جارتى الەمدى ۋىسىندا ۇستاعان يمپەريا كۇيرەپ, قوعامدىق فورماتسيالار الماسىپ, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك داعدارىس شيەلەنىسىپ, كورشى ەلدەردە سوعىس ءورتى, ب ۇلىك-قاقتىعىستار بەل الىپ جاتقاندا بۋىنى بەكىمەگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاپ قانا قويماي, العا جىلجىتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتان لايىقتى ورىن الۋىنا, وتانىمىزدىڭ قايتا تۇلەۋىنە كۇش-جىگەرىن ارناعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاسىنان تابىلىپ, سەنىمدى سەرىگى بولۋعا جاراعان قازاق ەليتاسىنىڭ سول كەزەڭدەگى اۋىزبىرلىگىنە, ىنتىماعى مەن پاراساتىنا ريزا بولاسىڭ.
ءبارىمىز بىلەتىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سول ۇركەردەي شوعىردان كورىنگەن دارابوز تۇلعالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولدى. ءتاي-ءتاي باسقان تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ, ءوز تامىرىنا ورالۋ قۇبىلىسى سول كەزەڭدەردە سەرپىلە باستالىپ كەتكەنى بۇگىنگى بيىكتەن قاراعاندا انىق بايقالادى. ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز جاڭعىرىپ, ناۋرىزدىڭ قايتا تويلانۋى, اتىن اتاۋعا مۇلدە تىيىم سالىنعان حاندار مەن بيلەرىمىز, باتىرلارىمىز بەن دانالارىمىزدىڭ ەسىمى ەلىمەن قاۋىشىپ, ولاردىڭ ارۋاعىنا تۇڭعىش قۇران باعىشتالىپ اس بەرىلۋى, رەپرەسسياعا ۇشىراعان الاش زيالىلارىنىڭ اقتالۋى, مۇرالارىنىڭ جاريالانۋى, انا ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولۋى, شەتەلدەن قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى سەكىلدى رۋحانياتىمىزدىڭ ورلەۋىنە نەگىز بولعان ءىس-شارالار جەمىستى جۇزەگە استى. وسىناۋ يگىلىكتى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا پرەزيدەنتتىڭ العاشقى كومانداسىندا بولعان تاجىريبەلى دە, بىلىكتى, ءارى تەگەۋىرىندى ءبىر توپ قايراتكەر بولدى. سولاردىڭ اراسىندا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جاڭا قۇرىلىپ جاتقان مەملەكەتىمىزدىڭ يدەولوگيا سالاسىن باسقارىپ, ايرىقشا ەكپىندى ءارى تاباندى ەڭبەك ەتتى. ناق وسى تۇستا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءوزىن ناعىز مەملەكەتشىل, ۇلتجاندى ازامات ەكەنىن تانىتتى. بۇرىن مىرزاتايدى بىلگىر ۇستاز, تالانتتى عالىم دەپ ءبىلسەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ كەزىندە ورەسى بيىك قايراتكەر رەتىندە كوردىك.
سونداي قىرۋار مەملەكەتتىك جۇمىستى اتقارا ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ عالىمدىق مىندەتىن دە ۇمىتقان ەمەس.
قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ءسوز ونەرىمىزدىڭ دامۋ تابيعاتى, تۇپكى نەگىزى, بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاستىعىن دايەكتىلىكپەن تالداپ, وي-سانامىزعا ءتۇبىرلى بەتبۇرىس جاساعان قاداۋ-قاداۋ ەڭبەكتەر بار. سونداي بىرەگەي ەڭبەكتىڭ ءبىرى مەنىڭ ارىپتەسىم, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. ونىڭ ورحون ەسكەرتكىشتەرىن ءسوز ونەرىمىزدىڭ باستاۋ كوزى ەكەنىن تۇڭعىش دالەلدەگەن ءىزاشار تۋىندىسى اسا باعالى. ول وسىناۋ ەڭبەگى ارقىلى سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن بەرتىنگى بۇقار جىراۋدان باستاپ جۇرگەن قاعيدانى وزگەرتىپ, رۋحاني ەرلىك جاساعانىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاپەرىنە قايتا سالا كەتۋ ارتىق بولماس. وسىلايشا ادەبيەتىمىزدى داۋىرلەۋدىڭ قيسىنى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى, ادەبي-مادەني ۇلى مۇرامىزدىڭ جاسى ون ەكى عاسىرعا تەرەڭدەدى.
