الەۋمەتتىك بيۋدجەتتىڭ الەۋەتى زور
جالپى وتىرىس جوعارعى پالاتاعا شىمكەنت قالاسىنان سايلانعان ايگۇل قاپباروۆانىڭ انت بەرۋ راسىمىمەن باستالدى. جاڭا سەناتور وڭ قولىن كونستيتۋتسياعا قويىپ: «قازاقستان حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا, ونىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنا قاتاڭ باعىنۋعا, دەپۋتاتتىڭ وزىمە جۇكتەلگەن مارتەبەلى مىندەتتەرىن ادال اتقارۋعا انت ەتەمىن!», دەدى. سونان سوڭ ا.قاپباروۆا ءوزىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم تۇراقتى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
ا.قاپباروۆانىڭ جۇمىس بارىسىندا انتىنا ادال بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرگەن سەنات ءتوراعاسى كۇن تارتىبىندەگى زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساۋ كەزەگىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترىنە بەردى. مينيستر رۋسلان ءدالەنوۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بولجامدى كورسەتكىشتەرى جايىندا باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بولجامدى كورسەتكىشتەر ءوسىمى ونەركاسىپتە – 1,6 پايىز, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 6,2 پايىز, قۇرىلىستا – 3,7 پايىز جانە ساۋدادا 4,3 پايىز بولادى. ال ەكسپورت – 54,4 ملرد اقش دوللارى, يمپورت 32,9 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە بولجانادى.
ءوز كەزەگىندە پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ جوعارىدا اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ تۋرالى تاپسىرماسىنا ءسايكەس 2019 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن ناقتىلاۋ ءۇش باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشىسى – حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋ. بۇل ماقساتقا 89,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ەكىنشىسى – جۇمىسپەن قامتۋ, از قامتىلعان كوپ بالالى وتباسىلار مەن جاستاردى قولداۋ بويىنشا پارمەندى شارالاردى كەڭەيتۋ جانە كۇشەيتۋ. بۇل سالاعا 138,6 ملرد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن.
ءۇشىنشىسى – ۇكىمەت رەزەرۆىن 72,2 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتۋ باعىتى.
– اتالعان قاراجاتتىڭ ءبىر ءبولىگى ارىس قالاسىنداعى توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارلارىن جويۋعا باعىتتالاتىن بولادى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.
جالپى وتىرىس بارىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ سەناتورلارعا ەلىمىزدىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى بويىنشا كورسەتكىشتەرى تۋرالى بايانداپ بەردى.
ارىستى قالپىنا كەلتىرۋ – ەلدىك ماسەلە
سەناتور ءالي بەكتاەۆ جالپى وتىرىستاعى نەگىزگى بايانداماشىلارعا ارىس قالاسىنداعى نىسانداردى, تۇرعىن جايلاردى قالپىنا كەلتىرۋگە, سونداي-اق باسقا دا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا باعىتتالعان قارجى كوزدەرىن ايتىپ بەرۋدى سۇرادى. بۇل ساۋال بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ ارىس قالاسىنا قاجەتتى قارجى بويىنشا الدىن الا ەسەپتەۋلەردى جاريا ەتتى.
– ارىس قالاسى بويىنشا 1 ءشىلدەدەگى الدىن الا ەسەپتەۋلەرگە ءسايكەس توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىن جويۋعا 34,5 ملرد تەڭگە كەرەك. سونىڭ ىشىندە ءاربىر تۇرعىنعا 100 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە اقشالاي وتەماقى تولەۋ ءۇشىن 4,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. وعان قوسا, ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 2 ملرد تەڭگەگە, ءتۇركىستان وبلىسى بيۋدجەتىنەن 1 ملرد تەڭگەگە جانە قايىرىمدىلىق كومەك ەسەبىنەن 1,5 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرىلادى, – دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ارىستا 7 709 تۇرعىن ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە قيراعان 49 ءۇي بار. ولارعا 19,2 ملرد تەڭگە كەرەك. ونىڭ 50 پايىزى باسقا وڭىرلەردىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن بولادى, ال قالعان 50 پايىزى ۇكىمەت رەزەرۆىنەن بولىنەدى. سونىمەن قاتار 66 الەۋمەتتىك نىساندى قالپىنا كەلتىرۋگە 7 ملرد تەڭگە كەرەك. بۇل تۇرعىدا 54 ءبىلىم بەرۋ, 8 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 4 سپورت نىسانى قامتىلادى. ونىڭ 6 ملرد تەڭگەسىن «سامۇرىق-قازىنا» قورى بولەدى جانە 1 ملرد تەڭگە بيزنەس قاۋىمداستىقتان كەلەدى.
– ۇكىمەت رەزەرۆىنەن سۋمەن جانە ەلەكتر قۋاتىمەن, جىلۋمەن جابدىقتاۋ ينفراقۇرىلىمىن جوندەۋ ءۇشىن 2,2 ملرد تەڭگە بولىنەدى. 34 اكىمشىلىك عيمارات ءۇشىن 1,7 ملرد تەڭگە كەرەك, ول دا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن بولىنەدى. ناتيجەسىندە, ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 15,5 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 10,6 ملرد تەڭگە, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنان 6 ملرد تەڭگە, دەمەۋشىلىك جانە قايىرىمدىلىق كومەك ەسەبىنەن 2,5 ملرد تەڭگە جوسپارلانىپ وتىر. دەگەنمەن, بارلىق تەكسەرۋ ءجانە ەسەپتەۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن, بۇل تسيفرلار وزگەرۋى ءمۇمكىن, – دەپ ءتۇسىندىردى مينيستر.
