وسىدان تۋرا توعىز جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن «بالاپان» باعدارلاماسى بەكىتىلدى. 2010 جىلدان بەرى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان باعدارلامانىڭ ناتيجەسىندە 3-6 جاستاعى بالالاردىڭ بالاباقشامەن قامتىلۋى 95 پايىزعا جەتتى. 2020 جىلعا دەيىن 100 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇرىن اتا-انالار بالالارىن بالاباقشاعا تاڭنان كەشكە دەيىن قاراپ وتىراتىن ورىن رەتىندە قارادى. ال قازىر مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋگە قوعامنىڭ ءوزى ەداۋىر ۇلكەن تالاپ قويادى. مىنە, وسى ەكىجاقتى تالاپ پەن جاۋاپكەرشىلىك سالانى جاڭا ساتىعا كوتەرۋى مۇمكىن. ول – مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى مىندەتتى ەتۋ. بىراق بۇعان مەملەكەت, قوعام, ماماندار, باستىسى – بالالار دايىن با؟
ءبىر قادام قوس تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتادى
پروفەسسوردىڭ زەرتتەۋىنشە, شەتەلدەردە ەڭ جوعارى جالاقىنى وسى تاربيەشىلەر الادى. ولاردىڭ ايلىعىن كوتەرۋ ارقىلى ەكى بىردەي ماسەلە شەشىلەر ەدى: الدىمەن ساپانى ارتتىرامىز ءارى ەر ادامداردى تارتۋعا ءمۇمكىندىك بولادى. ەۋروپا ەلدەرىندە, انىعى جالاقىسى جوعارى مەملەكەتتەردە ەر تاربيەشىلەر ءجيى كەزدەسەدى. «ال ءبىزدە, وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى بالالارعا ەر ادامنىڭ تاربيەسى جەتىسپەي تۇرعانى بايقالادى. كەزىندە كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا جالاقى جوعارى بولدى, سوندا بالاباقشاعا قىزمەتكە تۇرۋعا تالاساتىنبىز, تالاپ كۇشتى, جۇمىسقا كىرۋ قيىن ەدى», دەيدى اتالعان وقىتۋشى.
بۇل قادامعا بارۋ ءۇشىن الدىمەن ءبىلىم تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك ەكەنى بەلگىلى. ونسىز ءبىز ەشقانداي ارەكەتكە بارا المايمىز. سونان سوڭ ۇگىت-ناسيحاتتى جۇيەلى جۇرگىزۋ قاجەت. سول ناتيجەسىن بەرگەندە عانا ىسكە كىرىسۋگە بولادى.
بالاعا دا بالا كەرەك
ەركەجان نۇرلانبەكقىزىنىڭ تۇڭعىشى ءۇش جاستا. ول قىزىن قازاقى سالت بويىنشا اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىنە بەرگەن. «اتا مەن اجەنىڭ تاربيەسىندە بولعان بالا اڭعارىمپاز, كورگەندى بولىپ وسەدى. قىزىم ۇلكەندەردىڭ قولىندا ەكى جارىم جاسقا دەيىن ءجۇردى, كەيىن بالاباقشاعا بەردىك. سوندا ءبىر نارسەنى انىق بايقادىم, بالاعا ءبارىبىر بالا كەرەك ەكەن. ونى ءوز ورتاسى مەن قۇرداستارى عانا زامان كوشىنە قاراي قالىپتاستىراتىنىن تۇسىندىك. تاڭنان كەشكە دەيىن تەك اتا-اجەسىمەن الىسىپ, ات قىپ وينايتىن بالاپانىم ءوز قاتارىنا ءبىرازعا دەيىن قوسىلا المادى», – دەيدى انا. ونىڭ ايتۋىنشا, ادام قوعامنان تىس ءومىر سۇرە المايتىندىقتان, بالانى باستان بەيىمدەۋ قاجەت. ونىڭ ءرولى – بالاباقشانىڭ قولىندا. سوندىقتان مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ قازىرگى مەملەكەتتىك باعدارلاماداعىداي, 3 جاستان عانا ەمەس, 2 جاستان قولجەتىمدى جانە تولىق قامتىلعانى ءجون.
قوعامنان مەملەكەتتىك ساياساتقا دەيىن
بايقاساڭىز, ءبىزدىڭ ەلدە دە 3 جاسقا دەيىنگى بالالار مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن تولىق قامتىلماعان. دەمەك, 0-3 جاستاعى بالالارمەن, ياعني يبۋكي دالەلدەگەن ەڭ ماڭىزدى شاقتا اتا-انالار اينالىسىپ وتىر دەگەن ءسوز. سوندىقتان بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋدا ۇكىمەتتىڭ, مامانداردىڭ اتا-انالارمەن جۇرگىزەتىن جۇمىسى ماڭىزدى.
قوعامنىڭ تالابى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتا دا ەسكەرىلدى. ونىڭ ءبىر ايعاعى – ەلباسىنىڭ 2018 جىلعى «ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى. وندا: «2019 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە قاراي مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ىسىندە بالالاردىڭ ەرتە دامۋى ءۇشىن ءوز بەتىنشە وقۋ ماشىعى مەن الەۋمەتتىك داعدىسىن دامىتاتىن باعدارلامالاردىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋ قاجەت», – دەلىنگەن.
بۇدان بولەك, يۋنەسكو انىقتامالىعىندا: «كىشى جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ جانە وقىتۋ – بالانىڭ وسۋىنە, دامۋىنا, دەنساۋلىعىنا, تاماقتانۋى مەن گيگيەنالىق تالاپتاردىڭ ساقتالۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋشى پروتسەسس. مەكتەپكە دەيىنگى ەرتە ءبىلىم بەرۋ بالانىڭ ءدۇنيەگە كەلگەن ساتىنەن باستاپ, ونىڭ باستاۋىش مەكتەپكە بارۋىنا دەيىن تانىمدىق-سويلەۋ, فيزيكالىق, الەۋمەتتىك-تۇلعالىق جانە كوركەم-ەستەتيكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدى» – دەپ كورسەتىلگەن.
ءبارى بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن
جارايدى, ۇكىمەت دايىن دەگەننىڭ وزىندە مۇنى مىناداي كوزقاراستاعى قوعام قالاي قابىلدايدى؟ ءبىر الماتىلىق انا بالاسىن بالاباقشاعا بەرمەيتىنىن جەتكىزدى. «ءوزىم ۇيدەن مەكتەپكە دايىندايمىن. ءبىز دە كەزىندە ءارىپ تانىماي-اق 1-سىنىپقا بارعانبىز. بالاباقشاعا ورنالاستىرىپ ەدىم. تاربيەشىسىنەن ۇركىپ قالعان بالام بۇتىنا ءجىبەرىپ قويىپتى. ونداي تاربيە كورگەنشە, ۇيدە بولعانى جاقسى», دەدى كوڭىلى قالعان اتا-انا. ال مۇنداي اتا-انالارعا, بالاباقشاعا بارۋدى «تراگەديا» سانايتىن بالالارعا «مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم الماسا, مەكتەپكە قابىلداماۋى مۇمكىن» دەسەك, ولاردىڭ ساناسىندا جارىلىس بولماي ما؟ كوپ سۇراقتىڭ جالعىز جاۋابى – قامتىلۋىن عانا ەمەس, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ ساپاسىن 100 پايىزعا جەتكىزۋ. سوندا عانا بالا اتا-اناسىن بالاباقشاعا ءوزى سۇيرەپ بارادى.
