ايماقتار • 27 ماۋسىم، 2019

اپاتتىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بە ەدى؟

235 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ارىس قالاسىنىڭ جانىندا ور­نا­لاس­قان قارۋ-جاراق قويما­لارى­­نىڭ بىرىندە ساقتاۋلى تۇرعان وق-ءدارى­لەر جارىلىپ، سوڭى الاپات ورتكە ۇلاسقاندىعى بەلگىلى. وقي­عا ورنىنا ارنايى بارىپ، زۇل­مات­تان باس ساۋعالاعان ارىس­تىق­تارعا باسۋ ايتىپ، جارىلىس­تان ءبۇ­لىنگەن ورىنداردى ارالاپ شىق­قان مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساپارى­نىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا قور­عانىس جانە ىشكى ىستەر مي­نيستر­­لىكتەرىنىڭ باسشىلارىنا ناق­تى تاپسىرمالار بەردى. سون­­داي-اق وقيعاعا كىنالىلەردىڭ زاڭ بو­­يىنشا جازالاناتىنىن مالىمدەدى.

 قويماداعى وق-ءدارى قايدان پايدا بولدى؟

سونىمەن، بۇل وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارى قانداي؟ الدىمەن مىڭداعان توننا قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارى وسى كۇنگە دەيىن نەلىكتەن ارىستا ساقتالىپ كەلدى دەيتىن بولساق، ولاردىڭ باسىم بولىگى كەڭەس وداعىنان قالعان «مۇرانىڭ» قالدىقتارى ەكەندىگى ايتىلۋدا. كەزىندە اۋعانستان جەرىندە ون جىلداي سوعىس جۇرگىزگەن كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قولدانىلماعان قارۋ-جاراقتارى مەن وق-دارىلەرى توعىز جولدىڭ تورابىنداعى ارىس ستانساسىنا تاياۋ ورنالاسقان اسكەري ءبولىمنىڭ قويماسىنا جيناقتالعان. سول تۇستا ساتسىزدىككە ۇرىنعان قايتا قۇرۋ رەفورمالارىنان سوڭ كوبەسى سوگىلە باستاعان «مىزعىماس» يمپەريانىڭ قورعانىس سالاسىنىڭ بار-جوعىن تۇگەندەۋگە مۇرشاسى بولعان جوق.

ال ارىس توڭىرەگىنە قارۋ-جاراق­تاردىڭ العاشقى لەگىن جيناقتاۋ وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىل­دارى­نىڭ سوڭىنا تاياۋ باستالعان. ول مەزگىل ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگى­نىڭ قۇرىلۋى جانە كەڭەس وداعى مەن قىتاي شەكاراسىنداعى شيەلەنىستەرگە سايكەس كەلەدى.

ءسويتىپ اسكەري قويما ۋاقىت تولقى­نىمەن تولىققان ۇستىنە تولىعا بەردى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭ بۇل قويمانىڭ قاۋپى تۋرالى ارا-تۇرا ماسەلە كوتەرىلسە دە، جاۋاپتى ۆەدومستۆولار حال-قادەرىنشە ارەكەتتەنسە دە، ارىستىڭ بويى سوڭعى ونجىلدىقتا دۇركىن-دۇركىن جارىلىستاردى باستان وتكەردى. بۇل – اتالعان قالاداعى سوڭعى ون جىلداعى ءتورتىنشى جارىلىس.

ارىستاعى العاشقى ءدۇمپۋ 2009 جىلى ەستىلدى. ەسكى قارۋ-جاراقتى زالال­سىزداندىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلگەن كاسىپورىندا تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك قاعيدالارىنىڭ ساقتال­ماۋى­نا بايلانىستى قاتارىنان ءۇش جارىلىس بولدى.

وسى تارىزدەس جارىلىستار 2014 جانە 2015 جىلدارى تىركەلدى. بۇل وقي­عا­لاردىڭ سالدارىنان جارالان­عاندار مەن قازا تاپقاندار دا بار. ول وقيعالاردىڭ سەبەپتەرى دە انىقتالدى، كىنالىلەر جازاسىن الدى.

ال كەشەگى، ياعني 24 ماۋسىمداعى جارىلىس بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ «قارۋ جانە قاۋىپتى زاتتاردى ساقتاۋ ەرەجەسىن بۇزۋ» بابى (462-باپ، 1-تارماق) بويىنشا تەرگەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.

