ءابدۋالى ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ پەتروپاۆل قالاسىنداعى كۋيبىشەۆ اتىنداعى ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ گالۆانيكا تسەحىنا ينجەنەر-تەحنولوگ بولىپ ورنالاستى. مۇنداعى ماماندار تۇگەل جۋىق ماسكەۋدىڭ باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەسى مەن لەنينگراد كەمە جاساۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇلەكتەرى. زاۋىتتا قاتال اسكەري ءتارتىپ قالىپتاسقان. بۇل 1970 جىلدىڭ تامىز ايى ەدى.
زاۋىت اۋلاسىندا قورابى كەز كەلگەن جاعىنا قاراي اۋدارىلىپ, جۇكتى تۇسىرە بەرەتىن سۇيرەتپە تەلەجكالار تۇردى. ولاردىڭ سانى كۇن وتكەن سايىن شامادان تىس كوبەيە ءتۇستى. كەيىن زاۋىت باسشىلارى اراسىندا وسىعان بايلانىستى كەلەڭسىز كيكىلجىڭدەر تۋىنداعان كەزدە باس مەتاللۋرگ, جيىرما ەكىنشى ءبولىمنىڭ باستىعى رۋسانوۆتان:
– دانيل ۆاسيلەۆيچ, تەلەجكالاردى ساتىپ الۋشىلار تابىلماي جاتىر ما؟ ˗ دەپ سۇرادى ءابدۋالى. رۋسانوۆ قاباعىن كىرجيتىپ:
– رەسوردىڭ قامىتتارىن قاتىرعان كەزدە شىتىناپ سىنىپ كەتەدى. ونى جاساۋ كەزىندە تەحنولوگياسىن قاتاڭ تۇردە ساقتاساق تا جونگە كەلمەي-اق قويدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ بىلمەيمىز. قىپ-قىزىل شىعىنعا باتتىق.
باەشوۆتىڭ ەسىنە مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە كەزدەسكەن سۋتەگى ومىرعىشتىڭ جايى ءتۇستى. «نە دە بولسا سونىڭ زالالى شىعار».
– دانيل ۆاسيلەۆيچ, مەن قامىتتىڭ زاۋىتقا كەلىپ تۇسكەننەن, شىققانعا دەيىنگى جۇيەسىمەن تانىسسام.
رۋسانوۆ وعان قاباعىنىڭ استىنان ءبىر قارادى دا ميىعىنان مىرس ەتىپ, تەز قۇتىلعىسى كەلگەندەي ەنجار ۇنمەن ءتىل قاتتى.
– جارايدى, ءابدۋالى, مەن ساعان رۇقسات قاعاز جازىپ بەرەيىن. ول تىلدەي قاعازدى قولىنا ۇستاتتى.
باەشوۆ تسەح جۇمىسىمەن مۇقيات تانىستى. ءبىرىنشى جۇيەدەگى جۇمىسشىلار الاقانداي جالپاق تەمىردى كەسىپ, ەكىنشى جۇيەدەگىلەر ونى ءيىپ جاتىر. ۇشىنشىلەرى ەلەكتروحيميالىق تاسىلمەن تەمىرلەردى مايسىزداندىرادى ەكەن. ياعني, بۇل ءتاسىل كاتودتا جۇرگىزىلەدى دە ودان سۋتەگى بولىنەدى. سودان كەيىن دەتالدى جىلتىراتۋ ءۇشىن اكتسيزدەيدى. عىلىمي تۇرعىدان ءبارى دۇرىس. ال نەگە قامىت رەسورعا قاتىرعان كەزدە شىنى سەكىلدى شىتىناپ سىنادى؟ ول تەحنولوگيالىق قۇجاتتاردى قايتا پاراقتادى. ونداعى كورسەتىلگەن تسيفرلى ساندارعا زەر سالدى. تاپتى-اۋ ءايتەۋىر. مۇنداعى بار گاپ تەمىردى مايسىزداندىرۋ كەزىندە ەلەكتروحيميالىق ءادىستىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋىندە ەكەن. بار قاتە تەحنولوگيالىق قۇجاتتان كەتكەن. وندا تەمىردى كاتودتا ۇستاۋ ۋاقىتى 30 مينۋت دەپ كورسەتىلىپتى. نەگىزىندە بۇل پروتسەستى 3 مينۋتتان ارتىق سوزۋعا بولمايدى. كاتودقا جالعانعان تەمىر سونشالىق ۇزاق ۋاقىتتا ءوزىنىڭ بەرىكتىك قاسيەتىنەن ايىرىلىپ, ءسال كۇش تۇسسە بولدى شىتىناپ شىعا كەلەدى. ول باس مەتاللۋرگكە ۇسىنىس جاسادى.
