بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كوركى مەن كەلبەتى كەلىسكەن ارحيتەكتۋرالىق ساۋلەتىن ايتپاعاندا, ەلوردامىز جاھاندىق دەڭگەيدەگى ساياسي ورتالىققا اينالدى. وعان قوسا, الەمدەگى ەڭ جاس استانالاردىڭ قاتارىنان ورىن الدى. وسى ورايدا ارعى-بەرگى تاريحتى ەلەكتەن وتكىزىپ قارار بولساق, استانانى اۋىستىرۋ ۇدەرىسىنىڭ قىر-سىرى جارقىراپ شىعا كەلەدى.
ەجەلگى بيلەۋشىلەر ءوز رەزيدەنتسيالارىنىڭ شاڭىراعىن جاڭادان باسىپ الىنعان جەردە تىكتەپ, ۋىعىن شانشىپ, كەرەگەسىن كەرىپ وتىردى. بۇل – جاڭا يەلىكتەگى بيلىگىن شەگەندەۋدىڭ قاراپايىم ءتاسىلى. بيلەۋشىلەر كوپ جاعدايلاردا سىرتقى الەۋەتتى جاۋدان باس قالانى قورعاۋ ماقساتىندا ەل استاناسىن شەكارادان الىستاۋ جەرگە ورنالاستىرۋعا تىرىستى.
كەيبىر جاعدايلاردا استانالاردىڭ شەكتەن تىس ۇلكەيىپ كەتۋىنەن پايدا بولاتىن تولاسسىز شۋ, بىلعانىش جانە ەرەۋىلدەردىڭ قاۋپىنە بايلانىستى دا ساياسي ورتالىق وزگەرىپ وتىردى.
وسى ۇدەرىستى زەرتتەۋشى ساياسي ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, استانانى باسقا قالاعا كوشىرۋدىڭ ناقتى سەبەپتەرى ايقىن.
بىرىنشىدەن, استانالاردا حالىق تىعىزدانا قونىستانىپ, ۇدەرە كوشۋ ۇدەرىسى تولاستاماي كەتەدى.
ەكىنشىدەن, استانانى اۋىستىرۋ ەلدىڭ باس قالاسى اتانۋعا لايىقتى, تەڭ قۇقىلى قالالار اراسىنداعى تالاس-تارتىستاردى شەشۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
ۇشىنشىدەن, اسكەري قاۋىپ تونگەن ساتتە استانا اۋىستىرۋ ماجبۇرلىكتەن تۋىندايدى.
سونىمەن قاتار باس قالانىڭ گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي جاعدايى كوڭىل كونشىتپەسە, مەملەكەتتى باسقارۋداعى جانە قوعامدىق ومىردەگى ەسكى ءداستۇرلەردەن ارىلۋ مىندەتى قويىلسا, جاڭا استانا رەتىندە تاڭدالعان ءوڭىردىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋ قاجەت بولعان جاعدايدا ەلدىڭ ساياسي ورتالىعى اۋىستىرىلىپ كەلدى.
ءدال وسى سەبەپتەر الەم كارتاسىنداعى وزگەرىستەردىڭ باستاۋىندا تۇر. ادەتتە ەلدىڭ استاناسىن اۋىستىرۋ ءبىر عانا سەبەپكە بايلانىپ قالمايدى. بىراق وسىنداي سەبەپتەردى سارالاي قاراساق, باسىمدىققا يە دايەكتى تابۋعا بولادى.
اسكەري جانە حالىقارالىق جاعداي. كەيبىر مەملەكەتتەر ەل استاناسىن قالىپتاسقان ءاسكەري جاعدايعا بايلانىستى ۋاقىتشا جانە تۇپكىلىكتى اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ءماسەلەن, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۋاقىتىندا انري فيليپپ پەتەننىڭ فرانتسيا استاناسىن ۆيشي قالاسىنا اۋىستىرۋىنا تۋرا كەلدى. ويتكەنى گەرمانيا ءپاريجدى باسىپ العان ەدى.
