىمسىز كورسەتكىش. مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى جەتەرلىك, ماسەلەن, ءوتكەن جىلى تەكسەرىستەر سانى 30, بيىل 10 پايىزعا قىسقاردى. قىزمەت كورسەتۋ ۇدەرىستەرى اۆتوماتتاندىرىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. سوعان قاراماستان كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگى ءالى تومەن. قولداعى ءمۇمكىندىكتەر جەتە پايدالانىلىپ وتىرعان جوق, – دەگەن ايماق باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ بيزنەستىڭ دامۋىن تەجەيتىن بىرقاتار كەدەرگىلەردى اتاپ كورسەتتى. سولاردىڭ ءبىرى كولەڭكەلى ەكونوميكامەن ىمىراسىز كۇرەس بولىپ تابىلادى. اقشالاي ءتولەمدەردىڭ قىسقارۋى كولەڭكەلى بيزنەس پەن جەمقورلىقتىڭ ازايۋىنا ءبىرشاما اسەر ەتكەنىمەن, 5600 ساۋدا ورنىنىڭ تەك 1,5 مىڭىندا عانا پوستتەرمينال ورناتىلعان. اي سايىن 27 ميلليرد تەڭگە ءمولشەرىندە ەڭبەكاقى تۇسسە, 22 ميللياردى اقشالاي وتەلەدى. قولما-قول ەمەس تولەمدەردىڭ ۇلەسى 16 پايىز ءتوڭىرەگىندە عانا. جەكە سەكتور يەلەرى تاپقان تابىستى وندىرىسكە باعىتتاپ, ەڭبەكاقىنى ءوسىرۋدىڭ ورنىنا قاراجاتتى دا شىعىندارعا قوسىپ قويادى. بارلىق تابىستىڭ 83 پايىزى, شامامەن 403 ميلليارد تەڭگە كاپيتالدى, باسقا دا زالالداردى وتەۋگە جۇمسالادى. ال سالىق پەن جالاقىعا تەك 10 پايىز عانا باعىتتالادى. ايىرماشىلىق 8 ەسە. بۇدان كەيىن تابىستى جاسىرۋ, سالىقتان جالتارۋ سياقتى كەلەڭسىز جايتتار بەلەڭ الماعاندا قايتەدى؟
جيىندا شۆەتسيادا كاسىپكەرلەردىڭ تەك ەكى پايىزى عانا قولما-قول اقشانى قولداناتىنى مىسالعا كەلتىرىلدى. دامىعان ەلدەر Q-كود ارقىلى دا ساۋدا جاسايدى.
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەنىن مىنا تسيفرلار دا ايعاقتايدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ ماقساتىمەن 2017-2019 جىلدار ارالىعىندا 6,4 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. سۋبسيديالاۋعا, كەپىلدەندىرۋگە, گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا قاراستىرىلعانى – 4,6 ميلليرد تەڭگە. وسىلاي بولا تۇرا, بانكتەر بولگەن قارجىنىڭ 27 پايىزى عانا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارنالعان. اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن ازاماتتاردان كەلىپ تۇسەتىن بيزنەس-جوسپارلار جوقتىڭ قاسى. اققايىڭ, جامبىل, تيميريازەۆ, اقجار اۋداندارى 3-4 جوبا ۇسىنۋمەن عانا شەكتەلگەن. ءۋاليحانوۆ اۋدانى سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋ قۇرالدارى بويىنشا مۇلدەم ىسكە كىرىسپەگەن. وتكەن جىلى 83 سولتۇستىكقازاقستاندىق شارۋاعا ءتيىستى سۋبسيديا بەرىلمەسە, وسىنداي وعاش جايت بيىل دا ورىن العان. شال اقىن اۋدانىنداعى ىسكەر جان 23 ميلليون تەڭگە قارجىنى راسىمدەي الماي ءبىراز سەرگەلدەڭگە تۇسكەن. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر از كەزدەسپەيدى.
كەلەر جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلاتىن ءۇشىنشى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى سول, ەندىگى باسىمدىق شيكىزاتتان مۇمكىندىگىنشە دايىن ءونىم شىعارىپ, سىرتقى نارىققا جول اشاتىن وندىرۋشىلەرگە كورسەتىلەدى. كاسىپكەرلەر كەلىسىمدە كورسەتىلگەن شارت-تالاپتاردى ورىنداماسا, قاراجات كەرى قايتارىلاتىن بولادى. جاسىراتىنى جوق, سورەلەردە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, جيھاز, ەلەكترونيكا, تاعى باسقا زاتتار مەن تاۋارلار وبلىسقا سىرتتان جەتكىزىلەدى. جىلىنا 4,5 ميلليون دوللاردىڭ قۇرعاق ءسۇت اكەلىنەدى. اگرارلىق ءوڭىر ەكەنىمىزگە قاراماستان, شۇجىق پەن ەت ونىمدەرى دە شەتتەن تاسىمالدانادى. ونىڭ باستى ءبىر سەبەبى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ ازدىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. «باستاۋ-بيزنەس» جوباسى اياسىندا بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ شىققان اۋىلدىقتاردىڭ تورتتەن ءبىرى عانا ءوز كاسىبىن اشقان. ونىڭ وزىندە كوبىنە ساۋدا-ساتتىق سياقتى جەڭىل تۇرلەرىن تاڭداپ العانى بايقالادى.