دانيل ۆاسيلەۆيچ, كاتود پروتسەسىن الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا حيميالىق مايسىزداندىرۋدى قولدانعان ءجون.
– سەن سەنىمدىسىڭ بە؟
– سەنبەسەم بۇل ءتاسىلدى ۇسىنباس ەدىم.
ءابدۋالىنىڭ جاڭالىعى سول كۇنى-اق سىناقتان ءوتتى. ءبارى دۇرىس. رۋسانوۆتىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. «جارايسىڭ, ءابدۋالى! سەنىڭ ارقاڭدا شىعىننان قۇتىلىپ, پايداعا كەنەلەتىن بولدىق».
كەلەر جىلدىڭ جازىندا ابەكەڭ ءوزىنىڭ العاشقى ۇستازى ۆاحيتوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قاراعاندىداعى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حيميا-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا اۋىستى. ينستيتۋت ديرەكتورى اتاقتى اكادەميك ەۆنەي بوكەتوۆ. وسى كىسىنىڭ قول استىندا جۇمىس باستادى. بىردە اتاقتى اكادەميك: «ءابدۋالى, مىنا ءبىر حيميالىق ەلەمەنتتىڭ قاسيەتىن قالاي بىلەمىز؟» دەپ سىناق سۇراق قويدى. حيميانىڭ اتاسىن جاي دولبارمەن الداي المايسىڭ. سىرالعى ءابدۋالى ۇستاز سۇراعىنا ناقتى جاۋاپ بەردى. اكادەميك ريزا.
– ءابدۋالى, مىنا بالقاش قالاسىندا اۋماعى ات شاپتىرىم ۇلكەن كومبينات بار. وندا 1960 جىلدارى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەڭ تازا مىس ءتۇرى الىناتىن. كەيىنگى كەزدە سول مىستىڭ ساپاسى تومەندەپ, بۇرىنعى داڭقىنان ايىرىلىپ بارادى. سەبەبىن انىقتاشى, – دەدى. ابەكەڭ بۇل وزىنە ارتىلعان زور سەنىم ەكەنىن ءتۇسىندى.
باەشوۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى ءبىر جىلعا سوزىلدى. ۋاقىتىنىڭ كوبىن بالقاشتاعى مىس كومبيناتى مەن قاراعاندىداعى زەرتحانادا وتكىزدى. اقىرى ۇزدىكسىز ىزدەنىس ءوز جەمىسىن بەردى. ول تيتاننىڭ قوسىلىسىمەن مىستى مىشياك پەن سۋلمادان تازالاۋعا بولاتىنىن تاۋىپ, تاماشا ناتيجەگە قول جەتكىزدى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك جاڭا ءتاسىل ەدى. جاڭالىق وندىرىسكە شۇعىل ەنگىزىلىپ, تازا مىس شىعارىلا باستادى.
ونىڭ سىرتىندا كومبيناتتا تالاي جىلدان شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە بار ەكەن. مىستى وزگە ەلەمەنتتەردەن تازالاۋ كەزىندە استىنا ۇنتاقتارى كوپ ءتۇسىپ, ونىمدىلىك ازايۋدا. ال عىلىمي تۇجىرىمداما بويىنشا ونداي قالدىقتار بولماۋى كەرەك. وسى ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىمدار نەشە الۋان امال جاساسا دا, سەبەبىن انىقتاي الماپتى. بوكەتوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن بۇل ىسپەن باەشوۆ شۇعىلداندى. قالدىق ىسىرابىن بولدىرماۋدىڭ بىرنەشە ءتاسىلىن سىناقتان وتكىزىپ كوردى. ءبارىبىر قالدىق شىعىپ جاتتى. «نەگە؟». اقىرى تاپتى. ماسەلەنىڭ ءمانى ەلەكتر توگىندا ەكەن. زاۋىت تىم ۇلكەن. ءار تسەح توكتى ارقالاي پايدالانۋدا. سونىڭ سالدارىنان توك قۇبىلمالى قالىپقا تۇسكەن. بۇل مىس تازالاۋ پروتسەسىنە اسەر ەتىپ قانا قويماي, قالدىق ىسىرابىنا جول بەرەدى. باەشوۆ ءبارىن ءدال ەسەپتەپ, ساراپشىلار الدىندا ءوز جاڭالىعىن دالەلدەپ شىقتى. ۇستازى بوكەتوۆ:
– ءابدۋالى, بالقاش مىس كومبيناتى اشىلعالى بەرگى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن سەن شەشتىڭ. راحمەت, اينالايىن! – دەدى.
باەشوۆ 1977 جىلى بوكەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ەلەكترورافيناتسيا كەزىندەگى ەلەكترودتىق پروتسەستەردى زەرتتەۋ» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ارادا اپتا وتكەندە ۇستازى بوكەتوۆ زەرتحاناعا كەلىپ:
– ءابدۋالى, مىنا جامبىل مەن شىمكەنتتەگى فوسفور شلامدارى وتە قاۋىپتى. قالايدا سول شلامنان ءفوسفوريتتى ءبولىپ الىپ, زالالسىزداندىرۋ قاجەت. باسقا جۇمىستارىڭدى ۋاقىتشا توقتاتىپ, سونى زەرتتەشى.
بۇل ماسەلەمەن عالىمدار بۇرىن دا اينالىسقان. الايدا, وڭتايلى شەشىمىن تابا الماعان. باەشوۆ اۋەلى سولاردىڭ ىزدەنىستەرىمەن تانىسىپ شىقتى. شلامدى بىرنەشە حيميالىق ەلەمەنتتەرمەن اسەرلەستىرىپ, تاجىريبە جاسادى. ناتيجەسىندە ءتۇيىندى ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولىن اشتى. سولاي جاڭا تەحنولوگيالىق ءتاسىل ومىرگە كەلدى. شلامنان فوسفوريت ءبولىپ الىنىپ, تولىق زالالسىزداندىرىلدى.
زاۋىتتا تاعى ءبىر شەشىمىن تاپپاي جاتقان دۇنيە شلامداعى فوسفوردىڭ مولشەرىن انىقتاۋ ەكەن. ءابدۋالى زاۋىت زەرتحاناسىنىڭ ەڭ تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەرى ونى وتە قولايسىز ءارى اسا قاۋىپتى جاعدايدا انىقتاپ جاتقانىن كوردى. ولار كۇنىنە بار بولعانى ءۇش-ءتورت سىناماعا عانا اناليز جاسايتىنىن بايقادى. قاپەلىمدە وقىس قيمىلدان قولدارى تايىپ كەتسە, اناۋ فوسفور اۋامەن جاناسادى دا قىزىل جالىن لاپ ەتە قالادى. ودان بەنزول تۇتانسا, جويقىن جارىلىس زەرتحانانىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىرادى. ەڭ قيىنى سول كەزدە بولاتىن ورنى تولماس ادام شىعىنىن ايتسايشى.