ءسويتىپ مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇلتتىق سانامىزعا ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ كەلگەن قاھارماندىق ەپوستارىمىزدىڭ باستاۋ ارنالارى – ورحون ماتىندەرىندە بار ەكەنىن العاش ايقىنداپ, جۇيەلى عىلىمي تۇجىرىمعا اينالدىرا ءبىلدى. بۇل جولدا مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءوزىن جاس تا بولسا تەرەڭ ءبىلىمدى, ەجەلگى تاريح پەن مادەنيەتتىڭ بىلگىرى ەكەنىن دە كورسەتە الدى. ورحون ەسكەرتكىشىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونىڭ ءبىر جاعىنان ادەبيەت ۇلگىلەرى ەكەنىن, ەكىنشى جاعىنان, تاريحي وقيعالارىن ناقتىلاپ, تۇرك قاعاناتىنىڭ قالاي قۇرىلعانىن, ونى كىمدەر, قاشان باسقارعانىن انىقتادى. العاش رەت تۇرك قاعاندارىنىڭ ديناستياسىن ايقىندايدى. ولار: بۋمىن قاعان, ەستەميقاعان, مۇقان قاعان, تاسپار قاعان, قۇتلىق ەلتەرىس قاعان, قاپاعان قاعان, بىلگە قاعاندار بولاتىن. ورحون ماتىندەرى تاريحي ءارى ادەبي شىعارما ەكەنىن ايشىقتاپ كورسەتتى. عالىم ورحون جىرلارىنداعى ەپوستىق سارىندار, ماقال-ماتەلدەر, تەڭەۋلەر مەن ەپيتەتتەر, شەندەستىرۋ مەن مەتافورالار سەكىلدى كوپتەگەن پوەتيكالىق كوركەمدەۋىش قۇرالداردىڭ قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە ءداستۇر ساباقتاستىعى تاماشا ساقتالعانىن اۋقىمدى ۇلگىلەردى سالىستىرا تالداپ, تياناقتى دالەلدەپ بەردى. كونە جىردى تولعاۋشى جىراۋدىڭ تەك قانا پوەزيا عانا ەمەس, ارا-اراسىندا ىرعاقتى قارا ءسوز دە كىرىكتىرگەنىن, بۇل ەپيكالىق مۇراعا ءتان قولدانىس ەكەنىن ورىندى تۇجىرىمدادى. بايىرعى تۇركىلەردىڭ اتاقونىس مەكەنىن, ءومىر سۇرگەن جەر اۋماعىن, كورشىلەس ەلدەرمەن بولعان الۋان ءتۇرلى, سان سالالى قارىم-قاتىناسىنىڭ ماڭىزىنا, سيپاتىنا كەڭىرەك توقتالادى. اسىرەسە تۇركىلىك تانىمداعى قاسيەتتى جەر-سۋ ۇعىمى, وتۇكەن القابىنىڭ كيەسى, ءتاڭىر, ۇماي كۋلتى تۋرالى, بابالارىمىزدىڭ وتانسۇيگىش قاسيەتى, مەملەكەتشىلدىك ساناسى تۋرالى بايىپتى پىكىر ايتادى. كۇلتەگىننىڭ مىنگەن تۇلپارلارىن قوبىلاندى, الپامىستىڭ سايگ ۇلىكتەرىمەن سالىستىرۋى دا – اتبەگىلىك ونەرىمىزدىڭ ارعى عاسىرلاردان جالعاسقانىن ايعاقتايتىن سارابدال تۇيىندەر. تۇركىلەردەگى ەلدىك ۇعىم, مەملەكەتشىل سانانىڭ ەرتە زامانداردا بەرىك قالىپتاسقانىن ايتا كەلە عالىم «ەلدى حالىق ەدىم, ەلىم قايدا, قاعاندى حالىق ەدىم, قاعانىم قايدا؟» دەگەن ۇراننىڭ عاسىرلاردان عاسىرعا ۇلاسىپ, تۇرك ۇرپاعىنىڭ سونبەس شىراعىنا اينالعانىن بىلگە قاعان, دانا تونىكوك باستاعان ەرلەردىڭ جانكەشتى كۇرەسى ارقىلى