قازاقستان • 06 شىلدە، 2019

دومبىرانىڭ دۇبىرلەيتىن ءداۋىرى

400 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ قانىنداعى قاسيەتكە قالايشا قايران قالمايسىڭ! سوناۋ XIX عاسىردىڭ ورتا شەگىندە ءومىر سۇرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ: «كەلەسى عاسىرلاردا دومبىرانىڭ ءۇنى بيىك شىعادى»، دەگەن ەكەن. كورەگەندىك ەمەي نەمەنە! بىلتىردان باستاپ بەلگىلەنگەن ۇلتتىق دومبىرا كۇنى ەلىمىزدە دومبىرانىڭ ءۇنىن بۇرىنعىدان بەتەر اسقاقتاتتى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ۇلتتىق مادەنيەت، بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسىنىڭ ءتوڭى­رەگىندە قوعامدى ودان ءارى توپتاستىرۋ ماقساتىمەن شىلدەنىڭ ءبىرىنشى جەك­سەنبىسى ۇلتتىق دومبىرا كۇنى بو­لىپ ايقىندالعان جارلىققا قول قويدى. بۇل شەشىمگە بۇكىل قازاق دالاسى قۋان­عان شىعار. ەندى، مىنە جازدىگۇنى ءشىل­دە بولعاندا ەل بولىپ رۋحتى جاڭ­عىر­تامىز. ويتكەنى دومبىرانىڭ ءۇنىن­دە قازاق­تىڭ رۋحى، كيەسى، قاسيەتى ساق­تالعان.

قادىر اقىننىڭ قاناتتى سوزگە اي­نالىپ كەتكەن سۇبەلى سوزىندەي، ناعىز قازاق – دومبىرا. بۇل ۇلتتىڭ بول­مى­سىن بويىنا سىڭىرگەن اقىننىڭ ايت­قانى، ال ونەر سالاسىندا جۇرگەن جاندار اتا اسپاپتىڭ ەرەكشەلىگىن وزگەشە ورەدى. «كۇيلەر، نەگىزىنەن، ءۇش اسپاپتا – دومبىرا، قوبىز، سىبىز­عىدا ورىندالعان. سونىڭ ءىشىن­دە ءداس­تۇرلى قازاق مۋزىكاسىنىڭ مەي­لىنشە كەڭ تارالعان جانە اسا بيىك پرو­فەس­سيونالدىق ورەگە جەتكەن سالاسى – دوم­بىرا كۇيلەرى. قازاق حالقىنىڭ كۇي ونەرى ءوزىنىڭ بۇگىنگى بيىگىنە از عانا ۋاقىت اياسىندا جەتە سالعان جوق. قان­شاما جۇزدەگەن جىلدار بويى سان قيلى تاريحي كەزەڭدەردى باستان كە­شىرىپ، كوپتەگەن عاسىرلار سۇزگىسىنەن ءوتىپ، شىڭدالىپ كەمەلدەندى»، دەيدى مۋزى­كا زەرتتەۋشىسى مۇرات ابۋعازى.

