ارعىسى سوناۋ باعزى زاماندا ءومىر سۇرگەن قورقىتتىڭ, «ەكىنشى اريستوتەل» اتانعان ءال-ءفارابيدىڭ ءىلىمى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ عانا ەمەس, الەم جۇرتشىلىعىنىڭ سانا-سەزىمىن جاڭعىرتسا, بەرگىسى قازاقتىڭ دانىشپان عۇلاماسى – ابايدىڭ وتارشىلدىقتىڭ قۇرساۋىندا قالعان قازاقتىڭ رۋحىن, ۇلتتىق نامىسىن كوتەرۋ ماقساتىندا جازعان ەڭبەكتەرى تۇتاس ءداۋىر ۇرپاقتارىن تاربيەلەدى دەسەك, اسىلىق ايتقان بولماس. حاكىمنىڭ قوعام ءومىرى, ءدىن ماسەلەلەرى تۋرالى فيلوسوفيالىق وي-پىكىرلەرى شىعىس پەن باتىس ەلدەرىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ويشىلدارىنىڭ پايىمدارىمەن تەڭەسەتىنىن زەرتتەۋشىلەر ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياقتى الاش ارىستارى ەرەكشە اتسالىستى. ۇلتىمىزدى ءۇش عاسىرعا جۋىق وتارشىلدىقتا ۇستاعان پاتشالىق رەسەيدىڭ «بۇراتانا حالىقتارعا» جۇرگىزگەن ساياساتىن كەڭەس وكىمەتى جالعاستىرعانى تاعى بەلگىلى. قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋىنە باعىتتالعان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزىلدى. ءوز ۇلتىنىڭ تولىق بوستاندىق الىپ, دەربەس ەل بولۋى ءۇشىن كۇرەسكەن بەتكەۇستار ازاماتتارىمىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. حالقىمىزدىڭ ەركىندىك اڭساعان اقىل-ويى مەن ار-نامىسىنىڭ كۇرەتامىرىنا بالتا شابىلىپ, كەيىنگى ۇرپاق ءوز ۇلتىنىڭ كىم ەكەنىن ايتۋدان ۇيالاتىن حالگە جەتتى. بىرىڭعاي كەڭەس حالقىن قالىپتاستىرۋ يدەياسى بەلەڭ الىپ, قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ, قايماعى بۇزىلماعان ەلدى مەكەندەر وزگە ەتنوس وكىلدەرى باسىم اۋىلدارعا كوشىرىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءابۋ دوسمۇحامبەتوۆ تۋعان مامليۋت اۋدانىنداعى ۇشكول كەلەشەگى جوق اۋىلداردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلىپ, كورشى تۇرعىنى از ورىستار تۇراتىن ۆلاديميروۆكاعا كوشىرىلگەنىن قالاي ۇمىتايىق؟ اققايىڭ اۋدانىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ ورىس مەكتەبىنە اينالعانىن 1970 جىلدارى ستۋدەنت كەزىمدە اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا بارعان كەزدە كورىپ تاڭدانعانمىن. وسىنداي جاعدايلار اسىرەسە, ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ ءوتىندە تۇرعان تەرىسكەي جاقتاردا وتە-موتە بايقالدى.
تاۋەلسىزدىككە دەيىن پەتروپاۆل قالاسىندا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەگەنى ءمالىم. وبلىس ورتالىعىنداعى جالعىز جوعارى وقۋ ورنى – پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا قازاق ءبولىمى بولمادى. انا تىلىمىزدە ورتا ءبىلىم العان ءبىزدىڭ تۇرعىلاستارىمىز كوپ قيىندىق كورىپ, امالسىزدان ورىسشا وقۋعا تۋرا كەلدى. 1969 جىلى تاريح بولىمىنە تۇسكەن 50 ستۋدەنتتىڭ 4-ەۋى عانا قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن ەدى. بەس جىل بويى دۇنيە ءجۇزى, كەڭەس تاريحىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە دەن قويساق, قازاق تاريحىن بەسىنشى كۋرستىڭ سوڭعى ەكى ايىندا جەلە جورتىپ, سىدىرتىپ, ونىڭ وزىندە پاتشالىق-كەڭەستىك وقيعالارمەن بايلانىستىرا وقىپ شىقتىق. تاريح فاكۋلتەتىندە وقىپ ءجۇرىپ ءوز تاريحىڭدى تولىق يگەرە الماۋ كەمسىتۋ ەكەنىن تۇسىنەتىنبىز. بىراق ساياسي جۇيەگە اشىق قارسى شىعۋعا سول كەزدەگى ساياسات جول بەرمەدى. كەڭەستىك زامانداعى تاريحي كينولار, بالالارعا ارنالعان مۋلتفيلمدەر ورىستىڭ باتىرلارىن ناسيحاتتاپ, ءبىزدىڭ قازاق جەرىن جاۋدان قورعاعان بابالارىمىز مۇلدەم شەتتەتىلدى. ءتول تاريحىن تولىق وقىماعان جاس ۇرپاق ءدۇنيە جۇزىندەگى ەكى جۇزگە جۋىق مەملەكەتتىڭ ىشىندە جەر كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىن الاتىن ۇلان-بايتاق قازاقستاندى قورعاپ قالىپ, ۇرپاعىنا جەتكىزگەن مىڭداعان باتىرلارى, باتىس وركەنيەتىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتكەن ۇلى ويشىلدارى بارىن, ۇلى دالانىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن قايدان ءبىلسىن؟! بۇل – ءبىز كورگەن شەتتەتۋدىڭ ءبىر پاراسى عانا. جاس ۇرپاق وسىنىڭ ءبارىن ءبىلۋى كەرەك.