وقىرماننىڭ ساناسىنا ۇيالاتادى. وسىنداي تۇركىنىڭ وشپەس رۋحىمەن سۋارىلعان ورحون جىرىنىڭ تۇرك ەلىنىڭ ءتول جازۋىمەن ءمارمار تاسقا بادىزدەلگەنىن ايتىپ, ورتا عاسىرلاردا ءوزىنىڭ ءالىپبيى بار وركەنيەتتى ەلدىڭ الدىڭعى قاتارىندا ءوز بابالارىمىزدىڭ ورىن العانىن ماقتانىشپەن جازۋى اسا تاعىلىمدى, جاس بۋىننىڭ ار-نامىسىن وياتقان ءدۇبىرلى قۇبىلىس بولدى. ءتىپتى باس كەيىپكەردىڭ تاسقا ورنەكتەلگەن سىرلى جازۋدى اتتان ءتۇسىپ وقۋى «الپامىس» ەپوسىندا اينا-قاتەسىز سۋرەتتەلگەنىن دە ايتىپ, ەپيكالىق مۇرامىزدىڭ تاريحي جادىنى ساقتاۋشى, ۇلاستىرۋشى سيپاتىن كەڭىنەن اشىپ بەرەدى.
ورحون مۇراسىنا ءار اسپەكتىدە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىم ومىردە بولعان اتاقتى كونە تۇرك ساردارلارى كۇلتەگىن, بىلگە, تونىككوك تۇلعالارىن «الپامىس», «قوبىلاندى», «وعىزناما», «قورقىت اتا» سەكىلدى ەجەلگى جىرلاردىڭ كەيىپكەرلەرى جانە سيۋجەتتىك جەلىسىمەن, پوەتيكالىق كەستەسىمەن سالىستىرا زەرتتەپ, ساليقالى بايلامدارعا, بايىپتى ۋاجدەرگە قول جەتكىزدى.
عالىمنىڭ دانا تونىكوك, يوللىع-تەگىندەردى جىراۋ ءتيپىنىڭ ەڭ ىلكى وكىلى ەكەنىن زەردەلەپ, ۇلىق جىرشى, كەتبۇعا, مايقى, سىپىرا جىراۋ, اسان قايعىلاردىڭ ارعى تامىرلارى وسىناۋ تەرەڭ داستۇردەن ءنار العانىن دالەلدەۋى ءالى كۇنگە دەيىن اسا ماڭىزدى, قۇندى قيسىنعا جاتادى.
«قورقىت اتا», «وعىزناما» سەكىلدى ەجەلگى داستاندارداعى سارىندار مەن كەيىپكەرلەردىڭ, جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ, جاعراپيالىق تۇسىنىكتەردىڭ قازاقتىڭ قاھارماندىق جىرلارىندا, اسىرەسە «الپامىس باتىر» سەكىلدى كونەلىگى عاسىرلار قويناۋىنا كەتەتىن ەسكى جىرلاردا كەزدەسەتىن بەدەرلى ايشىقتار ەكەنىن كورسەتىپ, ەپيكالىق مۇرانىڭ تەرەڭ تابيعاتىن اشا تۇسەدى. جالپى, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ – ورحون جىرلارى مەن ەجەلگى ادەبيەت ۇلگىلەرىن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن بايىرعى ەجەلگى رۋ-تايپالاردىڭ رۋحاني ءومىر-تىرشىلىگىمەن, شەجىرە بۇتاعىمەن سالىستىرا زەرتتەپ, تۇرك ەتنوگەنەزىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا بايىپتى بارلاۋ جاساعان وقىمىستى.
ول جىراۋدى جورىقتا قولباسى, بەيبىت كۇندە بىتىمگەر بي-شەشەن, حاندىق قۇرىلتايدا تولعاۋ تولعاپ, بولاشاقتى بولجايتىن ساۋەگەي ابىز, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ەكەنىن جان-جاقتى تالداپ, بۇل قاسيەتتەردىڭ قازاق حاندىعى داۋىرىنە جالعاسقانىن, كەشەگى جىر الىبى جامبىل جىراۋعا دا ونەگە مەكتەبى بولعانىن سارالايدى.
ءسويتىپ مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ورنىقتىرعان ارنالى كونتسەپتسيا بويىنشا ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ حرونولوگيالىق مەجەسى وزگەردى, وسى جولايىرىق وقيعادان كەيىن ادەبيەتىمىزدىڭ حاق تورىنەن كۇلتەگىن, تونىكوك, يولىعتەگىن سەكىلدى تۇلعالار جارقىراپ ورىن الدى, تۇركىلىك ار-وجدانىمىز قايتا تۇلەپ, بۋىرقانا وياندى. كەشەگى جىراۋلاردىڭ سارقىنى اقىن كەنەن اتادان باتا العان عالىمنىڭ زەرلى دە شەشەن تىلىمەن كۇلتەگىن, تونىكوك ەپوستارىنىڭ سان عاسىردان كەيىن قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, ەلمەن قاۋىشۋى شىن مانىندە قارا تاسقا ءتىل بىتكەنمەن تەڭ ايتۋلى وقيعا بولدى.
بىلىكتى عالىمنىڭ حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان جاريالاعان « ۇلى دالا ادەبيەتى» اتتى سياسى كەپپەگەن تولىمدى ەڭبەگى – ونىڭ ۇزاق جىلدار بويعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ التىن ءتۇيىنى. راسىمەن تىم ۇزاق تاريحي داۋىرلەر مەن كوشپەلى ۇلىستار جوڭكىلگەن شەكسىز سالقار كەڭىستىكتى قامتيتىن تامىرى تەرەڭ ەجەلگى ادەبيەتىمىزدىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعىن, بۇگىنمەن جالعاستىعىن سارالاعان ىرگەلى ەڭبەكتى « ۇلى دالا ادەبيەتى» دەپ اتاعانى دا ورىندى.
دالانىڭ دانا جىراۋ, ابىزدارىنىڭ تۇرك بىتىگىندە تاسقا تۇسكەن جىرى ەجەلگى زاماننان ءتول جازۋعا يە دەگدار حالىق ەكەنىمىزدىڭ, ءتول ەپوسىمىزدىڭ تەك-تامىرى تەرەڭدە ەكەنى پاش ەتىلەدى. مەملەكەتتىك ءداستۇر مەن ءتول تۇرك بىتىك جازۋى وركەنيەتتىڭ ايشىقتى بەلگىسى ەكەنىن وسىلايشا جاس ۇرپاقتىڭ زەردەسىنە اۆتور بەرىك توقيدى. سونىمەن بىرگە « ۇلى دالا ادەبيەتىنىڭ» ءبىر فەنومەنى اۋىزشا ءداستۇر ارناسى سايابىرلاپ, سارقىلىپ قالماي, حح عاسىردىڭ ۇلى جىراۋى جامپوز جامبىل باستاعان توكپە اقىندار ارقىلى جاڭا زاماندا قايتا جاڭعىرۋى ەدى. مىنە, عالىم كونە زامان قويناۋىندا تاسقا تاڭبالانعان جازباشا نۇسقا مەن بۇرىنعى-كەيىنگى اۋىزشا ءداستۇردىڭ اراقاتىناسىن تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ بۇگىنگى بيىگىنەن بايىپتاپ سارالايدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كەلگەنىمەن سەرگەك ويلى, ۇلتىنىڭ رۋحاني جوقشىسى بولىپ جۇرگەن مارعاسقا ازامات. ول قايدا جۇرسە دە قاسىنا دارىندى جاستاردى جيناپ, مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزگە قامقورلىق جاساۋدان تايماي كەلەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىنە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جاستاردىڭ ونى ۇستاز تۇتۋى – پەداگوگيكالىق تالىمگەرلىگىنىڭ جەمىسى.
قالامگەرلىگى مەن قايراتكەرلىگى ۇندەسكەن پاراساتتى تۇلعانىڭ تۋىندىسىنىڭ ءار پاراعى حالقىمىزدىڭ وتكەن شەجىرەلى مۇراسىمەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاس بۋىنىن جالعاي بەرەدى. لايىم وسى التىن ارقاۋ بەرىك تە بەرەكەلى بولسىن دەمەكپىز.
سەيىت قاسقاباسوۆ,
ۇعا اكادەميگى