سونىمەن بىرگە ارىس قالاسىنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسى ءۇشىن «بايتەرەك» حولدينگى تاراپىنان التى ايلىق جەڭىلدىك كەزەڭىمەن 48 ايعا دەيىن ءبىر پايىز ءمولشەرلەمە بويىنشا 5 ملن تەڭگەگە دەيىن جەڭىلدىك نەسيە بەرىلەدى.
83 زاڭ قابىلداندى
بۇل سەناتتىڭ كەزەكتى سەسسياسىنىڭ سوڭعى جالپى وتىرىسى بولعاندىقتان سەنات توراعاسى جوعارعى پالاتانىڭ جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارىن جاريالادى.
د.نازارباەۆا سەسسيا بارىسىندا سەناتتىڭ اۋقىمدى جۇمىسى قارقىندى ءارى ناتيجەلى بولعانىن, وسى كەزەڭدە 83 ماڭىزدى زاڭ جوباسى جان-جاقتى پىسىقتالىپ, قابىلدانعانىن, قابىلدانعان زاڭدار مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ءمىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا, ەكونوميكانىڭ جەكەلەگەن سەكتورلارىنداعى جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعانىن, ەلباسىنىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» جولداۋىن ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋ سەناتتىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى باعىتى بولعانىن, سەسسيادا سەناتورلار ۇكىمەتكە جۇزدەن استام دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعانىن اتاپ ءوتتى.
– جالپى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن پارلامەنت قابىلداعان زاڭداردىڭ ورىندالۋى ۇدايى دەپۋتاتتاردىڭ باقىلاۋىندا بولدى. سەناتتا ءماسليحات حاتشىلارىمەن ارنايى كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. الداعى ۋاقىتتا كەڭەس جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ مەن ءوڭىرلىك دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزەتىن بولادى. سونىمەن قاتار سەناتتاعى «ءوڭىر» دەپۋتاتتىق توبىنىڭ بەلسەندى جۇمىسىن اتاپ وتكەن ءجون. ءارىپتەستەرىمىزدىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جاڭا كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان – بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرىلدى, – دەدى سەنات ءتوراعاسى.
د.نازارباەۆا ەلىمىزدە 9 ماۋسىمدا وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتكەنىن جانە پرەزيدەنتتىڭ باستى ءۇش قاعيداعا نەگىزدەلگەن – ەلباسى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىنا, ادىلەتتىلىك جانە ورلەۋ باعدارلاماسىنا حالىق تاراپىنان زور قولداۋ بولعانىنا توقتالدى.
– بۇل تاريحي ماسشتابتاعى وقيعا. ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا, ساياسي جۇيەسىنە جانە قوعامدىق قاتىناستار دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭدەرىنە جول اشادى. پرەزيدەنت توقاەۆ: «ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ فورمۋلاسى: مىقتى, وكىلەتتى – پرەزيدەنت, ىقپالدى, قابىلەتتى – پارلامەنت, حالىققا ەسەپ بەرەتىن – ۇكىمەت» – دەگەندى ايتتى. ءبىز پرەزيدەنتتىڭ ىقپالدى پارلامەنت پەن حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت دەگەن سوزدەرىن ءىس-ارەكەت جاساۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىق دەپ تۇسىنەمىز, – دەپ اتاپ ءوتتى سەنات توراعاسى.
د.نازارباەۆا, ودان ءارى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرمالارىن ەسكەرە وتىرىپ, 2019 جىلعا ارنالعان سەناتتىڭ جۇمىس جوسپارىن تۇزەتۋگە, قاجەت بولسا, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ مەن قابىلداۋعا باستاماشىلىق جاساۋعا, زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋ ءۇشىن ۇكىمەت ءمۇشەلەرىنىڭ ءوز قىزمەتى تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭداۋ راسىمدەرىن تولىق كولەمدە پايدالانۋعا, وزەكتى جانە رەزونانستىق ماسەلەلەر بويىنشا پارلامەنتتىك تىڭداۋدى ءجيى وتكىزۋگە, ايماقتارمەن جۇيەلى نەگىزدە ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋگە, سەناتورلارعا ايماقتاردى ارالاپ, جەرگىلىكتى ءماسليحاتتارمەن جانە قوعامدىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەۋدى جوسپارلاۋعا, سەناتتىڭ قىزمەتىن بارىنشا جاريا جانە اشىق تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا, قابىلدانعان زاڭداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن سەناتتا اۋقىمدى ساراپشىلار پۋلىن قۇرۋعا باسىمدىق بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا سەناتتا سويلەگەن سوزىندە ءبىزدىڭ قۇرمەتتى سەناتور-ەلباسى: «ءبىز ءبارىمىز ءبىر ميسسيانى – ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدى جۇزەگە اسىرىپ ءجۇرمىز», دەدى. ءبىزدىڭ قۇرمەتتى سەناتورمەن كەزدەسۋگە, كەڭەس الۋعا جانە پالاتا وتىرىستارىنا قاتىسۋعا شاقىرۋعا ءمۇمكىندىگىمىز بار. ءبىز ءۇشىن بۇل ۇلكەن قۇرمەت پەن جاۋاپكەرشىلىك, – دەگەن د.نازارباەۆا ءارىپتەستەرىنە تابىستى جۇمىستارى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
سەسسيانىڭ جۇمىسى اياقتالعانمەن, دەپۋتاتتاردىڭ قىزمەتى جالعاساتىن بولادى. سەناتورلار پارلامەنتتىك كانيكۋل كەزەڭىندە وڭىرلەردە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ وي-ءپىكىرلەرىن, ۇسىنىستارىن جيناقتايدى.
جالپى وتىرىس سوڭىندا ءبىر توپ دەپۋتاتقا تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ جوعارى ماراپاتتارى تاپسىرىلدى.
