1989 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت جاسىرىن داۋىسپەن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنا سايكەس كومپارتيا كەڭەس قوعامىنىڭ باسقارۋشى جانە باعىت بەرۋشى كۇشى بولعاندىقتان, ونىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى (وداقتا – باس حاتشى) ءىس ءجۇزىندە رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ ەسەپتەلەتىن. ارينە وداقتىق باسشىلىقتان كەيىن. وسىنىڭ الدىندا رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ودان بۇرىن ورتالىق كوميتەتتىڭ ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعاندىقتان بۇل شەشىم كوپشىلىكتىڭ قولداۋىن تاپتى. كوپ ۇزاماي قازاق ەلىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ باسىنا ۇلكەن اۋىرتپاشىلىق ءتۇسىپ, زور سىناقتان وتۋىنە تۋرا كەلدى.
سول جىلى شىلدە ايىنىڭ 19-21 جۇلدىزى ارالىعىندا كسرو-داعى جەتەكشى كومىر باسسەيندەرى شاحتەرلەرىمەن ۇندەسە وتىرىپ, قاراعاندى كەنىشىندە دە كەنشىلەردىڭ ۇلكەن ەرەۋىلى بۇرق ەتە ءتۇستى. شاحتەرلەر ەكونوميكالىق تالاپتار قويىپ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشۋدى تالاپ ەتتى. جۇمىستارىن دوعارىپ, قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا ءۇش كۇن بويى جاتىپ الدى. ەرەۋىل كوميتەتى دەگەن قۇرىلىپ, ونىڭ باسشىلارى شەشىلمەي جاتقان پروبلەمالاردى سىلتاۋراتىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىردى, وزدەرىنە ساياسي ۇپاي جينادى.
كومىر ونەركاسىبى وداقتىڭ ىرگەلى سالاسى بولىپ تابىلاتىن. 1988 جىلى كسرو-دا ەڭ جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتىپ, 771,8 ملن توننا كومىر ءوندىرىلدى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان بويىنشا – 143,1, ال قاراعاندى باسسەينىندە – 52,4 ملن توننا. سالادا 1,5-2 ميلليونداي ادام جۇمىس ىستەدى. سوعىس جىلدارى جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدە شاحتەر ەڭبەگى ەلدە جوعارى باعالاندى, جالاقى بويىنشا ونەركاسىپ سالالارى اراسىنان ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلدى, بيلىك تاراپىنان كوتەرمەلەنىپ وتىردى. الايدا, 70-جىلداردىڭ باسىنان كومىر ءوندىرۋدى ارتتىرۋ ەكستەنسيۆتى جولمەن جۇزەگە اسىرىلدى, ءسويتىپ جوسپارلى تۇردە زالالدى سالاعا اينالدى. شاحتا شارۋاشىلىقتارى توزدى, كەنشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى اۋىرلادى.
80-جىلداردىڭ ورتاسىندا «قاراعاندىكومىر» وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا 26 جەراستى شاحتاسى بولدى. مەتان گازىنىڭ مولشەرى جونىنەن ولارمەن تەك اعىلشىن شاحتالارى عانا تەڭەسە الاتىن: ءار توننا كومىرگە 19 تەكشە مەتردەن كەلەتىن, ال مۇنىڭ ءوزى كەنشىلەر ءۇشىن قاتەرلى فاكتور ەكەنى بەلگىلى. قاراعاندى شاحتالارى كومىر مەن گازدىڭ كەنەتتەن اتىلىپ كەتۋى جونىنەن دە قاتەرلى بولىپ ەسەپتەلەتىن, ونىڭ ۇستىنە توبەنىڭ وپىرىلىپ قۇلاۋ قاۋپىن قوسىڭىز. «وسى شاحتالاردىڭ بارىندە دە بولىپ شىعۋ ءۇشىن جارتى جىل ۋاقىتىم كەتتى», دەپ جازدى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «ادىلەتتىڭ اق جولى» (1991 ج.) دەگەن تۇڭعىش ءومىرباياندىق كىتابىندا.