دومبىرانىڭ شىعۋ تاريحى ءالى ناق­تى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. وعان بەلگىلى تۇركولوگ، عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ اڭگىمەسىنەن انىق كوز جەتكىزۋگە بولادى. ول «مادەنيەت» ارناسىنا بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا موڭعول التاي تاۋىنىڭ سىلەمىندەگى جارعالانت-قايىرقان جوتاسىنىڭ ءبىر ۇڭگىرىنەن ساز اسپابىنىڭ تابىلعانى تۋرالى ايتادى. اسپاپتىڭ ەكى ىشەگى، توعىز پەرنەسى جانە موينىندا رۋنا جازۋى بار. وسىدان 11 جىل بۇرىن  موڭعولدىڭ داندار ەسىمدى ءبىر شوپانى قوي باعىپ جۇرگەندە ءبىر ۇڭگىردى كوزى شالادى. ادامدار جارعالانت-قايىرقان جوتاسىندا تاۋ بارىسى بولعاندىقتان، بۇرىن كوپ مال جايماعان.  بەرتىن ۋاقىتتا جۇت بولىپ، مالشىلار ءشوبى شۇيگىن جەردى ىزدەپ، جوتانى جورتادى. الگى شوپان ۇڭگىردىڭ ىشىنە ۇڭىلسە، تاسقا سۇيەلگەن اعاشتى كورەدى. قولىنا السا، ساز اسپابى سەكىلدى بولادى. سودان تاڭعالعان مالشى قويلارىن ورىستەن الىپ قايتىپ، ۇڭگىرگە اۋىلداعى تاريح مۇعالىمىن ەرتىپ كەلەدى. سوندا ولار اعاشتى كورگەن ۇڭگىردەن 21 جەبەسىمەن قورامساقتى تابادى. كەيىن مۇعالىم ۇلان-باتىرداعى ينستيتۋتتان ارحەولوگتاردى ارنايى شاقىرتادى. ماماندار قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە ۇڭگىردەن ادام سۇيەگى مەن ەر-تۇرماندى جۇگەن، ايىل، ۇزەڭگىسىمەن الىپ شىعادى. سول ارحەولوگتاردىڭ باق-تارعا ايتقان اڭگىمەسىن ەستىپ، ءبىر اپتانىڭ ىشىندە سارتقوجا ۇلى موڭعول استاناسىنا جەتەدى. مامانداردان اعاش اسپاپتى كورسەتۋىن سۇرايدى، العاشىندا كورسەتكىسى كەلمەگەنىمەن، كەيىن كوندىرەدى. دومبىرا ەكەنىن جازباي تانيدى، ال موينىنداعى جازۋدا: «جۇپار كۇي اۋەنى ءبىزدى سۇيسىندىرەدى»، دەلىنگەن. عالىم بۇل جادىگەردى ب.ز. V-VI عاسىرىنا جاتقىزعان. «مىنە، سول داۋىردە كۇي دەگەن تەرمين قالىپ­تاسىپ قويعان. سوندا سوناۋ عۇن نەمەسە ساق داۋىرىندە بۇل دومبىرانى ءبىز­دىڭ كوشپەلى حالىقتار، تۇركىلەر پايدالانعان بولۋى كەرەك. سوندىقتان مۇنى مەن اتا دومبىرا دەپ اتادىم»، دەيدى عالىم.

ناناسىز با، دومبىرا V عا­سىر­دىڭ وزىندە ادام جانىنا سەرىك بولعان. وندا ونىڭ تاريحى تىم تەرەڭ­دە. ال ەندى سول اسپاپتىڭ وسىنشا ءدا­ۋىر­دى ارتقا تاستاپ، بۇگىنگە جەتۋى – «دومبىرا – كيە» دەگەنگە دالەل-اق. اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ: «كەڭ دالانى مەكەن ەتكەن قازاق جۇرتىنىڭ ەڭ اياۋ­لى دا قاسيەتتى مۋزىكالىق اسپابى دومبىرانىڭ بىردە كۇمبىرلەگەن، بىردە شەرتىلگەن ويلى دىبىسى قۇلاققا جا­عىمدى، جۇرەككە جاقىن، ونىڭ كۇ­مىس­تەي سىڭعىرلاعان ءۇنى تالاي سىر­­­دىڭ باسىن قايىرادى. سىمداي تار­تىلعان قوس ىشەكتە سان عاسىردىڭ سان الۋان سي­پاتى اقىل-ويى، كوڭىل كۇيى جاتىر. دوم­بىرا – كوشپەلى ەلدىڭ كونەكوز شەجىرەسى، كوپتى كورگەن قاريانىڭ كو­كىرەك كۇيى»، دەگەنى تەگىن ەمەس قوي.

حالقىمىزدىڭ ساف ونەرى – كۇي­شىلىكتى زەرتتەۋ­دە اقسەلەۋ سەيدىم­بەك­تىڭ ەڭبەگى ەرەن. ول ءوزىنىڭ «قازاق­تىڭ كۇي ونەرى» كىتابىندا «كۇي ءسوزى­نىڭ كوك بولىپ قولدانىلۋىن ورتا عا­سىر­دان جەتكەن جازبا مۇرالاردان دە كەزدەستىرەمىز. ماحمۇد قاشقاريدىڭ «ءتۇر­كى تىلدەرىنىڭ سوزدىگى» (XV ع.) اتتى كىتابىندا كۇك ءسوزى كۇي ماعىناسىندا قولدانىلادى. دە­مەك، كۇي ءاۋ باستا تاڭىرلىك قۇبىلىستى بىلدىرگەن»، دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. سوندا كۇي ارقىلى تاڭىرمەن تىلدەسۋگە، ونىڭ ءسوزىن ەستۋگە، كوكتەن كەلگەن كوڭىلدى سەزىنۋگە بولادى. قۇدىرەت دەگەن وسى ەمەس پە؟

