بىلىكتى كادر – ۇلكەن ىستەردىڭ باستاۋى
ق.توقاەۆ: «سوت – زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان سۋديالار جوعارى كاسىبي جانە ادامگەرشىلىك تالاپتارىنا ساي بولۋى – بۇل ۇلكەن مىندەت. سۋديالار مەن وسى قىزمەتتەن ۇمىتكەرلەردى باعالاۋ جانە ىرىكتەۋ جۇيەسىن قاتاڭداتۋ كەرەك. سوت – ادىلدىكتىڭ سوڭعى شەگى بولۋى ءتيىس. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتى – حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ», دەپ اتالعان جۇيەنىڭ الدىنداعى نەگىزگى مىندەتتەردى اتاپ كورسەتتى.
بۇل سالانى جاڭعىرتۋ مەن مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەن مىندەتتەر قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان ءاربىر جولداۋى مەن ەلىمىزدە قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا كورىنىس تاۋىپ كەلگەنى بەلگىلى. وسى ورايدا, حالىق سەنىمىنە يە بولۋ مەن ءادىل سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋ جولىنداعى ىستەر جوعارعى سوتتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس.
– ەلباسىنىڭ ءاربىر تاپسىرماسىن ابىرويمەن ورىنداۋ – ءبىز ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى پارىز. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءمىندەتتەردى ورىنداۋ سوت جۇيەسىندەگى پروبلەمالاردىڭ 80 پايىزىن شەشەتىنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. بۇل ۇدەدەن شىعۋىمىز ءۇشىن الدىمەن زاڭنامالاردى ءجۇيەلەپ الۋدى ءجون كوردىك. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگە دەيىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانە جوعارى سوت كەڭەسىمەن بىرگە 15 زاڭ جوباسىن ازىرلەدى – 6 زاڭ كۇشىنە ەندى, ۇشەۋى – پارلامەنتتە جانە التاۋى ماجىلىسكە ەنگىزىلمەك, – دەيدى جوعارعى سوت توراعاسى ج.اسانوۆ.
وسىلايشا, ۇدەمەلى قارقىنمەن باستالعان جۇمىستاردىڭ العاشقى ءناتيجەلەرى دە كوپ كۇتتىرگەن جوق. ونىڭ العاشقى لەگىندە سۋديالىققا بىلىكتى كادرلاردى ىرىكتەۋ ساتىلارىنداعى جاڭاشىلدىقتار تۇر.
– وسى كەزگە دەيىن مىقتى زاڭگەرلەر سۋديالىققا ۇمتىلمايتىن. نەگە؟ ويتكەنى ىرىكتەۋ مەن كارەرالىق ءوسۋ اشىق ەمەس, جۇكتەمە اۋىر, الەۋمەتتىك قامتىلۋ ءالسىز دەگەن سەبەپتەر ايتىلاتىن. مۇنىڭ ءبارى ءىس جۇزىندە شەشىلدى. ەندى سۋديالىققا ءۇمىتكەرلەر ءۇشىن ىرىكتەۋدى قاتايتتىق – ولار كەيستىك تاپسىرمالاردى شەشەدى, ەسسە جازادى, جوعارعى سوت سۋديالارىمەن اڭگىمەلەسۋدەن وتەدى, پسيحوتەست تاپسىرادى جانە تاعى باسقا سىناقتار بار. ال وسىنىڭ ناتيجەسى قانداي؟ ەگەر بۇرىن كونكۋرستان ءاربىر ءتورتىنشى كانديدات وتسە, قازىر تەك ءاربىر جيىرماسىنشى عانا ءمۇدىرمەي وتەدى. «كەزدەيسوق» زاڭگەرلەرگە توسقاۋىل قويدىق, – دەپ ج.اسانوۆ قاي ءىستىڭ دە بىلىكتى مامان ارقىلى جانداناتىنىن ەسكە سالدى.
مىنە, وسى وزگەرىستەر ەندىگى كونكۋرستارعا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس سالاسىنان مىقتى زاڭگەرلەر كەلە باستايدى دەگەن ءۇمىت وتىن ۇيالاتتى. ءويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا سوت ءجۇيەسى جەر قويناۋىن پايدالانۋ, زياتكەرلىك مەنشىك, مونوپوليەلىك زاڭناما, ەكولوگيا, قارجى, بانك, سالىق سالالارى بويىنشا بىلىكتى ماماندارعا ءزارۋ.
قىزمەتىنەن بوساتىلعان سۋديالار قاتارى كوبەيدى
ج.اسانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوت جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر سۋديالاردىڭ قىزمەتتەن ءوز ەركىمەن كەتۋىن توقتاتۋعا ىقپال ەتىپ, سۋديا بولامىن دەۋشىلەر سانىن 2 ەسە ارتتىرعان. سايكەسىنشە, سالا ماماندارىنىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىكتەرى بارىنشا كۇشەيتىلگەن. دالىرەك ايتساق, ەگەر جىل سايىن تەرىس سەبەپتەرمەن 6-7 سۋديا لاۋازىمىنان بوساتىلىپ كەلسە, بيىلعى 5 ايدا 20 سۋديا قىزمەتتەرىمەن قوش ايتىسقان. سونداي-اق بۇرىندارى جىلىنا سۋديالارعا قاتىستى ءارى كەتسە ورتا ەسەپپەن ءبىر-ەكى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ كەلسە, سوڭعى بەس ايدىڭ ءىشىندە عانا 7(!) ءىس قوزعالعان. بۇل ارينە, قۋانارلىق دەرەك ەمەس, الايدا وسى ءاربىر قىلمىستىق ءىستىڭ ارتىندا ءادىل سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ مەن ادام تاعدىرى تۇرعانى انىق. جاقىپ اسانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇنداي سوراقىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بيىلعى مامىر ايىندا ساپا جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلعان.