– ەۆنەي ارىستان ۇلى, زاۋىتتاعى وسى ماسەلەمەن مەن شۇعىلدانىپ كورسەم قايتەدى؟
– ءابدۋالى, مۇنىڭ ءتۇيىنىن شەشسەڭ تالايلاردىڭ ساۋابىن الاسىڭ.
ول زەرتتەۋ بارىسىندا ەلەمەنتتى فوسفور مەن مىس كۋپوراسىنىڭ اسەرلەسۋىنە باسا نازار اۋدارىپ, رەاكتسيا كەزىندە فوسفوردىڭ ديسپروپورتسيالاناتىنىن بايقادى. ءوزارا اسەرلەسۋ رەاكتسياسىنىڭ ءجۇرۋ فورمۋلاسى عىلىمي وقۋلىقتاردا دۇرىس جازىلماعانىن دا انىقتاپ, شلامداعى فوسفور مولشەرىن انىقتاۋدىڭ پرينتسيپيالدى جاڭا ءادىسىن ۇسىندى. سول ادىسپەن زەرتحانا قىزمەتكەرلەرىنە كۇنىنە بۇرىنعىداي ءۇش-ءتورت قانا ەمەس, 100-دەن اسا سىناماعا اناليز جاساۋ مۇمكىندىگى تۋدى جانە وتە قاۋىپسىز. مەملەكەتتىك پاتەنت جونىندەگى كوميتەت «بۇل باەشوۆتىڭ جاڭا ءادىسى» دەپ جازباقشى بولعاندا ول:
– جوق, مەنىڭ ورنىما بوكەتوۆتى جازىڭىزدار. ويتكەنى بۇل ەڭبەكتە ونىڭ كوپ يدەياسى بار, –دەدى. اقىرى بۇل جاڭالىق عىلىمدا «فوسفور شلامىنداعى فوسفوردى انىقتاۋدىڭ بوكەتوۆ-باەشوۆ ءادىسى» دەپ جازىلدى.
باەشوۆتى تاعى ءبىر تولعاندىرعان جاي مىس شلامىنداعى 6 ۆالەنتتى سەلەندى ءبولىپ الۋ. بۇل الەم عالىمدارىنىڭ كوپ جىلدان بەرى باستارىن قاتىرىپ كەلە جاتقان وتە كۇردەلى ماسەلە. سونى بىلە تۇرا ماسەلەنى شەشۋگە تاۋەكەل ەتتى. اشىق تۇردە ەمەس, قۇپيا جاعدايدا. الدەقالاي بولادى دەپ ۇستازىنا دا ءتىس جارعان جوق. «ءالىڭ كەلمەيتىن شوقپاردى بەلىڭە بايلاپ قايتەسىڭ؟ التىنعا بەرگىسىز ۋاقىتىڭدى قۇر بوسقا جوعالتاسىڭ عوي» دەسە مەسەلىم قايتىپ قالار دەپ ويلادى. ۋاقىت تىنىمسىز ىزدەنۋمەن ءوتىپ جاتتى. تاجىريبەلەرى ءساتسىز شىققان كەزدەر دە بولدى. بىراق رايىنان قايتپادى. اقىرى تاپتى. تەرموديناميكا تۇرعىسىنان قاراسا 6 ۆالەنتتى قىرسىق سەلەنىڭ وپ-وڭاي توتىقسىزدانادى ەكەن. مىنە, عىلىمي جاڭالىق!
بۇل كەزدە اكادەميك ەۆنەي بوكەتوۆ تازا عىلىممەن اينالىسۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى قىزمەتىنەن كەتىپ, حيميا-مەتاللۋرگيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسقان ەدى. باەشوۆ جاڭالىعىن تاپقان كۇننىڭ ەرتەڭىنە ۇستازىنا قاراي الىپ ۇشتى. قۋانىشى قوينىنا سىيار ەمەس. ەنتىگىپ تۇرىپ:
– ەۆنەي اعا, 6 ۆالەنتتى سەلەندى ەلەكتروحيميا تاسىلىمەن بولمە تەمپەراتۋراسىندا توتىقسىزداندىردىم, – دەدى قوڭىرقاي ءجۇزى الاۋلاپ.
