قۇلپىتاس

بiز ول زيراتتارداعى تىلسىم تىنىشتىقتى ءفاني تىنىشتىعى دەپ تە, باقي تىنىشتىعى دەپ تە اي­تا المايمىز. سەبەبi ول – تىنىش­تىق ەمەس, و دۇنيە مەن بۇ دۇنيە­نiڭ اراسىنداعى اۋىر ۇنسiزدiك.

ال وسىناۋ ماڭگىلىك ۇنسىزدىكتىڭ قۇشاعىنداعى قۇلپىتاستار – كەشەگiنiڭ كوزi, بۇگiنگiنiڭ – يمانى, ەرتەڭگiنiڭ – تاۋبەسi. وي جۇگiرتiپ, زەر سالا قاراعان كiسiگە ولار تەك ەسكەرتكiش قانا ەمەس…

«بەرەل» قوعامدىق قورى جا­رىق­قا شىعارعان «قۇلپىتاس» ات­تى ادەمi البومدى پاراقتاي وتى­رىپ, وسىنداي بiر تۇڭعيىق وي يiرiم­دەرiنە قالاي شومىپ كەتكەنىڭىزدى اڭداماي دا قالاسىز. ءبiزدىڭ بۇگىنگى اڭگiمەمىزگە تيەك بولىپ وتىرعان iرگەلi ەڭبەكتiڭ يەسi – قوعامىمىزعا بەلگiلi مەملەكەت قايراتكەرi يمان­عالي تاسماعامبەتوۆ. 

قۇلپىتاستار الەمiنە بالا كۇنى­نەن زەيiن قويىپ, ارادا جىلدار وتە كەلە ارعى-بەرگi تاريحىمىزدى زەردەلەپ, ناقتى ءارى تياناقتى عىلىمي ەڭبەك ەتىپ ۇسىنعان اۆتوردىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ماحابباتى مەن پاتريوتتىق سەزiمiنە سۇيسiنە وتىرىپ, iشتەي العىس ايتاسىز.

البومنىڭ العاشقى بەتiن اشقان ساتتەن باستاپ-اق قادىرلى وقىر­مان ءوزiن كونە قورىمدارعا قاراي اياڭ­داپ كەلە جاتقان سايا­حاتشىداي سەزiنەدi. ال ونىڭ جانىن­داعى جول­باسشى, ارينە اۆتور. ول سايا­حات­شىعا كونە قۇلپىتاستاردى كور­سە­تىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بiرگە تۋعان جەردىڭ تاريحى تۋرالى تە­رەڭنەن سىر شەرتiپ, وزiندiك پا­يىم-تۇجىرىمدارىمەن ءبولىسىپ وتىرادى.

«ءالi ەسiمدە, جاسى ۇلعايعان شا­عىندا مەنiڭ اتام اۋىلدىڭ iرگە­سiن­دەگi ەسكi قورىمعا جيi بارا­تىن-دى. ەستيار نەمەرەسi مەن بولعان سوڭ, اتام مەنi جانىنان تاستامايتىن. ال ءوزiم بولسام, اتامنىڭ جانىن­دا جۇرگەنiمە وزگە جۇرتتىڭ كوزiنشە ءماز بولىپ, ماساتتانىپ قالاتىنمىن. ويتكەنi اۋليە قونعان كيەلi ورىن دەپ سانالاتىن ەسكi قورىمدارعا ۇلكەندەر مەن سياقتى جاس بالالاردى جiبەرە بەرمەۋشi ەدi», دەپ باستايدى ول ءوزiنiڭ جۇرەكجاردى العىسوزiندە اعىنان جارىلىپ. 

ايتسە دە بالالىق شاقتان باست­ال­عان بالداي ءتاتتى اڭگiمەنiڭ كوپ ۇزاماي-اق كۇردەلi, عىلىمي باعىتقا قاراي قالاي اۋىسىپ كەت­كەنiن ءتىپتى اڭداماي دا قالاسىز. قو­لىڭىزداعى البومنىڭ ءاربىر بەتiن اشقان سايىن ءۇستiرت پەن ماڭ­عىستاۋ دالاسىنداعى كونە قورىم­داردىڭ بiرiنەن بiرiنە ءوتiپ, ءتۇر-پiشiنi مەن ويۋ-ورنەگi الۋان ءتۇر­لi قۇلپىتاستارعا ويلانا قارايسىز.