بەسكول كەنتىنىڭ تۇرعىنى جانات عابباسوۆ ءۇي قۇستارىن ساتىپ الۋعا قاراجاتى جەتكىلىكسىز بولىپ, مەملەكەت كومەگىنە سۇيەنگەن. قازىر اسىل تۇقىمدى ۇيرەك پەن قازدى ءوسىرۋدى ءبىر كىسىدەي مەڭگەرىپ العان. باستاپقىدا باشۇرتستاننان جەتى ءتۇرلى قۇستىڭ 2400 بالاپانىن اكەلسە, كەيىن تاعى 2 مىڭىنا تاپسىرىس بەرگەن. مۇنداي جاڭاشىلدىقتى قولداۋشىلاردىڭ قاتارى ازىرگە سەلدىر.
جاسىراتىنى جوق, سورەلەردە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, جيھاز, ەلەكترونيكا, تاعى باسقا زاتتار مەن تاۋارلار وبلىسقا سىرتتان جەتكىزىلەدى. جىلىنا 4,5 ميلليون دوللاردىڭ قۇرعاق ءسۇت اكەلىنەدى. اگرارلىق ءوڭىر ەكەنىمىزگە قاراماستان, شۇجىق پەن ەت ونىمدەرى دە شەتتەن تاسىمالدانادى. ونىڭ باستى ءبىر سەبەبى وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ ازدىعىنا كەلىپ تىرەلەدى.
تۇرعىنداردىڭ كۇنكورىس دەڭگەيىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن جالاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى كوڭىل كونشىتپەيتىنىنە بىرنەشە مىسال كەلتىرىلدى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 110 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر 113 مىڭ تەڭگەنىڭ ماڭايىندا عانا. سوڭعى بىرنەشە جىل بويى ەلىمىزدە كوش سوڭىندا كەلەدى. ءوندىرىس سالاسىنداعىلار ەكى ەسە تومەن ەڭبەكاقىنى قاناعات تۇتۋعا ءماجبۇر. ءوڭىر قۇرىلىسشىلارىنىڭ ورتاشا جالاقىسى – 125 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, رەسپۋبليكادا 214 مىڭ تەڭگە. جەرگىلىكتى قۇرىلىس كولەمى ارتقانىمەن, ناتيجە بايقالمايدى. سەبەبى, جەكە كومپانيا باسشىلارى تاراپىنان ەشقانداي ناقتى شارالار قابىلدانبايدى. ءدال وسىنداي كورىنىس اۋىل شارۋاشىلىعىندا دا قالىپتاسقان. قوستاناي, اقمولا وبلىستارىنا قاراعاندا ونىمدىلىك كوبىرەك, ال جالاقى دەڭگەيلەس. بۇل رەتتە ايماق باسشىسى مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋدى, اتاپ ايتقاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن سالىق امنيستياسىن ۇتىمدى پايدالانۋدى ۇسىندى. سالىق امنيستياسى بويىنشا 1,6 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنگەن. راقىمشىلىققا 733 زاڭدى تۇلعا ىلىككەن. ولاردىڭ جالپى سوماسى 105 ميلليون تەڭگە بولاتىن ءوسىمپ ۇلى كەشىرىلگەن. سوعان قاراماستان كاسىپورىندار جالاقى جونىنەن جارتى مىڭعا جۋىق ادامعا 95 ميلليون تەڭگە بەرەشەك. 2662 تۇلعانىڭ شوتىنا 467 ميلليون تەڭگە اۋدارىلماعان. 1900 جەكە ۇيىم مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋعا تولەم جاساماعان.
– قۇرىلىس سالاسىنا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 70 پايىزى وبلىس قازىناسىنا تيەسىلى. قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن ەڭبەكاقىعا بەرىلگەن قارجىنى ءوز پايداسىنا ۇنەمدەيتىن باسشىلاردىڭ ارەكەتىنە ەش توزۋگە بولمايدى, – دەگەن قۇمار ىرگەباي ۇلى تومەن ەڭبەكاقى تاۋار اينالىمىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن, سوندىقتان ونىڭ ءوسىمىن جۇيەلى تۇردە قاداعالاپ وتىراتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرۋدى تاپسىردى. ەگىستىك القاپتارى بىردەي, ال ەڭبەكاقىسى مەن ونىمدىلىگى ءارتۇرلى شارۋاشىلىقتاردى مىسالعا كەلتىردى. 3,9 مىڭ گەكتار جەرى بار «پرومەتەي-اگرو» 4 مىڭ گەكتار القاپقا استىق ءوسىرىپ جۇرگەن «كليۋچەۆوەگە» قاراعاندا جالاقىنى 2,5 ەسە كوپ تولەگەن, ءونىمدى 2 ەسە ارتىق العان. «دايىندىق-اگرو» مەن «چەركاسسكوە-اگرودا» 7 مىڭ گەكتاردان جەر بار. العاشقىسىنىڭ جۇمىسشىلارىنا لايىقتى جالاقى بەلگىلەنگەن. سوڭعىسىندا كەرىسىنشە.
شەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ ساپاسىنا قاتىستى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە باقىلاۋ دەپارتامەنتى جىل باسىنان بەرى سىناماسى الىنعان 2 مىڭنان استام تاۋارلاردىڭ بەستەن ءبىرى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەمەس دەگەن قورىتىندى بەرگەن. ءبىر ايدا عانا 400-گە جۋىق ازىق-ت ۇلىك ونىمىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, 17 پايىزى تەحنيكالىق جارامسىز بولىپ شىققان.
ق.اقساقالوۆ كاسىپكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن, قوعامدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى ءمىندەت بولىپ قالا بەرەتىنىن, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, لايىقتى ەڭبەكاقى تولەۋ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ ولاردىڭ باستى بورىشى ەكەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى.
