ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ۇلتتىق مادەنيەت, بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسىنىڭ ءتوڭىرەگىندە قوعامدى ودان ءارى توپتاستىرۋ ماقساتىمەن شىلدەنىڭ ءبىرىنشى جەكسەنبىسى ۇلتتىق دومبىرا كۇنى بولىپ ايقىندالعان جارلىققا قول قويدى. بۇل شەشىمگە بۇكىل قازاق دالاسى قۋانعان شىعار. ەندى, مىنە جازدىگۇنى ءشىلدە بولعاندا ەل بولىپ رۋحتى جاڭعىرتامىز. ويتكەنى دومبىرانىڭ ءۇنىندە قازاقتىڭ رۋحى, كيەسى, قاسيەتى ساقتالعان.
قادىر اقىننىڭ قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتكەن سۇبەلى سوزىندەي, ناعىز قازاق – دومبىرا. بۇل ۇلتتىڭ بولمىسىن بويىنا سىڭىرگەن اقىننىڭ ايتقانى, ال ونەر سالاسىندا جۇرگەن جاندار اتا اسپاپتىڭ ەرەكشەلىگىن وزگەشە ورەدى. «كۇيلەر, نەگىزىنەن, ءۇش اسپاپتا – دومبىرا, قوبىز, سىبىزعىدا ورىندالعان. سونىڭ ءىشىندە ءداستۇرلى قازاق مۋزىكاسىنىڭ مەيلىنشە كەڭ تارالعان جانە اسا بيىك پروفەسسيونالدىق ورەگە جەتكەن سالاسى – دومبىرا كۇيلەرى. قازاق حالقىنىڭ كۇي ونەرى ءوزىنىڭ بۇگىنگى بيىگىنە از عانا ۋاقىت اياسىندا جەتە سالعان جوق. قانشاما جۇزدەگەن جىلدار بويى سان قيلى تاريحي كەزەڭدەردى باستان كەشىرىپ, كوپتەگەن عاسىرلار سۇزگىسىنەن ءوتىپ, شىڭدالىپ كەمەلدەندى», دەيدى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى مۇرات ابۋعازى.
دومبىرانىڭ شىعۋ تاريحى ءالى ناقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. وعان بەلگىلى تۇركولوگ, عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ اڭگىمەسىنەن انىق كوز جەتكىزۋگە بولادى. ول «مادەنيەت» ارناسىنا بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا موڭعول التاي تاۋىنىڭ سىلەمىندەگى جارعالانت-قايىرقان جوتاسىنىڭ ءبىر ۇڭگىرىنەن ساز اسپابىنىڭ تابىلعانى تۋرالى ايتادى. اسپاپتىڭ ەكى ىشەگى, توعىز پەرنەسى جانە موينىندا رۋنا جازۋى بار. وسىدان 11 جىل بۇرىن موڭعولدىڭ داندار ەسىمدى ءبىر شوپانى قوي باعىپ جۇرگەندە ءبىر ۇڭگىردى كوزى شالادى. ادامدار جارعالانت-قايىرقان جوتاسىندا تاۋ بارىسى بولعاندىقتان, بۇرىن كوپ مال جايماعان. بەرتىن ۋاقىتتا جۇت بولىپ, مالشىلار ءشوبى شۇيگىن جەردى ىزدەپ, جوتانى جورتادى. الگى شوپان ۇڭگىردىڭ ىشىنە ۇڭىلسە, تاسقا سۇيەلگەن اعاشتى كورەدى. قولىنا السا, ساز اسپابى سەكىلدى بولادى. سودان تاڭعالعان مالشى قويلارىن ورىستەن الىپ قايتىپ, ۇڭگىرگە اۋىلداعى تاريح مۇعالىمىن ەرتىپ كەلەدى. سوندا ولار اعاشتى كورگەن ۇڭگىردەن 21 جەبەسىمەن قورامساقتى تابادى. كەيىن مۇعالىم ۇلان-باتىرداعى ينستيتۋتتان ارحەولوگتاردى ارنايى شاقىرتادى. ماماندار قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە ۇڭگىردەن ادام سۇيەگى مەن ەر-تۇرماندى جۇگەن, ايىل, ۇزەڭگىسىمەن الىپ شىعادى. سول ارحەولوگتاردىڭ باق-تارعا ايتقان اڭگىمەسىن ەستىپ, ءبىر اپتانىڭ ىشىندە سارتقوجا ۇلى موڭعول استاناسىنا جەتەدى. مامانداردان اعاش اسپاپتى كورسەتۋىن سۇرايدى, العاشىندا كورسەتكىسى كەلمەگەنىمەن, كەيىن كوندىرەدى. دومبىرا ەكەنىن جازباي تانيدى, ال موينىنداعى جازۋدا: «جۇپار كۇي اۋەنى ءبىزدى سۇيسىندىرەدى», دەلىنگەن. عالىم بۇل جادىگەردى ب.ز. V-VI عاسىرىنا جاتقىزعان. «مىنە, سول داۋىردە كۇي دەگەن تەرمين قالىپتاسىپ قويعان. سوندا سوناۋ عۇن نەمەسە ساق داۋىرىندە بۇل دومبىرانى ءبىزدىڭ كوشپەلى حالىقتار, تۇركىلەر پايدالانعان بولۋى كەرەك. سوندىقتان مۇنى مەن اتا دومبىرا دەپ اتادىم», دەيدى عالىم.