تاريحتىڭ تاعى ءبىر ساتتەرىنەن سوعىس نەمەسە مەملەكەتىشىلىك شيەلەنىستەردەن سوڭ مەملەكەتتەردىڭ ەكىگە ءبولىنىپ كەتكەنىن كورەمىز. وسىنداي كەزدە ءبىر تاراپ ءوزىنىڭ استاناسىن جاريالاپ جاتادى. ماسەلەن, قىرعيقاباق سوعىس كەزىندە سايگون قالاسى ءوڭتۇستىك ۆەتنامنىڭ, ادەن – ءوڭتۇستىك يەمەننىڭ, ال بونن – گەرمانيانىڭ استاناسىنا اينالىپ شىعا كەلدى. الايدا, ۋاقىت وتە بۇل قالالار استانا ءمارتەبەسىنەن ايىرىلدى جانە قاتارداعى قالالاردىڭ ساپىنا قوسىلدى.
ساياسي سەبەپ. ۆاشينگتون قالاسى 200 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى امەريكانىڭ ساياسي بيلىگىنىڭ قونىسى بولىپ كەلەدى. ۇلىبريتانيادان تاۋەلسىزدىك الۋ جولىنداعى كۇرەستە اقش وكىلدەرىنىڭ جينالىستارى فيلادەلفيادا ءوتىپ تۇردى. كەيىن اسكەريلەردىڭ شابۋىلدارىنان كەيىن ۇكىمەت جينالىس وتكىزەتىن ورتالىققا بايلانىستى ەرەجەلەر مەن قاعيدالار ءوزگەرە باستادى.
كەلە-كەلە پوتوماك وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى مەريلەند جانە ۆيردجينيانىڭ شەكاراسىنا تاياۋ جەر جينالىس وتكىزەتىن ورىن رەتىندە تاڭدالدى.
1788-1789 جىلدارى اتالعان جوسپار ەكى شتاتتىڭ جينالىسىندا ماقۇلداندى. سول كەزدە ۇلىبريتانيادان ازاتتىق الۋدا, شتاتتاردى بولۋدە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن اسكەري قولباسشىسى دجوردج ۆاشينگتون پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى.
ۋاقىت وتە ساياسي ورتالىققا اينالعان ءوڭىر كولۋمبيا اۆتونومدىق اۋدانى بولىپ اتالىپ, ۆاشينگتون ەلدىڭ باس قالاسىنا اينالدى. 1800 جىلى جاڭا قالا بوي كوتەرگەننەن كەيىن ەل استاناسى فيلادەلفيادان رەسمي تۇردە كوشىرىلدى.
ەل استاناسىنىڭ ساياسي سەبەپتەرمەن كوشىرىلۋىن جاپونيا, ءۇندىستان, رەسەي مەن اۋستراليا دا باستان وتكەردى.
ايتالىق, قازىر سيدنەي مەن مەلبۋرن اۋستراليانىڭ ەڭ ءىرى قالالارى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال حح عاسىردىڭ باسىندا ەكى قالانىڭ اراسىنداعى استانا ءمارتەبەسىن يەلەنۋگە بايلانىستى تالاس-تارتىستار ءورشىپ كەتۋى سەبەپتى «اۋستراليانىڭ استانالىق اۋماعى» دەپ اتالعان جاڭا قالانى جوبالاۋ مەن سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قازىرگى استانا – كانبەررا «كەزدەسۋ ورنى» دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرەدى جانە قۇرىلىس جۇمىستارى 20 جىلعا سوزىلدى.
ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك سالا. برازيليانىڭ حالقى تىعىز قونىستانعان ريو-دە-جانەيرو قالاسى جاعالاۋعا جاقىن قونىس تەپكەندىكتەن اسكەري قاۋىپ-قاتەرگە ۇرىنا بەرۋى سەبەپتى ەل استاناسى ءمارتەبەسى 1960 جىلى قۇرلىقتىڭ قويناۋىندا جاڭادان سالىنعان قالا – برازيلياعا بەرىلدى.