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 1973-1977 جىلدارى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ پارتكوم حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان ۋاقىتتا مەتاللۋرگتەردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا شىعىپ, ورتالىق كوميتەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىن قابىلداتۋعا ىقپال جاساعانىن, سول ارقىلى تەمىرتاۋ قالاسىندا تۇرعىن ۇيلەر كوپتەپ سالىنىپ, مادەني-تۇرمىستىق نىساندار سانى ارتقاندىعىن تۇرعىندار ءالى كۇنگە دەيىن جىر قىلىپ ايتادى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ سالاسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن حاتشىسى, ەكىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعاندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وزگە دە سالالارمەن قاتار كومىر باسسەينىنىڭ پروبلەمالارىمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسۋعا تۋرا كەلدى. جوعارىدا ايتىلعانداي بارلىق شاحتالاردى ارالاپ, كەنشىلەرمەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەستى. پروبلەمالاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەلەرگە تىرەلىپ تۇرعانى ايقىندالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى جازعانىنداي: «... تاعى دا ورتالىققا شابۋىلعا شىعۋعا تۋرا كەلدى. پروبلەمالاردىڭ مەتاللۋرگيا كومبيناتىنداعى وزىمە تانىس قىرسىق اتاۋلىمەن ەگىز قوزىداي ۇقساس ەكەنىنە كوزىم جەتتى». كولەمدى جازبا دايىندالىپ, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە, وداقتىق ۇكىمەتكە جولداندى. سونىڭ ناتيجەسىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1980 جىلعى 6 ناۋرىزداعى «قاراعاندى وبلىسىنىڭ قالا شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋ, قالالار مەن پوسەلكەلەر تۇرعىندارىنىڭ تۇرعىن ءۇي جانە مادەني-تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاقسارتۋ تۋرالى» بەلگىلى قاۋلىسى قابىلداندى. قاۋلىنىڭ وبلىس تۇرعىندارىنا, اسىرەسە كەنشىلەرگە ۇلكەن پايداسى ءتيدى, وبلىستىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك سالالارىنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى. مىنە, سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەسىمى قاراعاندى كەنشىلەرىنىڭ اراسىندا قۇرمەتپەن اتالاتىن.
«ەڭ قيىنى, شاماسى, شاحتەرلەردىڭ سەنىمىنە كىرۋ بولدى. شاحتەرلەر وزدەرىن مويىنداتا العان ادامداردى عانا مويىندايدى. ولار سەنى ەڭ بولماسا اشىق پىكىرلەسە الاتىنداي دارەجەدە مويىنداسىن دەسەڭ, وندا شاحتاعا ءتۇس, لاۆاعا كىر. شاحتەردىڭ تابيعاتىن, مىنەز-قۇلقىن تۇسىنە الماعان ادام ولار ءۇشىن جوققا ءتان. مەنىڭشە, ەلىمىزدىڭ كومىر ونەركاسىبى وندىرەتىن ءتۇرلى ايماقتارىنداعى شاحتەرلەر مەن وكىمەت ورىندارى اراسىنداعى شيەلەنىسە ورشىگەن جانجالدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دە وسىندا جاتقان سياقتى», دەپ باعا بەرەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە شاحتەرلەر بويىندا قالىپتاسقان مىنەز-ق ۇلىققا.
مىنە, سوندىقتان دا ول بارلىق شاحتالاردىڭ وكىلدەرى جينالىپ, باستارىنداعى كاسكالارىمەن جەر سوعىپ جاتقان اشۋلى توپتىڭ ورتاسىنا سەسكەنبەي-اق ەنىپ, بەتپە-بەت, اشىق اڭگىمە قۇرۋعا تايسالمايدى. بۇل شەشىمگە قالاي كەلگەنىن ەلباسى بىلاي ەسكە الادى: «ەرەۋىلدىڭ سەبەپتەرى تۋرالى ويلانا كەلىپ, ءبىز كەنشىلەر جيىن وتكىزىپ جاتقان الاڭعا بىردەن بارارمىز دەپ, ۇشاقتىڭ ىشىندە-اق شەشكەن ەدىم. قونعاننان كەيىن اۋەجايدا شاعىن كەڭەس وتكىزىپ, وبكوم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوڭىلسىز مالىمەتتەرىن تىڭدادىق. قاراعاندى وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لوكوتۋنين مەنى رەزيدەنتسياعا اپارىپ ورنالاستىرماقشى بولدى, «شاحتەرلەر توبىرى» تىم قىزىنىپ تۇر, سوندىقتان ماسكەۋدىڭ وكىلدەرىن كۇتەيىك, دەدى. «شاحتەرلەردىڭ قانداي مىنەز كورسەتپەيتىنىنە كىم كەپىل؟ كۇتە تۇرايىق, سابالارىنا ءتۇسسىن, مۇمكىن ۇيلەرىنە تاراپ كەتەر», دەگەن سوزدەرى ەسىمدە قالىپتى. اڭگىمەنىڭ جاي ميتينگىمەن اياقتالمايتىنىن سەزدىم دە, مەن وبلىس اكىمشىلىگىنىڭ عيماراتىنا كىرمەي, بىردەن الاڭعا بارۋدى ۇسىندىم.