مۇنداي كىسى ولىمىنە سوقتىرعان، ەلدىڭ زارە-قۇتىن العان توتەنشە وقي­عا­لاردان كەيىن مەملەكەتتىڭ دە قام­سىز وتىرمايتىنى تۇسىنىكتى. الايدا، قويماداعى مەرزىمى وتكەن وق-ءدارى­­لەردى زالالسىزداندىرۋعا ءبولىنىپ كەل­گەن قىرۋار قارا­جات ورنىمەن جۇم­سالدى ما، جاۋاپتى تۇل­عالاردىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىكتەرى قانداي بولدى دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى.

 

كوشىرۋگە قارجى جەتپەگەن

كەشە ۇكىمەت وتىرىسىنان سوڭ جۋر­ناليستەر الدىنا شىققان قور­عانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­­باسارى – قارۋلى كۇشتەر باس شتابى­نىڭ باستىعى مۇرات بەكتانوۆ قارجى­لاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى اسكەري قويماداعى قارۋ-جاراقتى كوشىرىپ ۇلگەرۋ مۇمكىن بول­ما­عاندىعىن ايتتى.

– قويمالار ەلدى مەكەننەن 200 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسقان. بىراق ءبىزدىڭ تالابىمىز بويىنشا بۇل اراقاشىقتىق كەمى ءۇش شاقىرىم بولۋى ءتيىس. ءبىز ول ارالىقتى 10 شاقىرىمعا دەيىن ۇزارتۋدى سۇراپ تالاي ارەكەتتەندىك، قۇجاتتار جيناقتادىق. الايدا، ول ءۇشىن حالىقتى 800 مەتر جەردەن وتەتىن تەمىرجولدى كوشىرۋ كەرەك بولدى، – دەپ مالىمدەدى م.بەكتانوۆ.

قارۋلى كۇشتەردىڭ وكىلى ارىستاعى قويمادا ساقتالعان قارۋ-جاراقتى كوشىرۋ 2005 جىلى باستالعانىن دا اتاپ ءوتتى. بىراق جوعارىدا اي­تىل­عانداي، بۇل «كوشكە» قارجى تاپشى­لىعى تۇساۋ بولىپ كەلگەن.

شىنىمەن دە اسكەري سالاداعى تەمىردەي ءتارتىبى بولعان كەڭەس وداعى­نىڭ قاۋىپتى قويمانى باستاپقىدا ەلدى مەكەننەن الىس ورنالاستىرعانىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن. سودان بەرگى ۋاقىتتا حالىق سانى كوبەيدى، تيىسىنشە ەلدى مەكەننىڭ اۋماعى دا كەڭەيە كەلىپ، تۇرعىنداردىڭ مۇلگىگەن «اجداھاعا» جاقىنداي تۇسكەنى انىق.

ايتالىق 2017 جىلى سول كەزدەگى قورعانىس ءمينيسترى ساكەن جاسۇزاقوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا وبلىس اكىمدەرىنە قارۋ-جاراق ساقتالعان نىساندارعا جاقىن اۋماقتان جەر تەلىمدەرىن بولمەۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستادى. سول ۇندەۋدە «ديۆەرسياعا قارسى قاۋىپ­سىزدىك سالاسىنداعى زاڭنامادا قارۋ-جاراق ساقتالعان نىسانداردىڭ اينالاسىندا تىيىم سالىنعان اۋماق بەلگىلەنگەن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردەن جەر تەلىمدەرىن بولۋدە مۇقيات بولۋدى سۇرايمىن، ويتكەنى نىساندار جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جەر بولە وتىرىپ، ولار قارۋ-جاراق قويمالارىنا جاقىنداي تۇسەدى»، دەلىنگەن.

س.جاسۇزاقوۆ قارۋ-جاراق ۇزاق مەرزىمگە ساقتالاتىندىقتان، ديۆەرسيا جاعدايىندا تۇرعىنداردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قيىنداپ كەتە­تىنىن دە ەسكەرتكەن بولاتىن.

قورعانىس ءمينيسترى بۇل ۇندەۋىندە قارۋ-جاراقتىڭ كەزدەيسوق نەمەسە ادامنىڭ سالعىرتتىعىنان جارىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتپاعانىمەن، شىن قاۋىپ تۇسىنگەن ادامعا بەلگىلى ەدى.