ناناسىز با, دومبىرا V عاسىردىڭ وزىندە ادام جانىنا سەرىك بولعان. وندا ونىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. ال ەندى سول اسپاپتىڭ وسىنشا ءداۋىردى ارتقا تاستاپ, بۇگىنگە جەتۋى – «دومبىرا – كيە» دەگەنگە دالەل-اق. اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ: «كەڭ دالانى مەكەن ەتكەن قازاق جۇرتىنىڭ ەڭ اياۋلى دا قاسيەتتى مۋزىكالىق اسپابى دومبىرانىڭ بىردە كۇمبىرلەگەن, بىردە شەرتىلگەن ويلى دىبىسى قۇلاققا جاعىمدى, جۇرەككە جاقىن, ونىڭ كۇمىستەي سىڭعىرلاعان ءۇنى تالاي سىردىڭ باسىن قايىرادى. سىمداي تارتىلعان قوس ىشەكتە سان عاسىردىڭ سان الۋان سيپاتى اقىل-ويى, كوڭىل كۇيى جاتىر. دومبىرا – كوشپەلى ەلدىڭ كونەكوز شەجىرەسى, كوپتى كورگەن قاريانىڭ كوكىرەك كۇيى», دەگەنى تەگىن ەمەس قوي.
حالقىمىزدىڭ ساف ونەرى – كۇيشىلىكتى زەرتتەۋدە اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ ەڭبەگى ەرەن. ول ءوزىنىڭ «قازاقتىڭ كۇي ونەرى» كىتابىندا «كۇي ءسوزىنىڭ كوك بولىپ قولدانىلۋىن ورتا عاسىردان جەتكەن جازبا مۇرالاردان دە كەزدەستىرەمىز. ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ءتۇركى تىلدەرىنىڭ سوزدىگى» (XV ع.) اتتى كىتابىندا كۇك ءسوزى كۇي ماعىناسىندا قولدانىلادى. دەمەك, كۇي ءاۋ باستا تاڭىرلىك قۇبىلىستى بىلدىرگەن», دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. سوندا كۇي ارقىلى تاڭىرمەن تىلدەسۋگە, ونىڭ ءسوزىن ەستۋگە, كوكتەن كەلگەن كوڭىلدى سەزىنۋگە بولادى. قۇدىرەت دەگەن وسى ەمەس پە؟
دومبىرا, سەندە ءمىن بار ما؟
ءمىنسىز بولساڭ – ءتىل بار ما؟
ءتىل جوق دەۋگە بولا ما,
تىلدەن ارتىق ءۇن باردا؟
دومبىرانىڭ كۇشى مول,
كومەيىندە كۇي باردا, – دەگەن ءىلياس جانسۇگىر ۇلى دومبىرانىڭ سويلەسە – شەشەن, كۇيلەسە – كوسەم, توگىلسە – تاريح, شەرتىلسە – اڭىزعا اينالاتىنىن ايتقانداي.
وسىنشا عاسىردى قوس ىشەگىنە سىيعىزعان دومبىرانىڭ دۇبىرلەيتىن ءداۋىرى ەندى تۋعان سەكىلدى. ويتكەنى ول بۇگىندە الەمدىك ارەنادا ەلىمىزدىڭ ءباسىن بيىكتەتىپ ءجۇر. سوناۋ ءپاريجدى انىمەن اۋەلەتكەن امىرە, رومانوۆتار مەن پاتشا اعزامنىڭ الدىنداعى ءدۇيىم جۇرتتى كۇيىمەن تامساندىرعان تاتتىمبەتتەن تارقاتساق, قارا دومبىراسىمەن تالاي جەردى شارلاعان ءبىرقاتار ونەرپازدارىمىز بەن بۇگىنگى قۇدايبەرگەن ديماشتان ءبىر-اق توقتايمىز. بىراق بۇل تۇيىندەۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى, دومبىرانىڭ ءۇنى شارىقتاي بەرمەك. ەڭ عاجابى سول – «ءبىرىن قاتتى, ءبىرىن ءسال-ءسال كەم بۇراعان» ەكى ىشەككە دۇنيە ءجۇزىنىڭ كەز كەلگەن مۋزىكالىق شىعارماسىن ءتۇسىرۋگە بولادى. وسىنىڭ ءوزى – ونىڭ ءومىرشەڭدىگىن, مۇمكىندىگىنىڭ شەكسىزدىگىن, سويلەتە بىلگەن شەبەردىڭ قولىندا نەبىر تىلدە سايراي ءجونەلەتىنىنىڭ ايعاعى.
وسى تۇستا تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «تالتۇستەگى» كەيىپكەرى اجىگەرەيدىڭ اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. تالاي كۇيدى اۋىزبەن ىڭىلداپ تارتقانىنا ءوزى تامساناتىنى بار عوي. سول سەكىلدى قولىندا دومبىرانى سويلەتە الماعانمەن, كوپ قازاقتىڭ كوكەيى سايراپ تۇرادى. بۇل دا قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان ءبىر بولمىس بولار.
سوندىقتان دومبىرانىڭ ءۇنى قۇلاعىنا كەلسە, جۇرەگى رۋحپەن بەتپە-بەت كەلگەندەي تەبىرەنەتىن ءار قازاقتى, ونى بويتۇمارىنداي بيىگىنە ءىلىپ قويعان بار قازاقتى ءام قاسيەتتى قارا اعاشتىڭ قوڭىر داۋسىن ونەرىمەن شارىقتاتىپ جۇرگەن سال قازاقتى ەرەكشە مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىز! ۇلتتىق دومبىرا كۇنىمەن, اعايىن!