قالانىڭ ورتالىعىنداعى سوۆەت پروسپەكتىسىندە ءبىزدى سول كەزدە-اق اشۋ قىسقان شاحتەرلەردىڭ نارازى ۇلكەن ءبىر توبى كۇتىپ تۇر ەكەن. شاحتەر كيىمدەرىن كيگەن, كومىردىڭ توزاڭىنان قاپ-قارا بەتتەرىنەن كوزدەرى جىلتىراپ قانا كورىنەتىن ولاردىڭ ءبىرتالايى ۇزاق ميتينگىدەن شارشاپ, ءۇن-ءتۇنسىز كاسكالارىمەن اسفالتتى داڭعىرلاتىپ سوعىپ وتىر. كەيبىر شاحتەرلەر مۇندا تۋرا زابويدان كەلگەن ءتارىزدى, بەتتەرىندەگى كومىردىڭ قارا ۇنتاعى ميتينگىلىك احۋالعا ودان سايىن قاراتۇنەك رەڭ بەرىپ تۇر. جاعداي قاتتى شيەلەنىسىپ كەتكەن, ايتارى جوق كورىنىس. شاحتەرلەردىڭ كاسىپوداق جەتەكشىلەرى وبلىس باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەن باس تارتىپ, نازارباەۆتىڭ ءوزىن تالاپ ەتەدى ەكەن.(«قازاقستان جولى», استانا, 2007, 146-بەت).
نازارباەۆ ولاردىڭ تالاپتارىنان شىعا ءبىلدى. الاڭ تولى ادامدار سىلتىدەي تىنا قالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنداي ەرەۋىلدەردىڭ ونسىز دا قيىن ەكونوميكالىق جاعداي قالىپتاسقان ەلگە ۇلكەن زارداپ كەلتىرەتىندىگىن مىسالدارمەن تۇسىندىرە ءبىلدى. ەرەۋىلشىلەردىڭ سان الۋان قيتۇرقى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ دەرەۋ شەشىم تاباتىنىنا سەندىردى. ال وداقتىق كولەمدەگى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.ح.دوگۋجيەۆ, كسرو كومىر ونەركاسىبى مينيسترىنىڭ ورىنباسارى ا.ن.پۋحتەەۆ شاقىرىلىپ, ولار وبلىس كەنشىلەرىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ جونىندەگى حاتتاماعا قول قويدى. ەرەۋىلشىلەر ەرتەڭىنە ءبىرى قالماي جۇمىسقا شىقتى.
كەنشىلەر جالاقىنى ءوسىرۋ, ەڭبەك دەمالىسىن ۇزارتۋ, جەراستىندا جۇمىس ءىستەيتىن ادامداردىڭ 20 جىل جالپى ءوتىلمەن جاسىنا قاراماستان, زەينەتكەرلىككە شىعۋى, وندىرىلگەن كومىردىڭ 15 پايىزىن شاحتالاردىڭ ءوزى ساتۋىنا قالدىرۋ, وتىندى ەكسپورتقا جونەلتۋدەن تۇسكەن قارجىنىڭ 20 پايىزىن ۇجىم مۇشەلەرىنە ءبولىپ بەرۋ ءتارىزدى جانە ت.ب. تالاپتار قويدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە بۇلاردىڭ ءبىرازى ورىندالعانىمەن, قوسىمشا قىسىم جاساۋ كۇشەيتىلە ءتۇستى. قولىنان بيلىك تىزگىنى سۋسىپ بارا جاتقان ماسكەۋدىڭ كومىر ونەركاسىبىندە ونداعان جىلدار بويىندا قالىپتاسقان قايشىلىقتاردى تۇزەۋگە قاۋقارى شامالى ەدى, دەپ اتاپ كورسەتەدى جۋرناليست ا.نەسىپباەۆ «قيۋى تابىلعان قيىندىق» دەگەن ماقالاسىندا («ەلباسىنا تۇعىر بولعان سارىارقا» جيناعى, استانا, 2014, قۇراستىرۋشى ا.جانعوجين).
ءبىرىنشى حاتشى اتانىپ, ەل تىزگىنىن جاڭا عانا قولىنا العان ادام ءۇشىن الاڭ تولى گۋىلدەگەن ەرەۋىلشىلەرمەن ءتىل تابىسا ءبىلۋ, ەرەۋىلدى دوعارىپ, دەرەۋ جۇمىسقا شىعارۋ ءبىر جاعىنان بيلىك ءۇشىن ۇلكەن جەڭىس بولسا, ەكىنشى جاعىنان حاتشىعا, بولاشاق ەلباسىنا قيىن جاعدايدا جول تابۋ, ديالوگتى قالاي قۇرۋ, جۇرتتى سوزىنە سەندىرە ءبىلۋ سياقتى قاسيەتتەر قالىپتاستىرۋدا, ءسوز جوق, ۇلكەن مەكتەپ بولدى.
مۇنان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسى رەتىندە (1990 جىلعى 24 ناۋرىزدا جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا ەل پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى) تالاي القالى جيىندا, جاڭادان ورشىگەن ەرەۋىلگە قاتىسۋشىلار الدىندا ءسوز سويلەپ, ءوز پىكىرىن دايەكتى تۇردە جەتكىزۋگە تۋرا كەلدى. وعان ءتان قاسيەت – ەكونوميكا مەن ساياساتتا بەرىك باعىت قابىلداپ, سونى تاباندىلىقپەن جۇزەگە اسىرۋ بولدى. ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بولماۋى كەرەك. سوندا عانا حالىق سەنەدى, سوڭىڭنان ەرەدى.
كوكپ ءححVىىى سەزىندە ن.نازارباەۆ وداقتىق باسشىلاردى قايتا قۇرۋدى ەشقانداي ايقىن جوسپارسىز باستاعاندىقتارى ءۇشىن وتكىر سىنعا الدى. «الەمدىك نارىقتىق ەكونوميكانى زەرتتەپ ءجۇرمىز دەگەن ءبىزدىڭ كوپتەگەن عالىمدارىمىز, تۇتاس ينستيتۋتتارىمىز قايدا؟», دەپ توسىن سۇراق تا قويدى.
ال كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءىV سەزىندە: «مەن, مىسالى, ءبىزدىڭ وداق ىدىراي باستادى دەگەندى ەستىگەن كەزىمدە ۇرەيگە بەرىلۋگە بەيىم ەمەسپىن. بۇل ءۇشىن ورتالىقتى تىم قاتتى كىنالاۋعا دا بەيىم ەمەسپىن. نەلىكتەن ەكەنىن بىلەسىزدەر مە؟ ويتكەنى ەرتە مە, كەش پە, مۇنداي نارسە بولۋعا ءتيىس ەدى. ىرگەسى دۇرىس قالانباعان عيمارات ۇزاق تۇرا المايدى», دەگەن مالىمدەمە جاسادى. بۇل ساۋەگەيلىك ەمەس ەدى. تەرەڭ تالداۋ, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنان مول ماعلۇماتى بار ادامنىڭ كوزقاراسى دەپ ءبىلۋ كەرەك.
رەسپۋبليكا ءوز قۇزىرىنداعى ماسەلەلەردى دەرەۋ شەشۋگە كۇش سالعانىمەن, وداقتىق ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ, كومەك كورسەتۋگە پەيىل كورسەتىلمەدى. بيلىك جاعىنان دا, قارجى جاعىنان دا ءمۇمكىندىگى ءالى شەكتەۋلى قازاقستان شەشىمدى ارەكەتتەردى قولدانۋعا شاراسىز بولدى. سوندىقتان تالاپتارى تولىق ورىندالا قويماعاندىقتان كەنشىلەر باس كوتەرۋى باسىلمادى.1991 جىلدىڭ 1-4 ناۋرىز ارالىعىندا تاعى ەرەۋىلگە شىعۋ ۇيعارىلدى. اقىرى كۇتىلگەندەي, 1 ناۋرىزدا شاحتالاردىڭ بىرقاتارى توقتادى. ال باسقا ءبىر توبى ەرەۋىلگە قوسىلمادى.
قاراعاندى وسىلاي بۋىرقانىپ تۇرعان شاقتا ن.نازارباەۆ كەنشىلەرمەن ەكىنشى رەت كەزدەسۋگە كەلدى. ءتورت ساعاتقا سوزىلعان ۇزاق اڭگىمەدە پرەزيدەنت اشىق ءسوز قوزعادى, جۇرت تا كوكەيدەگىسىن ىرىكپەي ايتتى. وسى جولى كۇنى ءوتىپ بارا جاتقان وداققا الاڭداماي, ءتۇيىندى ماسەلەلەر قولما-قول شەشىلدى. اتاپ ايتقاندا, «قاراعاندىكومىر» بىرلەستىگى رەسپۋبليكالىق باعىنىسقا كوشتى. وندىرىلگەن كومىردىڭ 5 پايىزىن يمپورتقا ەركىن شىعارۋعا, سونىڭ ەسەبىنەن ەڭبەك ۇجىمدارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە, قارجى كوزدەرىن ىزدەستىرۋىنە رۇقسات بەرىلدى. كاسىپورىنداردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋىنا قادامدار جاسالدى. بۇدان كەيىن تولقۋ باسىلىپ, جاعداي قالىپقا تۇسە باستادى. (ا.نەسىپباەۆتىڭ اتالعان ماقالاسىنان). بىراق كسرو-نىڭ باسقا باسسەيندەرىندە كەنشىلەر تولقۋى تولاستاي قويعان جوق. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ پروبلەمانى جان-جاقتى پىسىقتاپ, ونى شەشۋدىڭ جولىن ىزدەۋمەن بولدى. اقىرى ءبىر شەشىمگە كەلدى.
ماۋسىمنىڭ 14-15 كۇندەرى قاراعاندى, تەمىرتاۋ قالالارىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن كسرو كومىر ونەركاسىبى ءمينيسترى م.ي.ششادوۆ, كسرو مەتاللۋرگيا مينيسترى و.ن.سوسكوۆەتس, كسرو راديوونەركاسىبى مينيسترى ۆ.ي.شيمكو بولىپ, ورتالىق قازاقستان ەڭبەكشىلەرىمەن كەزدەستى, كوكتەمدە شاحتەرلەر قويعان 15 تالاپتىڭ ورىندالۋ بارىسى تالقىلاندى. پرەزيدەنت پەن وداقتىق كومىر ءمينيسترى ت.كۇزەمباەۆ اتىنداعى شاحتاعا ءتۇسىپ, ونىڭ لاۆالارىنىڭ بويىمەن 4-5 كيلومەتر ءجۇرىپ ءوتتى, كەنشىلەردىڭ جۇمىس جاعدايىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسقان سوڭ, شاحتانىڭ جالپى ناريادتىق زالىندا باسسەيننىڭ بارلىق ۇجىمدارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. بەلگىلى پۋبليتسيست, «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ن.ورازبەكوۆ سول كەزدەسۋدەن مىناداي كوڭىل اۋدارارلىق جايتتار كەلتىرەدى: «كوكتەمدە شاحتەرلەرمەن كەزدەسكەندە پرەزيدەنت ولاردىڭ ون بەس ءتۇرلى تالابىنىڭ ورىندالۋىنا ناقتى جاردەمدەسۋگە ۋادە بەرىپ, شاحتەرلەردىڭ جۇمىسىن توقتاتپاۋدى وتىنگەن بولاتىن... ءسوزىنىڭ سوڭىندا ن.نازارباەۆ تارماق-تارماعىمەن شاحتەرلەر تالابىنا توقتالىپ, ونىڭ 13-ءى شەشىلگەنىن, ەكەۋى شەشىلۋ ۇستىندە ەكەنىن حابارلادى. شاحتەرلەر پرەزيدەنت تىندىرعان جۇمىسقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بىراق ن.نازارباەۆ رەنىشىن دە جاسىرعان جوق.
– سىزدەر 66 كۇن دەمالىس الاتىن بولاسىزدار. كادۋىلگى دەمالىس, مەيرام كۇندەرىن قوسساق, جارتى جىل عانا جۇمىس ءىستەيدى ەكەنسىزدەر. سوندا ەل بايلىعى قالاي جاسالماق, سىزدەردىڭ داۋلەتىڭىز قالاي ارتپاق؟ – دەدى ول شاحتەرلەرگە. شىنىنا كەلگەندە مۇنداي دەمالىس ەشبىر ەلدە جوق».
«ەڭ ماڭىزدى وقيعا تۇستەن كەيىن, مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ءماجىلىس زالىندا بولدى, – دەپ جازادى ونان كەيىن جۋرناليست. – قاراعاندى وبلىسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت وسىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى مەن وداقتىق مينيسترلىكتەر باسشىلارى كەزدەسۋىنىڭ مازمۇنداماسىنا قول قويىلدى. شىندىعىندا مۇنى تاريحي اكت دەۋگە بولادى... ونىڭ تاعى ءبىر ماڭىزى مىنادا – دوكۋمەنت رەسپۋبليكا مەن وداقتىق ورگاندار ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاڭا ۇلگىسى. بۇرىن وداقتىق باسقارۋ ورگاندارى تىكەلەي بيلەپ-توستەپ كەلسە, ەندى رەسپۋبليكامەن كەلىسىپ, اقىلداسىپ ىستەۋگە ءتيىس. مازمۇنداماعا قول قويىلعاننان كەيىن ن.نازارباەۆ ەلدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالعا شولۋ جاسادى. ول قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ پروبلەمالارىن بەس ساۋساقتاي بىلەتىندىگىن كورسەتىپ, دايەكتى تسيفرلار مەن فاكتىلەر كەلتىردى. ءبىز 23 ميلليون توننا مۇناي وندىرەمىز, ءوزىمىز سونىڭ 6 ميلليون تونناسىن عانا پايدالاناتىن ەلدەگى جالعىز رەسپۋبليكامىز. 10 ميلليون توننا استىقتى باسقالارعا بەرەمىز («پوستاۆكا» دەگەنى), 30 مىڭ توننا ەت, 100 مىڭ توننا ءجۇن, حروم رۋداسىنىڭ 90 پروتسەنتى, ءتۇستى مەتالداردىڭ 80 پروتسەنتى ەكسپورتقا شىعارىلادى. مۇنىمەن, ارينە رەسپۋبليكانىڭ 17 ميلليون حالقى شالقىپ تۇرا الادى... قازاقستانعا جىلىنا 1,5 ميلليون توننا مەتالل كەرەك. تەمىرتاۋ 5,5 ميلليون توننا بەرەدى. ءبىز ودان جارتى ميلليون توننا عانا الامىز دا, باسقاسىن سىرتتان تاسيمىز. نەگە ولاي بولۋى كەرەك؟ نەمەسە ەكىباستۇزدىڭ كومىرى رەسەيدىڭ 87 ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ جەمى. ەندەشە, رەسەي نەگە كەرگۋگە ءتيىس؟ ەندى بۇلاي بولمايدى. وداقتىق ورگانداردىڭ قىزمەتى مۇلدە وزگەرۋگە ءتيىس. ءبىزدىڭ مازمۇنداما سول ماقساتقا قىزمەت ەتەدى».
ءارى قاراي گازەتتە ەل باسشىسىنىڭ قارجى-ۆاليۋتا توڭىرەگىندەگى ويلارىنان مىناداي دەرەكتەر كەلتىرەدى: «ەكىباستۇز كومىرىنىڭ تونناسىن 6,5 سومنان ەمەس, بەرى سالعاندا 12 سومنان ساتايىقشى, قالاي بولار ەكەن؟ مەتالدى 2100 سومنان الادى, ال حالىقارالىق رىنوكتا 3,5 مىڭ دوللار, حروم رۋداسىنىڭ تونناسىن 27 سومنان الىپ, 110 دوللاردان ساتادى, سارى فوسفوردىڭ 90 پروتسەنتى شەتەلگە ساتىلادى, بىزگە تيەتىنى تيىن-تەبەن عانا. مىنە, وسى ادىلەتسىزدىكتى قايتكەن كۇندە دە جويامىز. مەن وعان بار كۇشىمدى جۇمسايمىن, دەدى پرەزيدەنت». («ورتالىق قازاقستان», «ەل مۇددەسى بارىنەن دە جوعارى». 18 ماۋسىم, 1991 ج.).
سول جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن ن.نازارباەۆ ەل قامى ءۇشىن وسى ويلارىن جۇزەگە اسىرا باستادى. ارايلاپ تاۋەلسىزدىكتىڭ دە تاڭى اتىپ كەلە جاتىر ەدى...
ال ەل تاريحىندا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان «شاحتەرلەر ەرەۋىلىنە» بيىلعى شىلدە ايىندا 30 جىل تولادى.
قايرات ءابىلدا,
«Egemen Qazaqstan»,
امان جانعوجين,
ارداگەر جۋرناليست,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
قاراعاندى