– ءابدۋالى, نە دەدىڭ؟... – ۇستاز جاڭىلىس ەستىدىم بە دەگەندەي قايتا سۇرادى. باەشوۆ الگى ءسوزىن تاعى قايتالادى. بوكەتوۆ باسىن شايقاپ:
– ءابدۋالى, سەن قاتەلەسىپ تۇرسىڭ. 6 ۆالەنتتى سەلەن ەشقاشاندا توتىقسىزدانبايدى. مۇنى الەمنىڭ مۇيىزدەرى قاراعايداي عالىمدارى 100 جىلدان بەرى باستارىن قاتىرىپ, ەشتەڭە شىعارا الماعان. اسپانداماي جەرگە ءتۇس, شىراعىم. بولمايتىن ءىستى مالدانىپ قايتەسىڭ. ءابدۋالى قىزبالاقتاپ:
– ەۆنەي اعا, مەن اسپانداپ تۇرعانىم جوق. 6 ۆالەنتتى سەلەندى توتىقسىزداندىردىم. ونى تاپ قازىر سىزگە دالەلدەپ بەرە الامىن. ۇستازى قاباعىن شىتتى. باەشوۆ كەلەسى كۇنى ۇستازىنىڭ زەرتحانا ەسىگىن تاعى اشتى.
– ەۆنەي اعا, مەنىڭ زەرتحاناما ءجۇرىڭىزشى. سىزگە 6 ۆالەنتتى سەلەندى قالاي توتىقسىزداندىرعانىمدى ناقتى تاجىريبەممەن دالەلدەپ بەرەيىن.
– وي باتىرىم, سەن دە ەرتەگىڭدى قويمادىڭ عوي. قانە ءجۇر, نە تىندىرعانىڭدى كورەيىن. ءشاكىرتىنىڭ كوڭىلىن قيماي لاجسىز سوڭىنان ەردى. باەشوۆ زەرتحانادا ەلەكتروحيميالىق تاسىلمەن ءتاجىريبەسىن جاسادى. ءتۇسى قىپ-قىزىل تازا سەلەن جارقىراپ شىعا كەلدى.
– ءابدۋالى, سەنىڭ توتىقسىزداندىرعانىڭ 6 ۆالەنتتى ەمەس, 4 ۆالەنتتى سەلەن. بۇل قازىر عىلىمدا جاڭالىق ەمەس.
– ەۆنەي اعا, توتىقسىزدانعان 6 ۆالەنتتى سەلەننىڭ رەاكتسياعا ءتۇسپەگەن ءبىر بولىگى مىناۋ, – دەپ سەلەندى كورسەتتى. ۇستاز وعان نەمقۇرايدىلاۋ كوز تاستادى دا, «مۇنشالىق اڭعال بولارمىسىڭ» دەگەندەي ەزۋ تارتىپ, ەسىكتەن شىعىپ كەتتى. «جوق اعا, مەن مۇنى قالايدا ءدالەلدەيمىن!». وزىنە ءوزى سەرت بەردى.
ول زاۋىتتان 4 ۆالەنتتى مەن 6 ۆالەنتتى سەلەندەردى زەرتحاناسىنا الىپ كەلدى. انىقتاپ قاراعان جان سۇيىقتاردىڭ تۇستەرىنەن ايىرماسىن انىق كورەدى. ۇستازىن ءۇشىنشى رەت شاقىردى.
– ەۆنەي اعا, مىنە ەكى ءتۇرلى سەلەن.
– ءيا, كورىپ تۇرمىن.