– ول «وسەمىن» دەگەن سۋديالاردىڭ جەكە جانە كاسىبي قابىلەتىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەيدى. كوميسسيا بيىل ءاربىر بەسىنشى سۋديانى جاڭا, «تالاپشىل» فورماتتا باعالاماق. جۇمىسىندا ەلەۋلى كەمشىلىكتەرگە جول بەرگەن سۋديانىڭ بۇل سىننان تابىستى ءوتۋى ەكىتالاي, ال ول قىزمەتتەن بوساتۋعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن, – دەپ وي قورىتتى ج.اسانوۆ.
اقتاۋ ۇكىمى سەنىمگە باستايدى
ءيا, سوت جۇيەسىندە اقتاۋ ۇكىمىنىڭ كوبەيە تۇسكەندىگىن رەسمي ستاتيستيكا كورسەتىپ وتىر. سونىمەن, سانداردى «سويلەتەيىك». ج.اسانوۆ كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدە وتكەن عاسىرداعى 80-جىلدارى تۇرمەدەگىلەردىڭ سانى 100 مىڭنان اسقان. بۇگىن ودان 3 ەسە از – 30 مىڭداي. جوعارعى سوت توراعاسى مۇنىڭ ەكى سەبەبىن ايتادى.
– بۇرىن جەكە ادامعا قارسى قىلمىستار ءجيى بولاتىن. 80-جىلدارى 100 مىڭ قازاقستاندىققا 10 كىسى ءولتىرۋ كەلسە, قازىر 100 مىڭ ازاماتقا 5 ادام ءولتىرۋ. ەكى ەسە از. ەكىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگانى كىمگە ايىپ تاعادى, سوت سونى كىنالى دەپ جازالايتىن. كىنا جوق بولسا دا اقتاۋعا باتىلى جەتپەيتىن. ءاربىر 2-ءشى سوتتالۋشىنى بوستاندىقتان ايىراتىن. كەڭەستىك داۋىردە سوتتى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى, جالعاسى دەپ ەسەپتەيتىن ءبارى. ءسويتىپ بىزدە «ايىپتاۋعا بەيىمدىلىك» اۋرۋى پايدا بولدى, – دەيدى ج.اسانوۆ.
الايدا, سوڭعى جىلدارى اقتاۋ ۇكىمدەرى بارىنشا كوبەيگەن. بۇل ىلگەرىلەۋ ەل ىشىندە سۋديالاردى پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «نوتاريۋسىنا» اينالدى دەگەن پىكىرلەردەن قۇتقاراتىنى انىق. ماسەلەن, 2017 جىلى اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ ۇلەسى 1,4 پايىز بولسا, 2019 جىلدىڭ 4 ايىندا عانا بۇل كورسەتكىش 7,5 پايىزعا جەتكەن. 111 تۇلعا سوت زالىندا كىناسىز دەپ تانىلعان. مىنە, ناقتى كورسەتكىش وسى.
ەندى, وتكەنگە از-كەم كوز جۇگىرتەر بولساق, بۇرىنعى كەزدەرى ازاماتتىق ىستەر دەگەن ۇعىم حالىقتىڭ ساناسىنا سىڭىسپەگەن ەدى. مەنشىكتىڭ ءبارى مەملەكەتكە تيەسىلى, ال ازىن-اۋلاق داۋلار اربيتراجدان اسپايتىن. جەكە ادامداردىڭ شاعىمدارى پارتيا ورگاندارى, اتقارۋ كوميتەتتەرى مەن پروكۋراتۋرا جىلىكشە شاعاتىن. بۇل – سوتقا سۇرانىستىڭ ازدىعىنىڭ ايعاعى.
ال ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن نارىقتىق جۇيەگە ويىستىق. ءتيىسىنشە, مەنشىك داۋلارى كوبەيدى. بىراق باستاپقىدا مۇنداي ىستەر قىلمىس الەمىنىڭ سەركەلەرى مەن رەكەتتەردىڭ «ەنشىسىندە» بولعانى ەستە. سول كەزدە ەلباسى «قۇقىقتىق مەملەكەتتە ادامدى اكىم ەمەس, مينيستر ەمەس, پرەزيدەنت تە ەمەس, سوت قورعاۋى ءتيىس» دەپ شەگەلەپ ايتتى. مىنە, سول ءساتتەن باستاپ سوت جۇيەسىنە باسا ءمان بەرىلىپ, ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇستى.
قازىر سوتتار ىستەردى تەز قارايدى. بۇرىن سوڭعى نۇكتە قويعانشا 2,5 جىل وتەتىن بولسا, قازىر 1 جىلدان اسپايدى.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاتىستى الەمدىك رەيتينگتە ەلىمىز 139 ەلدىڭ ىشىندە 73-ءشى ورىندا. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بۇل ورتاڭقول باعاسى سۋديالار باسشىلىققا تاۋەلدى دەگەن قورىتىندىدان شىققان. سوندىقتان دا جوعارعى سوت بۇل ماسەلەنى زاڭنامالارعا وزگەرىس ارقىلى شەشپەك نيەتتە.