دومبىرا، سەندە ءمىن بار ما؟

ءمىنسىز بولساڭ – ءتىل بار ما؟

ءتىل جوق دەۋگە بولا ما،

تىلدەن ارتىق ءۇن باردا؟

دومبىرانىڭ كۇشى مول،

كومەيىندە كۇي باردا، – دەگەن ءىلياس جانسۇگىر ۇلى دومبىرانىڭ سويلەسە – شە­شەن، كۇيلەسە – كوسەم، توگىلسە – تاريح، شەرتىلسە – اڭىزعا اينالاتىنىن ايت­قانداي.

وسىنشا عاسىردى قوس ىشەگىنە سىي­­­عىزعان دومبىرانىڭ دۇبىرلەيتىن ءداۋىرى ەندى تۋعان سەكىلدى. ويتكەنى ول بۇگىندە الەمدىك ارەنادا ەلىمىزدىڭ ءباسىن بيىكتەتىپ ءجۇر. سوناۋ ءپاريجدى انىمەن اۋەلەتكەن امىرە، رومانوۆتار مەن پاتشا اعزامنىڭ الدىنداعى ءدۇيىم جۇرتتى كۇيىمەن تامساندىرعان تاتتىمبەتتەن تارقاتساق، قارا دومبى­راسىمەن تالاي جەردى شارلاعان ءبىر­قاتار ونەرپازدارىمىز بەن بۇگىنگى ­قۇ­دايبەرگەن ديماشتان ءبىر-اق توق­­تايمىز. بىراق بۇل تۇيىندەۋ دە­گەن­دى بىلدىرمەيدى، دومبىرانىڭ ءۇنى شا­رىقتاي بەرمەك. ەڭ عاجابى سول – «ءبىرىن قاتتى، ءبىرىن ءسال-ءسال كەم بۇ­­راعان» ەكى ىشەككە دۇنيە ءجۇزىنىڭ كەز كەلگەن مۋزىكالىق شىعارماسىن ءتۇسى­رۋگە بولادى. وسىنىڭ ءوزى – ونىڭ ءومىر­شەڭدىگىن، مۇمكىندىگىنىڭ شەك­سىزدىگىن، سويلەتە بىلگەن شەبەردىڭ قولىندا ­نە­بىر تىلدە سايراي ءجو­نەلەتىنىنىڭ ايعاعى.

وسى تۇستا تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «تالتۇستەگى» كەيىپكەرى اجىگەرەيدىڭ اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇسىپ تۇر. تالاي كۇيدى اۋىزبەن ىڭىلداپ تارتقانىنا ءوزى تامساناتىنى بار عوي. سول سەكىلدى قولىندا دومبىرانى سويلەتە الماعانمەن، كوپ قازاقتىڭ كوكەيى سايراپ تۇرادى. بۇل دا قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان ءبىر بولمىس بولار.

سوندىقتان دومبىرانىڭ ءۇنى قۇ­لاعىنا كەلسە، جۇرەگى رۋحپەن بەتپە-بەت كەلگەندەي تەبىرەنەتىن ءار قازاقتى، ونى بويتۇمارىنداي بيىگىنە ءىلىپ قوي­عان بار قازاقتى ءام قاسيەتتى قارا اعاشتىڭ قوڭىر داۋ­سىن ونەرىمەن شا­رىقتاتىپ جۇرگەن سال قازاقتى ەرەكشە مەرەكەمەن قۇتتىقتايمىز! ۇلتتىق دوم­بىرا كۇنىمەن، اعايىن!

سوڭعى جاڭالىقتار

تۇركىستان جاسىل قالاعا اينالۋدا

وڭتۇستىك قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار