قويماداعى وق-ءدارى قايدان پايدا بولدى؟
سونىمەن, بۇل وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارى قانداي؟ الدىمەن مىڭداعان توننا قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارى وسى كۇنگە دەيىن نەلىكتەن ارىستا ساقتالىپ كەلدى دەيتىن بولساق, ولاردىڭ باسىم بولىگى كەڭەس وداعىنان قالعان «مۇرانىڭ» قالدىقتارى ەكەندىگى ايتىلۋدا. كەزىندە اۋعانستان جەرىندە ون جىلداي سوعىس جۇرگىزگەن كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قولدانىلماعان قارۋ-جاراقتارى مەن وق-دارىلەرى توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ارىس ستانساسىنا تاياۋ ورنالاسقان اسكەري ءبولىمنىڭ قويماسىنا جيناقتالعان. سول تۇستا ساتسىزدىككە ۇرىنعان قايتا قۇرۋ رەفورمالارىنان سوڭ كوبەسى سوگىلە باستاعان «مىزعىماس» يمپەريانىڭ قورعانىس سالاسىنىڭ بار-جوعىن تۇگەندەۋگە مۇرشاسى بولعان جوق.
ال ارىس توڭىرەگىنە قارۋ-جاراقتاردىڭ العاشقى لەگىن جيناقتاۋ وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىنا تاياۋ باستالعان. ول مەزگىل ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قۇرىلۋى جانە كەڭەس وداعى مەن قىتاي شەكاراسىنداعى شيەلەنىستەرگە سايكەس كەلەدى.
ءسويتىپ اسكەري قويما ۋاقىت تولقىنىمەن تولىققان ۇستىنە تولىعا بەردى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭ بۇل قويمانىڭ قاۋپى تۋرالى ارا-تۇرا ماسەلە كوتەرىلسە دە, جاۋاپتى ۆەدومستۆولار حال-قادەرىنشە ارەكەتتەنسە دە, ارىستىڭ بويى سوڭعى ونجىلدىقتا دۇركىن-دۇركىن جارىلىستاردى باستان وتكەردى. بۇل – اتالعان قالاداعى سوڭعى ون جىلداعى ءتورتىنشى جارىلىس.
ارىستاعى العاشقى ءدۇمپۋ 2009 جىلى ەستىلدى. ەسكى قارۋ-جاراقتى زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلگەن كاسىپورىندا تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك قاعيدالارىنىڭ ساقتالماۋىنا بايلانىستى قاتارىنان ءۇش جارىلىس بولدى.
وسى تارىزدەس جارىلىستار 2014 جانە 2015 جىلدارى تىركەلدى. بۇل وقيعالاردىڭ سالدارىنان جارالانعاندار مەن قازا تاپقاندار دا بار. ول وقيعالاردىڭ سەبەپتەرى دە انىقتالدى, كىنالىلەر جازاسىن الدى.
ال كەشەگى, ياعني 24 ماۋسىمداعى جارىلىس بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ «قارۋ جانە قاۋىپتى زاتتاردى ساقتاۋ ەرەجەسىن بۇزۋ» بابى (462-باپ, 1-تارماق) بويىنشا تەرگەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.
مۇنداي كىسى ولىمىنە سوقتىرعان, ەلدىڭ زارە-قۇتىن العان توتەنشە وقيعالاردان كەيىن مەملەكەتتىڭ دە قامسىز وتىرمايتىنى تۇسىنىكتى. الايدا, قويماداعى مەرزىمى وتكەن وق-ءدارىلەردى زالالسىزداندىرۋعا ءبولىنىپ كەلگەن قىرۋار قاراجات ورنىمەن جۇمسالدى ما, جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرى قانداي بولدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى.
كوشىرۋگە قارجى جەتپەگەن
كەشە ۇكىمەت وتىرىسىنان سوڭ جۋرناليستەر الدىنا شىققان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارۋلى كۇشتەر باس شتابىنىڭ باستىعى مۇرات بەكتانوۆ قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى اسكەري قويماداعى قارۋ-جاراقتى كوشىرىپ ۇلگەرۋ مۇمكىن بولماعاندىعىن ايتتى.
– قويمالار ەلدى مەكەننەن 200 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسقان. بىراق ءبىزدىڭ تالابىمىز بويىنشا بۇل اراقاشىقتىق كەمى ءۇش شاقىرىم بولۋى ءتيىس. ءبىز ول ارالىقتى 10 شاقىرىمعا دەيىن ۇزارتۋدى سۇراپ تالاي ارەكەتتەندىك, قۇجاتتار جيناقتادىق. الايدا, ول ءۇشىن حالىقتى 800 مەتر جەردەن وتەتىن تەمىرجولدى كوشىرۋ كەرەك بولدى, – دەپ مالىمدەدى م.بەكتانوۆ.
قارۋلى كۇشتەردىڭ وكىلى ارىستاعى قويمادا ساقتالعان قارۋ-جاراقتى كوشىرۋ 2005 جىلى باستالعانىن دا اتاپ ءوتتى. بىراق جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل «كوشكە» قارجى تاپشىلىعى تۇساۋ بولىپ كەلگەن.
شىنىمەن دە اسكەري سالاداعى تەمىردەي ءتارتىبى بولعان كەڭەس وداعىنىڭ قاۋىپتى قويمانى باستاپقىدا ەلدى مەكەننەن الىس ورنالاستىرعانىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن. سودان بەرگى ۋاقىتتا حالىق سانى كوبەيدى, تيىسىنشە ەلدى مەكەننىڭ اۋماعى دا كەڭەيە كەلىپ, تۇرعىنداردىڭ مۇلگىگەن «اجداھاعا» جاقىنداي تۇسكەنى انىق.
ايتالىق 2017 جىلى سول كەزدەگى قورعانىس ءمينيسترى ساكەن جاسۇزاقوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا وبلىس اكىمدەرىنە قارۋ-جاراق ساقتالعان نىساندارعا جاقىن اۋماقتان جەر تەلىمدەرىن بولمەۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستادى. سول ۇندەۋدە «ديۆەرسياعا قارسى قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى زاڭنامادا قارۋ-جاراق ساقتالعان نىسانداردىڭ اينالاسىندا تىيىم سالىنعان اۋماق بەلگىلەنگەن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردەن جەر تەلىمدەرىن بولۋدە مۇقيات بولۋدى سۇرايمىن, ويتكەنى نىساندار جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جەر بولە وتىرىپ, ولار قارۋ-جاراق قويمالارىنا جاقىنداي تۇسەدى», دەلىنگەن.
س.جاسۇزاقوۆ قارۋ-جاراق ۇزاق مەرزىمگە ساقتالاتىندىقتان, ديۆەرسيا جاعدايىندا تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قيىنداپ كەتەتىنىن دە ەسكەرتكەن بولاتىن.
قورعانىس ءمينيسترى بۇل ۇندەۋىندە قارۋ-جاراقتىڭ كەزدەيسوق نەمەسە ادامنىڭ سالعىرتتىعىنان جارىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتپاعانىمەن, شىن قاۋىپ تۇسىنگەن ادامعا بەلگىلى ەدى.
سوندىقتان دا كەشەگى وقيعاعا بايلانىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستە بۇل ماسەلە دە ەسكەرىلەرى انىق.
گەنەرالدىڭ ساۋالى ەسكەرىلدى مە؟
ارىستاعى قارۋ-جاراق قويماسىنىڭ قاۋپى جايىندا وسىدان تۋرا ون جىل بۇرىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا ماسەلە كوتەردى. اتاپ ايتقاندا, سول كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان ۇقك ارداگەرى, گەنەرال-مايور ەرجان يساقۇلوۆ پرەمەر-مينيسترگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ارىس قالاسىنداعى ارسەنالىندا ميلليونداعان قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردىڭ ساقتاۋلى ەكەنىن, ولار قايتالاپ جارىلا قالعان كۇندە اۋقىمى ۇلكەن, ال شىعىن زور بولاتىنىن ايتىپ دابىل قاقتى.
وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا بۇل دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ اۆتورىمەن جولىعىپ, ماسەلەنىڭ ءتۇپ-ءتوركىنىنە قايتا ورالىپ, تەرەڭ بويلاۋعا تىرىستىق.
– مەن جاعدايدىڭ وسىلاي كۇردەلەنىپ كەتەتىنىن ايتىپ, 2009 جىلى پرەمەر-مينيسترگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. ويتكەنى ارىس قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە اۋعانستاننان شىعارىلعان مىڭداعان توننا قارۋ-جاراقتىڭ ساقتالىپ كەلگەنى تۋرالى اقپارات بولدى. ۋاقىت وتە سول قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى زالالسىزداندىراتىن كاسىپورىن قۇرىلعان. قويمانىڭ اۋماعى تىم ۇلكەن بولاتىن. ارينە ول جەردەگى قاۋىپتى م ۇلىكتى باسقا قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ كەرەك. بىراق ول جۇمىس ۇزاق ۋاقىتتى, قوماقتى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. سناريادتاردى تاسىمالداۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى. مەن جوعارىدا ارنايى كاسىپورىن تۋرالى بەكەر ايتقان جوقپىن. سەبەبى قويماداعى مەرزىمى وتكەن قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەر – قىرۋار قاراجاتتىڭ كوزى. ولاردى بولشەكتەگەندەگى الىناتىن لاتۋن, مىس پەن قورعاسىننىڭ, وق-ءدارىنىڭ باعاسى نارىقتا وتە جوعارى. سوندىقتان ول كاسىپورىندى قۇرۋشىلار بۇل جەردە قانشا جارىلىس بولسا دا, جاعدايدىڭ باقىلاۋدا, ساقتاۋ تالاپتارىنىڭ قالىپتى ەكەنىن ايتىپ, اتالعان سالاعا شاڭ جۋىتپاي كەلگەن بولۋى دا مۇمكىن, – دەيدى ە.يساقۇلوۆ.
گەنەرال-مايور, سونداي-اق ارىستاعى جارىلىستار وزگە اسكەري قويمالارداعى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە تۇرتكى بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. ءويتكەنى ەسەپسىز مول قارۋعا جەرگىلىكتى جانە اۋماقتىق قىلمىستىق توپتار, حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمدار دا كوز سۇعىن قاداپ جۇرەتىنى تۇسىنىكتى.
وسى ورايدا ە.يساقۇلوۆ نۇر-سۇلتان قالاسىنا ەل استاناسىنىڭ كوشىرىلۋى الدىندا ءدال وسىنداي قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋعا كۇش سالعانىن ەسكە الىپ ءوتتى.
– 90-جىلداردىڭ سوڭىندا ەل استاناسى ارقانىڭ بويىنا كوشكەن تۇستا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اقمولا وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ەدىم. سودان جوعارعى بيلىك پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اقمولاعا كوشەر كەزدە ەلوردامىزدىڭ جانىنداعى 40-شى تەمىر جول بەكەتىندە ورنالاسقان اسكەري ءبولىمدە ارىستاعىدان ءسال شاعىنداۋ اسكەري قويما بار ەكەنى انىقتالدى. ونداعى قارۋ-جاراقتىڭ كولەمى دە تىم كوپ ەدى. دەرەۋ بۇل مالىمەت ەلباسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جەتكىزىلدى. ناتيجەسىندە ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى اسكەري قويمانى شۇعىل كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, قارۋ-جاراق قاراعاندى وبلىسىنداعى پوليگونداردىڭ ءبىرىنىڭ اۋماعىنا تاسىمالداندى. مەنىڭ بىلۋىمشە, 2010 جىلى سول كوشىرىلگەن قارۋ-جاراق قويماسىندا جارىلىس بولعان. ەگەر ول قويما استانامىزدىڭ جانىندا قالا بەرگەندە, جاعداي قيىنداپ كەتەر ەدى. شىنىمدى ايتسام, سول كەزدە ەلوردا ىرگەسىندەگى قويمادا ساقتالعان م ۇلىكتى شامامەن 600 ەشەلونمەن تاسىمالداعان دەگەن دەرەكتى ەستىدىم, بىراق ناقتى انىق-قانىعىن بىلمەيمىن. كوبىنە مۇنداي جارىلىستار ادامنىڭ, جاۋاپتى مامانداردىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ جاتادى, – دەيدى ە.يساقۇلوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ارىستاعىداي قويمالار ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى ءىرى-ءىرى اسكەري قۇرىلىمداردا دا بار.
دەمەك, تەحنيكالىق سەبەپتەردى ىسىرا تۇرساق, جاراتۋشىنىڭ «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» قاعيداسىن ەستەن شىعارماعان ابزال. بۇل جەردە قارجىلىق مۇددە دە ەسەپكە الىنباۋىن قۇزىرلى ورىندار قاپەردەن شىعارماۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, مۇنداي ماسەلەدە مەملەكەتتىك تۇرعىداعى كوزقاراس سۇرانىپ تۇر.
قويمالار – باقىلاۋدا
ماسەلە, كۇردەلەنىپ تۇرعان ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى اسكەري قويمالاردىڭ ورنالاسقان جەرى مەن ونداعى قارۋ-جاراقتىڭ كولەمى جونىندە ءسوز قوزعاۋ ارتىقتاۋ بولار. ويتكەنى 2016 جىلى اقتوبەدە بولعان تەرروريستىك شابۋىلدار كەزىندە قارا نيەتتى قىلمىستىق توپ الدىمەن ءاسكەري بولىمگە شابۋىلداپ, قارۋ-جاراق قويماسىن توناۋعا ارەكەتتەنگەنى بەلگىلى.
ال جالپى قاۋىپسىزدىككە كەلسەك, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى سەرگەي پروحوروۆ ءوزىنىڭ سۇحباتىندا قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەر ساقتاۋدىڭ ءتارتىبى ەرەكشە باقىلاۋدا ەكەنىن ايتقان. «قارۋ-جاراقتى, ونىڭ ىشىندە رەاكتيۆتى سناريادتاردى ساقتاۋدىڭ ءتارتىبى بويىنشا وقتۇمسىقتاردى ورنالاستىرعان كەزدە ءورت شىعا قالعان جاعدايدا ولاردىڭ ەلدى مەكەندەرگە ەمەس, مەديەن دالاعا قاراي اتىلۋى ەسكەرىلەدى», دەپ مالىمدەدى س.پروحوروۆ.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارىستاعى قويمادا نەگىزىنەن رەاكتيۆتى سناريادتار, جەرۇستى جانە مينومەتتى ارتيللەريا, تانك سناريادتارى, قول گراناتالارى, اتقىش قارۋدىڭ وقتارى ساقتالىپ كەلگەن. ال يادرولىق قارۋ بار دەگەن اقپاراتتار نەگىزسىز. ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان ازات مەملەكەت ەكەنىن قايتالاپ ايتۋدىڭ دا رەتى جوق.
ال ارىستاعى الاپات اپاتتىڭ بولۋ سەبەبى تەرگەپ-تەكسەرۋلەر مەن ءتۇرلى ساراپتامالاردان سوڭ ايقىندالادى.