وسىنداي ۇلتسىزدانۋ ءۇردىسى شەگىنە جەتكەن وتكەن عاسىردىڭ 1960-70 جىلدارى جاڭا الاشتىق رۋحتى قايتا كوتەرگەن جاس بۋىن وكىلدەرى شىعا باستادى. بۇل ۇيىمدار جاستار اراسىندا ۇلتتىق ءمادەني شارالاردى جۇرگىزۋ ارقىلى ولاردىڭ ساياسي سانا-سەزىمىنىڭ ويانۋىنا ەرەسەن ىقپال ەتتى. وسى ۋاقىتتا اقىن ولجاس ءسۇلەيمەنوۆتىڭ «تيۋركيزمى ۆ «سلوۆە و پولكۋ يگورەۆە» اتتى مونوگرافياسى جانە سونىڭ نەگىزىندە جازىلعان ايگىلى «از ي يا» كىتابىنىڭ جارىققا شىعۋى شوۆينيستىك رۋحتاعى ورىس تاريحشىلارى مەن ادەبيەتشىلەرىنىڭ سىڭارجاق, قاتىپ قالعان عىلىمي قوزقاراستارىنا عانا ەمەس, كەڭەستىك يدەولوگياعا باعىتتالعان قاتتى سوققى بولدى. ءويتكەنى ونداعى قوزعالعان ماسەلەلەر ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جويماي كەلەدى. تاعى ءبىر ايتپاعىم, ەلوردادا ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ەڭبەگىندەگى يننوۆاتسيالىق تۇجىرىمدامالار ماسەلەسى بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋ قۇرمەتىنە يە بولعانىم بار. وسى جيىندا تاۋەلسىزدىك اتا-بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق كۇرەسىنىڭ, الاش كوسەمدەرىنىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا كەلگەنى تىلگە تيەك ەتىلدى. ەلباسىمىزدىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتتاعى تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ باعىتىندا اتقارعان وراسان زور ەڭبەگى جوعارى باعالاندى. جاس ۇرپاقتىڭ ەندىگى ءمىندەتى – تۇعىرعا قونعان ەگەمەندىك تۋىن تۇسىرمەۋ. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەكتەردى ۇلى دالا تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ تۇسىندىرسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
بابالارىمىز مەكەن ەتكەن ۇلى دالا نەگىزىندە تۇركى جۇرتىنىڭ مەملەكەتتەرى قۇرىلدى. قاراشاڭىراققا ءبىزدىڭ يە بولعانىمىز – زور ماقتانىش. كەڭەستىك داۋىردە تاريحىمىزدى جازۋعا قىسىم كورسەتىلدى. ەندى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءوز تاريحىمىزدى كەڭىنەن تولىق جازۋعا مول مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. قازاقستاننىڭ تاريحي-ءمادەني مۇرالارىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ باعىتىندا, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ جولىندا تاريح جانە قوعامدىق عىلىم وكىلدەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بارىنشا جۇمىلدىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن انىقتاۋ ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. بۇگىندە قازاقستان تاريحى وقۋلىقتارىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنى تۋرالى «ەگەمەننىڭ» بەتتەرىندە از جازىلىپ جۇرگەن جوق. ءبىز بىلەتىن بەيبارىس سۇلتاننان باسقا قىپشاق دالاسىنان جيىرماعا جۋىق سۇلتان شىققانى كەيبىر دەرەكتەردە ايتىلادى. ولاي بولسا, ەلباسىمىزدىڭ «ءبۇگىندە ءتول تاريحىمىزعا وڭ كوزقاراس كەرەك. ءبىراق قانداي دا ءبىر تاريحي وقيعانى تاڭدامالى جانە كونيۋنكتۋرالىق تۇرعىدان عانا سيپاتتاۋمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. اق پەن قارا – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. بۇلار ءوزارا بىرلەسكەندە جەكە ادامداردىڭ دا, تۇتاس حالىقتاردىڭ دا ومىرىنە قايتالانباس رەڭك بەرەدى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا قاسىرەتتى ساتتەر مەن قايعىلى وقيعالار, سۇراپىل سوعىستار مەن قاقتىعىستار, الەۋمەتتىك تۇرعىدان قاۋىپتى سىناقتار مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر از بولمادى. مۇنى ۇمىتۋعا حاقىمىز جوق. كوپقىرلى ءارى اۋقىمدى تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنىپ, قابىلداي ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەن تاپسىرماسىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك...
