– ساۋلە مۇحانبەديانقىزى, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, ونىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى قىزمەتىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ مەملەكەتتىك وتباسىلىق ساياساتتىڭ العاشقى كەزەكتەگى ءمىندەتى دەيمىز. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– بۇكىل الەم بويىنشا بالالار قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى قۇجات – بالالار قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا. ول 1989 جىلدىڭ 20 قاراشاسىندا بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانعان. بۇل قۇجاتتا بالالار ءبىرىنشى رەت قۇقىق سۋبەكتىسى رەتىندە اتالىپ, سولاي مويىندالىپ, ولار دا ادام قۇقىقتارىنىڭ بارلىق يگىلىگىن كورە الاتىن بولدى. سودان بۇكىل ادامزات قاۋىمداستىعىنىڭ كوكەيىنەن شىققان بۇل قۇجاتتى 190 مەملەكەت مويىندادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ول تاۋەلسىزدىك العانىمىزدان كەيىن 1994 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا ماقۇلداندى. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋمەن ونى قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇتاس ءبىر جۇيەسىن قۇرۋدىڭ جارقىن جولى باستالدى.
كەيىنىرەك بۇل اۋقىمدى ءىستى ءومىر اعىمىنان قالىسپاي ويداعىداي جۇزەگە اسىرىپ وتىرۋ جانە ەلىمىزدە بالالار قۇقىعىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق ءجۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 10 ارنايى جارلىعىمەن ەلىمىزدە قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى دۇنيەگە كەلدى. ول قۇجاتتا ۋاكىلدىڭ نەگىزگى ماقساتى بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ كەپىلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتارمەن تىزە قوسا وتىرىپ بالالاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, دەپ جازىلعان. ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى جانە الداعى بارلىق جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باعدارشامى وسى قاعيدا.
– ارينە, ءار جۇمىستى الاڭسىز اتقارۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ زاڭدىلىق نەگىزىن قالىپتاستىرىپ الۋ قاجەت ەكەندىگى ءتۇسىنىكتى عوي. دەگەنمەن, بۇل ورايدا قانداي اۋقىمدى ىستەر جۇزەگە اسىرىلدى دەپ ايتا الامىز؟
– ەلىمىزدە بۇگىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتارى مەن كەپىلدىكتەرىن رەتتەيتىن 45 نورماتيۆتىك اكتى قابىلدانىپ, 15 نەگىزگى حالىقارالىق قۇجات ماقۇلدانعان. بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋگە بەلسەنە ارالاسىپ, وعان اتسالىسىپ وتىرۋ ۋاكىلدىكتىڭ باستى ءمىندەتى. سوندىقتان العاشقى مەزەتتەن باستاپ وسى زاڭ جوبالارىندا بالالار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى, ولاردىڭ بالالار مۇددەلەرىنە تولىق سايكەستىگى قاتاڭ قاداعالاندى. جانە بۇل جۇمىس زاڭ جوباسىنىڭ پارلامەنت كوميتەتتەرىندە قارالۋى كەزىندە دە ودان ءارى جالعاسىن تابادى.
بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە كۇش كورسەتۋ جانە بۇل ورايدا قىلمىستىڭ ارتۋىن زەردەلەي كەلە پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ ءجونىندەگى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى ۇيىمداردىڭ جۇمىستارىنا قاتىستى ماسەلەلەر جونىندە زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن قوسىمشالار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن قابىلداۋعا باستاماشىلىق جاسادى. ءبىزدىڭ ارالاسۋىمىزبەن جازا تاعايىنداۋ ماسەلەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق پاكتىگىنە قارسى قىلمىس جاساعان ادامدارعا قاتىستى جازا ەداۋىر قاتاڭداتىلدى. وسى زاڭ جوباسىنا سايكەس, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق قىلمىس جاساعاندار ەندى 20 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولدى. كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى سەكسۋالدى سيپاتتاعى قىلمىس جاساعاندارعا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە بايلانىستى بەلگىلى ءبىر لاۋازىمنان نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋدان ءومىر بويى ايىرۋ قوسىمشا جازاسى بەلگىلەندى.
– جانى كۇيزەلگەن جاندار سىزدەردىڭ ۇيىمدارىڭىزعا قالاي حابارلاسا الادى جانە ولار قانداي كومەك كۇتە الادى؟
– ۇيىمىمىزدىڭ دىتتەگەن قىزمەتىن ويداعىداي اتقارىپ, قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن تۇرعىندارمەن, جالپى بۇقارامەن مۇلتىكسىز بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى اسا زور. وسىعان وراي بىزدە «111 شۇعىل قىزمەت» كونتاكت-ورتالىق تاۋلىك بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيدى. ونداعى تاجىريبەلى مامانداردان, پسيحولوگتار مەن زاڭگەرلەردەن جانى كۇيزەلگەن جاندار قاجەتتى كومەك الا الادى. وندا قۇپيالىلىق تولىق ساقتالعان.
كونتاكت-ورتالىق ابونەنتتەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدە جانە ولارعا قاجەتتى كومەك كورسەتۋدە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن, سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ورگاندارمەن ارەكەتتەسە جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق كونتاكت-ورتالىققا ەڭبەكپەن قامتۋ ءجانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمدەرىنىڭ جانە قۇجات قابىلداپ الۋ كەزىندەگى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتىستى ارىز-شاعىمدار كوبىرەك ءتۇسەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا, ءجاردەماقى تولەۋ ءتارتىبى تولىق ءتۇسىندىرىلمەيتىن كورىنەدى, ال ءتۇركىستان, جامبىل, الماتى وبلىستارى سياقتى جەكەلەگەن ايماقتاردا ءتىپتى سەبەبىن دە ايتپاستان قۇجاتتاردى قابىلدامايتىن دا جاعدايلار كەزدەسكەن. سايىپ كەلگەندە وسىلاردىڭ ءبارى دە بالالاردىڭ ءومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن جايتتار.
وسىعان وراي ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ايتالىق, دەنساۋلىق ساقتاۋداعى ولقىلىقتار جونىندە نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارىنان كەلىپ تۇسكەن شاعىمدار بويىنشا ايتىلعان كەمشىلىكتەر وسى قالالاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىمەن ءبىرلەسە وتىرىپ تولىق شەشىلدى.
– بۇل جوباعا قانشالىقتى قوڭىراۋ شالىنعانىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– ماسەلەن, وسى جىلدىڭ 5 ايى ىشىندە بۇل قىزمەت وپەراتورلارى كەلىپ تۇسكەن 156173 ارىز-شاعىمدى قاراپ شىقتى, بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 83,8 پايىز ارتىق. وسى قوڭىراۋلاردىڭ 73850-ءى بويىنشا ماماندار ارنايى جۇمىس جۇرگىزىپ, ابونەنتتەرگە دەر كەزىندە قاجەتتى كومەك كورسەتتى. ال «ساپالى قوڭىراۋلار» دەپ اتالاتىن بۇل كورسەتكىش 2018 جىلى 3169 عانا بولاتىن. سونداي-اق الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسى بويىنشا بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ءارتۇرلى ماسەلەلەرى جونىندە 68723 العاشقى كونسۋلتاتسيا بەرىلدى. ءومىردەن تۇڭىلۋگە يتەرمەلەيتىن جەكە باسىنىڭ كۇيزەلىسى جايىندا قوڭىراۋ شالعان 1218 ابونەنتكە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلدى. 3628 ادامعا زاڭدىلىق تۇرعىدان كەڭەس بەرىلدى. بۇل كورسەتكىش بىلتىر عانا نەبارى 376 بولعان ەدى.