– مەن اۋەلى 4 ۆالەنتىسىمەن جۇمىس ىستەيىن. ءسىز مۇقيات قاراپ تۇرىڭىز. ول ىسكە كىرىستى. سۇيىققا حيميالىق ەلەمەنتتەر قوسىپ توتىقسىزداندىردى. سوسىن ۇستازىنا قاراپ:
– اعا, كەلىسەسىز بە؟ – دەدى.
– كەلىسپەگەندە شە, بۇل جاڭالىق ەمەس, ءابدۋالى.
– ءيا, جاڭالىق ەمەس, اعا. ەندى 6 ۆالەنتتى سەلەنگە ەلەكتروحيميالىق ءتاسىل قولدانامىن. ءوزى ابدەن ماشىقتانعان تاجىريبەسىن قايتالادى. توتىقسىزدانعان سەلەن قىزارا ءبورتىپ, كوز جاۋىن الدى. بوكەتوۆ سەلەن ۇستىنە تونە ءتۇسىپ, قايتا باسىن كوتەردى. ءوز كوزىنە ءوزى سەنە الار ەمەس. ءوڭى كۇرەڭىتىپ:
– وي, ءابدۋالى, مىنا ءتاسىلىڭ عاجاپ! – دەپ تاڭدانىسىن جاسىرا المادى. – مەن ساعان بەكەر سەنبەگەن ەكەنمىن. ايىپقا بۇيىرما. بۇل الەمدىك حيميا عىلىمىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلكەن جاڭالىق!
سول كەزدە كەڭەس وداعىندا سەلەناتسيوندى جەتىك بىلەتىن ەكى عالىم بولدى. ولار ەۆنەي بوكەتوۆ پەن لەنينگرادتاعى تاتيانا گرەيۆەر. باەشوۆ وسى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايىن دەپ جۇرگەندە جەتەكشىسى بوكەتوۆ ومىردەن وزدى. ال گرەيۆەر ونىڭ بۇل جاڭالىعىنان مۇلدەم بەيحابار. بايلانىس جۇيەسى ارقىلى اۆتورەفەراتىن تانىستىرۋعا جىبەرسە, سەنبەي لاقتىرىپ تاستاۋى مۇمكىن. ونىڭ پىكىرىنسىز ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس جاڭا ءتاسىلدى بەكىتۋى ەكىتالاي. «قالايدا گريۆەردىڭ الدىنان ءوتۋىم كەرەك». باەشوۆ وسى ويعا تابان تىرەپ, لەنينگرادقا اتتاندى.
تاتيانا گرەيۆەردىڭ اكەسى ناۋم سالامونوۆيچ گرەيۆەر اتاقتى عالىم ەدى. كەزىندە «مەتاللۋرگيا نەگىزدەرى» دەپ اتالعان 6 توم كىتاپ جازىپ, ارتىندا قۇندى مۇرا قالدىرعان. قازىر تاتيانا اكەسىنىڭ اتىنداعى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى. الپىستىڭ ۇستىندەگى ەگدە ايەل. باەشوۆ وعان 6 ۆالەنتتى سەلەندى ەلەكتروحيميا جولىمەن قالاي توتىقسىزداندىرعانىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ باقتى. گرەيۆەر شىدامسىزدانىپ:
– ەندى مەنى تىڭداڭىز. ءبارى ءسىز ايتقانداي بولۋى مۇمكىن ەمەس. قازىر بۇل الەمدىك عالىمدارعا قيال عانا. مۇنىمەن مەنىڭ اكەم دە 50-60 جىل اينالىسقان. مەنىڭ دە قولىمنان كەلمەدى. ءسىز دە مەن سەكىلدى وكىنبەس ءۇشىن وسى باستان باسقا عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسقانىڭىز ءجون.