بۇل قادام ەلدىڭ جاعالاۋ بويى قونىستانعان حالىق سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان ەدى. ەلدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى جۋسەلينۋ كۋبيچەكانىڭ ايتۋىنشا, ول جارتى عاسىرعا شامالانعان قۇرىلىستى بەس جىلدىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرىپ تىنعان.
برازيليا قالاسىن تۇرعىزۋعا شامامەن 2 ترلن اقش دوللارى جۇمسالعان. وسىنىڭ سەبەبىنەن ۇكىمەت الداعى جىلداردىڭ بيۋدجەتىن جاساقتاۋدا كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولدى.
باستاپقىدا جاڭا استانادا الەۋمەتتىك تەپە-تەڭدىك ساقتالىپ, برازيليانىڭ وزگە قالالارىنداعىداي كوشەدە ۇيىقتاۋشىلار بولمايدى دەلىنگەنىمەن, بايلار مەن كەدەيلەر قاتار بوي كورسەتتى. قالاداعى قۇرىلىس جۇمىستارى بىتپەي-اق برازيليادا كەدەيلەر اۋدانى پايدا بولدى.
ءدال وسىنداي الەۋمەتتىك سەبەپتەرگە بايلانىستى, اتاپ ايتقاندا باس قالاداعى حالىقتىڭ تىعىز قونىستانۋىنان پاكىستان, نيگەريا, مالايزيا مەملەكەتتەرى استانالارىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى.
ەكولوگيا. استانا اۋىستىرۋدىڭ جوعارىدا اتالعان سەبەپتەرىنە ەكولوگيالىق كۇردەلى احۋالدىڭ دا قاتىسى بار. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ قاتارىندا ءدال وسى ەكولوگيالىق احۋال ايتىلادى. ارينە ەلباسى استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى باستاماسىن جاريالاپ, دەپۋتاتتار الدىندا جاساعان تاريحي بايانداماسىندا اقمولا قالاسىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى بولىپ تاڭدالۋىنىڭ 32 نەگىزگى ولشەمىن اتاپ كورسەتتى. ولار: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, گەوساياسي, كولىك ينفراقۇرىلىمى, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق, قۇرىلىس, ەڭبەك رەسۋرستارى جانە باسقا دا قولايلى مۇمكىندىكتەر بولاتىن.
«…سىزدەردىڭ قاراۋلارىڭىزعا رەسپۋبليكانىڭ ومىرىنە, ءاسىرەسە الداعى بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەنى – ەلىمىزدىڭ استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى ماسەلەنى قويعالى تۇرمىن. الماتى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تالاپتارىنا قازىردىڭ وزىندە-اق جاۋاپ بەرە المايدى, – دەدى سوندا مەملەكەت باسشىسى. – سوندىقتان مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىنىڭ ورنالاساتىن جەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكانىڭ كۇللى اۋماعى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرۋدەن ءوتكىزىلدى. 32 پارامەتر بويىنشا جۇرگىزىلگەن ساراپتاما بارلىق نۇسقالاردىڭ ىشىندە ەڭ دۇرىسى اقمولا ەكەنىن كورسەتتى», دەگەن ەدى ەلباسى دەپۋتاتتار الدىندا.
قازىر بۇل شەشىمنىڭ دۇرىستىعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى ءدالەلدەپ وتىر. بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسى ايشىقتى استانالاردىڭ الدىڭعى لەگىنەن ورىن الادى.
سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ىزىمەن ازەربايجان, بوليۆيا, ۇلىبريتانيا, مىسىر, يسپانيا, مەكسيكا, رەسەي, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, يندونەزيا, تايلاند, ارگەنتينا, يران جانە باسقا دا مەملەكەتتەر استانالارىن اۋىستىرۋدىڭ ءتيىمدى جاعىن قاراستىرۋدا.