– قازىر قوعامىمىزدى ەرەكشە ەلەڭدەتىپ وتىرعان سۋيتسيد جايى عوي. وعان قوسا مۇگەدەك جاندار ماسەلەسى دە الاڭداتادى. وسى باعىتتا نە ىستەلىنىپ جاتىر؟
– بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ پسيحولوگ ماماندار 51 سۋيتسيدكە سوقتىرار جايدىڭ الدىن الىپ, بالالار مەن ايەلدەرگە زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدىڭ 59 جاعدايىن توقتاتتى. قازىرگى قوعامدى دۇرلىكتىرىپ, ايرىقشا الاڭداتىپ تۇرعان وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ جايى ەكەنى راس. بيىلعى جىلدىڭ 3 ايىندا وسىنداي شەتىن جاعدايدا 29 ادام حابارلاسقان. ولاردىڭ 8-ءى 18 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەر بولسا, 21-ءى ەرەسەكتەر. جاسالعان تالداۋلارعا قاراعاندا بۇعان كوبىنە ىشكى وتباسىلىق كيكىلجىڭدەر, ومىردە تىعىرىققا تىرەلۋ, قۇرداستار اراسىنداعى كيكىلجىڭ جانە ءساتسىز ماحاببات سەبەپكەر بولاتىن كورىنەدى. مۇندايدا مامان پسيحولوگتار ادامدى رايىنان قايتارۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەلىمىزدە مۇنداي مامانداردىڭ كوبىرەك بولعانى دۇرىس. سونىمەن بىرگە وقۋ ورىندارىندا پسيحولوگيالىق قىزمەت جۇمىسىن جانداندىرا تۇسكەنى ءجون دەر ەدىك. مۇگەدەك جاندار جايى دا اتالعان قىزمەت نازارىنان تىس قالعان ەمەس. ولاردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ جونىندە 152 شاعىم قارالىپ, شارا قولدانىلدى. ال ءمۇگەدەك دەپ تانىلۋ تۋرالى 126 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەلىك, بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 80 پايىز كەمىسە, ەكىنشىسى 40 پايىز ارتقان. سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردىڭ 31 پايىزعا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى جونىندە كەلىپ تۇسكەن قوڭىراۋلاردىڭ ءتىپتى 73,9 پايىزعا ارتقانىن دا ايتا كەتپەسەك بولماس. ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى كيكىلجىڭ دە جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان بالا پسيحولوگياسىنا زور زاردابىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. كونتاكت-ورتالىق وپەراتورلارى مۇنداي وقيعانىڭ اتالعان مەرزىم ءىشىندە 45 فاكتىسىن تىركەپتى. 3 اي ءىشىندە كۇتىمسىز قالعان بالالار ءجونىندە 70-تەن استام دابىل تۇسكەن.
– ەلىمىزدەگى بالالار قۇقىن قورعاۋدا دامىعان ەلدەردىڭ ءتاجىريبەلەرى قىزىعۋشىلىق تۋعىزا ما؟
– بۇگىنگى الەمدە ءبىر دە ءبىر مەملەكەت ءوزىن بالالار قۇقىقتارىن ساقتاۋ سالاسىندا ۇلگى رەتىندە ۇسىنا المايدى. ءتىپتى ەڭ دەموكراتيالىق جانە ەكونوميكاسى دامىعان دەگەن مەملەكەتتە دە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قىلمىسىنىڭ ءوسۋى, تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ بولۋى, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ناشارلىعىنان بالالار ءولىمى, قاراۋسىز قالعان بالالار سانىنىڭ ءوسىمى بايقالادى. دەگەنمەن دە بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى تاجىريبەلەرى ءبىزدى قىزىقتىراتىن مەملەكەتتەر دە بارشىلىق. سوعان وراي ءبىز ولاردىڭ وسى سالاداعى جۇمىستارىن زەردەلەپ, تاجىريبە الماسىپ, ولاردى ءوز ەلىمىزدىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرلەرىنە ساي پايدالانىپ وتىرۋ قىزمەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى دەپ تۇسىنەمىز. بالالار قۇقىعىن قورعاۋ – كۇردەلى ءىس. ول مەملەكەتتىڭ, جۇرتشىلىق پەن حالىقارالىق جانە وتاندىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتىنەن قۇرالعان ءبىرتۇتاس جۇيە. قاي مەملەكەتتە دە بۇل ءجۇيە مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ءويتكەنى بالالار تاعدىرى – بولاشاق تاعدىرى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