«كونە گرەكتەر كۇن نۇرى تۇسسە بولدى, اندەتiپ قويا بەرەتiن مىسىر باتىرى مەمنوننىڭ تاس ءمۇسiنi تۋرالى اڭگiمەلەگەندi ۇناتقان دەسەدi. ءداس­­تۇرلi قازاق قۇلپىتاستارى دا ناق وسى iسپەتتi. تەك ايىرماسى, ولار ءان سالمايدى, وقي الساڭىز, سىر شەرتەدi. وكiنiشكە قاراي, تاس­تار حي­­كاياسى كوبiنەسە ۇزiلە بە­رەدi…

بiزگە بەلگiلiسi – اۋىزشا جەتكەن حيكايالار, بiز ازiرشە تەك سولار ارقىلى عانا وتكەنiمiزدi, ءتول رۋحاني مادەنيەتiمiزدi جانە ونىڭ ماتە­ريالدىق كەلبەتiن تانيمىز. وكi­نiشتi-اق…» – دەپ تولعانادى اۆتور.

راسىندا دا, كونە قورىمداعى ەسكi قۇلپىتاستار اتا-بابالارىمىزدىڭ قابiرiنە قويىلعان تاسبەلگiلەر عانا ەمەس, قۇپياسىنا ءۇڭىلىپ, سىرىن اشا بiلسەك, ەل مەن جەردiڭ تاسقا قاشالىپ جازىلعان تاريحى. ماڭعىستاۋ دالاسىنداعى تiگiنەن ورناتىلعان تاس باعانالاردى, ءۇستiرتتiڭ سول­تۇس­تiك-باتىس شىڭىنداعى ءبادiز-بە­­دەرi سارمات مۇسiنiنە ۇقساس ان­ترو­مورفتى قۇلپىتاستى, قا­مىس­بايداعى ءسان-ساۋلەتi ەرەك­شە, حاس شەبەردiڭ قولىنان شىق­قانداي تاڭ-تاماشا تۋىندىنى, سەيسەم اتاداعى وتباسىلىق-رۋ­لىق قاۋىمعا ورناتىلعان قوي­تاستار مەن قۇلپىتاستاردى, قارا­عاشتى اۋليە قورىمىندا عانا كەز­دەسەتiن ءومiر بايتەرەگi iسپەتتi قۇلپىتاستى, شاقپاق اتا قورى­مىنداعى قوشقارتاستى, ۇشقان اتا قورىمىنداعى دومالاق باستى الىپ قۇلپىتاستى, قارامان اتا قورىمىنداعى جۇقالتاڭ قۇلپى­تاستى, سۇلتان اپە قورىمىنداعى وزiندiك ورنەگi ەرەكشە ەسكەرتكىش-قۇلپىتاستى, ت.ب. كورگەن جاندار مۇ­نىڭ شىندىعىنا ءشۇبا كەلتiر­مەسە كەرەك.

«تەك سىرت كوزگە عانا كاسپي مەڭiرەۋ دالا بولىپ كورiنەدi. سەمسەر سىڭعىرى مەن ات تۇياعىنىڭ ءدۇبiرi ساپ بولعالى نە زامان, بiراق مۇلگiگەن تىنىشتىق جوق مۇندا.

قازاقتا «ءولi ريزا بولماي, تiرi بايىمايدى» دەگەن ناقىل ءسوز بار. بۇل ءوزى, راسىندا دا, جۇمباق قاعيدا. سان ءتۇرلi جاۋابى, سان ءتۇرلi ءتاپسiرi بار اقيقات. جانە ونىڭ, ەڭ الدىمەن, رۋحاني بايلىقتى مەڭزەيتىنى داۋ تۋدىرمايتىن شىندىق. ويتكەنi, رۋحاني دۇنيەسi باي ادام عانا وزiنە دەيiنگiنiڭ جاقسىلىعىن, ۇلگi-ونەگەسiن ۇمىتپايدى. بۇگiنگiنiڭ قادiرiن بiلەدi. كەلەشەكتi ويلايدى. ونداي كiسiگە ءاماندا سەنiم جۇكتەپ, امانات ارتۋعا بولادى. 

ال ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىساتىن ماڭگىلىك امانات – اتا-بابالاردىڭ سۇيەگi جاتقان ۇلى دالانى جاۋعا الدىرماي, جاتقا بەرمەي, امان ساقتاۋ. سوندا عانا ارۋاقتار ءبىز­گە ريزا بولادى. سوندىقتان دا بولار, اۆتور ءوزiنiڭ العىسوز تۇرعى­سىنداعى ماقالاسىندا: «بۇل ءداۋiر­لەردiڭ اسقاق مۇراتى – ەل-جۇرتتىڭ داڭقى, بەرەكەسi مەن نامىسى ءۇشiن قايتپاي, تايسالماي كۇرەسۋ بولدى» دەپ شەگەلەيدi.