– تاتيانا ناۋموۆنا, مەن ءوزىمنىڭ عىلىمي جاڭالىعىما سەنىمدىمىن. وكىنىشكە قاراي ءسىز دەن قويماي تۇرسىز. مۇنىڭ ەڭ وڭاي, ەڭ ءتيىمدى, ەڭ قاراپايىم جولى ازىرگە وسى. مىنا اۆتورەفەراتىمدى سىزگە قالدىرامىن. قولىڭىز قالت ەتكەندە قاراپ شىعارسىز. قارسى بولماساڭىز, ءۇش-ءتورت ايدان سوڭ قايتىپ كەلىپ, زەرتحاناڭىزدا دالەلدەپ بەرەيىن.
– جاس جىگىت, ءسىز 4 ۆالەنتتى سەلەنمەن شاتاستىرىپ ءجۇرسىز. ماعان كەلىپ اۋرە بولماي-اق قويىڭىز. قىسقاسى, بولمايتىن ىسكە مەنىڭ دە, ءوزىڭىزدىڭ دە, باسىڭىزدى قاتىرماڭىز.
ءابدۋالى باەشوۆ اراعا التى اي سالىپ لەنينگرادقا جول تارتتى. پروفەسسور تاتيانا ناۋموۆنا ۋنيۆەرسيتەتتە شەتەل ستۋدەنتتەرىنە ءدارىس وقىپ جاتىر ەكەن. اۋديتوريانىڭ اشىق ەسىگىنەن ونى كورىپ قالىپ, قولىن بۇلعاپ شاقىردى.
– كىمدى ايتساڭ, سول كەلەدى دەگەن, مىنە جاڭا عانا سىزدەرگە ايتقان باەشوۆ وسى. ول ءابدۋالىنى قۇشاقتاپ, بەتىنەن ءسۇيدى دە ستۋدەنتتەرگە بۇرىلىپ: – باەشوۆ دۇنيە جۇزىندە ءبىرىنشى بولىپ 6 ۆالەنتتى سەلەندى ەلەكتروحيميا جولىمەن توتىقسىزداندىرعان جاس عالىم.
ستۋدەنتتەر دۋ قول سوعىپ, قوشەمەت كورسەتتى. باەشوۆ اڭ-تاڭ. گرەيۆەر وسىلاي قارسى الادى دەپ مۇلدەم ويلاعان جوق ەدى. ءۇزىلىس كەزىندە گرەيۆەر:
– انا جولى وزىڭە قارسىلىعىمدى بىلدىرسەم دە «باەشوۆ بوسقا ايتقان جوق-اۋ وسى» دەگەن وي مازالاپ اۆتورەفەراتىڭمەن تانىستىم. عىلىمي جۇمىسىڭدا جان بار سەكىلدى بولدى دا تۇردى. زەرتحاناعا بارىپ تاجىريبەڭدى قايتالاپ جاساعانىم سول ەدى ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي قالدىم. توتىقسىزدانعان 6 ۆالەنتتى سەلەندى كورىپ, نەسىن جاسىرايىن تاڭدانعاننان جاعامدى ۇستادىم. ءابدۋالى, العاش وعاش مىنەز كورسەتكەنىمە سەنەن كەشىرىم وتىنەمىن. ال مىنا عىلىمي جاڭالىعىڭ حالىقارالىق نوبەل سىيلىعىنا لايىقتى.
ءابدۋالى باەشوۆ 1991 جىلى الماتىدا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعادى. قازىر سوكولسكي اتىنداعى ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى. قانشاما عىلىمي جاڭالىقتاردى ومىرگە الىپ كەلدى. جەتپىستىڭ اسقارىنان اسقان عالىم اتاق-داڭقتان كەندە ەمەس. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى جانە قولدانبالى ەكولوگيا اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى.
سايلاۋ بايسانوۆ,
قاراعاندى حيميا-مەتاللۋرگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
كولباي ادىربەك ۇلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سىيلىعىنىڭ لاۋراەتى, جۋرناليست-جازۋشى