بiز قولىمىزعا الىپ, پاراقتاپ وتىرعان مىناۋ البومدا كونە قورىمداردى كوزدiڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان كۇنباتىستاعى ولكەنiڭ اردا تابيعاتى دا تاماشا كورiنiس تاپقان. تۇپقاراعانداعى كورiكتi جەر – تامشالى, ءۇستiرت اتالاتىن –ايماقتاعى اقشاڭقان تاۋلار, قاڭعى بابا قورىمىنىڭ ماڭىنداعى قۇم­داۋىت توبەلەر, سۋاتقا تۇسكەن اقبو­كەندەر, تالاي-تالاي اڭىزعا ارقاۋ بولعان شەرقالا, كوكجيەكپەن استاسىپ جاتقان شىڭ-كەمەرلەر قانداي عاجاپ.

* * *

ءوز باسىم, ماڭعىستاۋعا العاش رەت ستۋدەنت كەزiمدە بارعان ەدىم. سودان بەرi دە مiنە, قىرىق جىلعا تاياۋ ۋاقىت ءوتiپتi. ول كەزدە بiز ارينە جاس ەدiك, البىرت ەدiك. ءۇن­سiزدiك پەن تىنىشتىققا بوي ۇيرەتە قوي­ماعانبىز-دى. سوندىقتان دا بولار, ماڭ دالاداعى جىڭعىلدى دەگەن الاقانداي اۋىلدىڭ شامىن تاڭ اتقانشا سوندىرمەي, ءان سالىپ, بي بيلەپ, ارمانسىز ساۋىق-سايران قۇرعانىمىز ەسiمدە.

ال تاڭەرتەڭگiلiك ەسiك الدىندا كوزiمە ۇيقى تىعىلىپ, راحات­تانا ەسiنەپ وتىرىپ اۋدەم جەر­دەگi تاڭعاجايىپ ءبىر قالانى كورiپ, اڭ-تاڭ بولعانىم بار-دى. شى­عىس جاقتان بوزارىپ اتقان تاڭ شاپا­عى اق كiرپiشتەن ورiلگەن اسەم عيماراتتارعا ءتۇسىپ, ماڭ دالانىڭ توسiندە اق كەمەلەر ءجۇزىپ بارا جاتقانداي كەرەمەت اسەرگە بولەدى…

– وۋ, مىناۋ قانداي قالا؟! اقتاۋ ما؟ – دەگەنمىن سوندا.

– ءما-ءا, ول – زيرات قوي!

مەن بويىمدى تەز جيىپ الا قوي­دىم. زيراتى نەسi, قۇداي-اۋ؟ كوز الدىمداعى اناۋ «قالاشىق» مىناۋ قوڭىرتوبەل اۋىلدان الدە­قايدا اسقاق, الدەقايدا اجارلى ەمەس پە...

مiنە, قازىر دە «قۇلپىتاس» ال­بومىنداعى اۆتورلىق ماقالا­دان: «قۇپياسى مەن تۇڭعيىق تاريحىن iشiنە بۇگiپ جاتقان وسىناۋ ولكەدە بiزدiڭ اتالارىمىز بابالارىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ تۇتاستاي بiر قۇلپىتاستار «قالا­شىعىن» تۇرعىزىپ كەتكەن» دەگەن جولداردى وقىعاندا, سول بiر شاعىن اۋىلدىڭ iرگەسiندەگi جۇمباق «قالا» كوز الدىما قايتادان كەلە قالعانداي بولعانىن كورمەيسىز بە. 

قازاق پوەزياسىندا وزىندىك دا­ۋىل­پاز ءۇنى بار اقىن جاراسقان ءاب­دi­راش­تىڭ «قابiرستان قاقپاسىن­دا­عى جازۋ» اتتى ولەڭi ويىما ورالادى.

تاريح جاتىر بiرتۇتاس! – دەمەپ پە ەدى ول قىران قۇستاي ساڭقىلداپ.

ەگەر جاڭىلماسام, اقىننىڭ كوزi تiرiسiندە باسپاعا ءوزi دايىنداپ قالدىرعان سوڭعى كiتابى دا ءدال وسىلاي, «قۇلپىتاس» دەپ اتالاتىن-دى. بۇل ونىڭ وزگەگە ەمەس, وزiنە ارناپ جىرمەن قۇيعان قۇلپىتاسى بولاتىن.