سوندىقتان دا كەشەگى وقيعاعا بايلانىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستە بۇل ماسەلە دە ەسكەرىلەرى انىق.

گەنەرالدىڭ ساۋالى ەسكەرىلدى مە؟

ارىستاعى قارۋ-جاراق قويماسىنىڭ قاۋپى جايىندا وسىدان تۋرا ون جىل بۇرىن پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا ماسەلە كوتەردى. اتاپ ايتقاندا، سول كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان ۇقك ارداگەرى، گەنەرال-مايور ەرجان يسا­قۇلوۆ پرەمەر-مينيسترگە دەپۋ­تات­تىق ساۋال جولداپ، قورعانىس مي­نيسترلىگىنىڭ ارىس قالاسىنداعى ارسەنالىندا ميلليونداعان قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردىڭ ساقتاۋلى ەكەنىن، ولار قايتالاپ جارىلا قالعان كۇندە اۋقىمى ۇلكەن، ال شىعىن زور بولاتىنىن ايتىپ دابىل قاقتى.

وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا بۇل دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ اۆ­تورىمەن جولىعىپ، ماسەلەنىڭ ءتۇپ-ءتور­كىنىنە قايتا ورالىپ، تەرەڭ بوي­لاۋعا تىرىستىق.

– مەن جاعدايدىڭ وسىلاي كۇر­دەلەنىپ كەتەتىنىن ايتىپ، 2009 جىلى پرەمەر-مينيسترگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. ويتكەنى ارىس قالاسىنىڭ توڭىرەگىندە اۋعانستاننان شىعارىلعان مىڭداعان توننا قارۋ-جاراقتىڭ ساقتالىپ كەلگەنى تۋرالى اقپارات بولدى. ۋاقىت وتە سول قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى زالالسىزداندىراتىن كاسىپورىن قۇرىلعان. قويمانىڭ اۋماعى تىم ۇلكەن بولاتىن. ارينە ول جەردەگى قاۋىپتى م ۇلىكتى باسقا قاۋىپسىز جەرگە كوشىرۋ كەرەك. بىراق ول جۇمىس ۇزاق ۋاقىتتى، قوماقتى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. سناريادتاردى تاسىمالداۋدىڭ ءوزى قاۋىپتى. مەن جو­عارىدا ارنايى كاسىپورىن تۋرالى بەكەر ايتقان جوقپىن. سەبەبى قوي­ما­داعى مەرزىمى وتكەن قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەر – قىرۋار قاراجاتتىڭ كوزى. ولاردى بولشەكتەگەندەگى الىنا­تىن لاتۋن، مىس پەن قورعاسىن­نىڭ، وق-ءدارىنىڭ باعاسى نارىقتا وتە جو­عارى. سوندىقتان ول كاسىپورىندى قۇرۋ­شى­لار بۇل جەردە قانشا جارىلىس بولسا دا، جاعدايدىڭ باقىلاۋدا، ساقتاۋ تالاپتارىنىڭ قالىپتى ەكەنىن ايتىپ، اتالعان سالاعا شاڭ جۋىتپاي كەلگەن بولۋى دا مۇمكىن، – دەيدى ە.يساقۇلوۆ.

گەنەرال-مايور، سونداي-اق ارىس­تاعى جارىلىستار وزگە اسكەري قوي­مالارداعى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە تۇرتكى بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. ءويت­كەنى ەسەپسىز مول قارۋعا جەرگىلىكتى جانە اۋماقتىق قىلمىستىق توپتار، حالىق­ارالىق تەرروريستىك ۇيىمدار دا كوز سۇعىن قاداپ جۇرەتىنى تۇسىنىكتى.

وسى ورايدا ە.يساقۇلوۆ نۇر-سۇل­تان قالاسىنا ەل استاناسىنىڭ كوشى­رىلۋى الدىندا ءدال وسىنداي قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋعا كۇش سالعانىن ەسكە الىپ ءوتتى.

– 90-جىلداردىڭ سوڭىندا ەل استاناسى ارقانىڭ بويىنا كوشكەن تۇستا مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ اقمولا وبلىستىق دەپارتا­مەنتى­نىڭ باستىعى ەدىم. سودان جوعارعى بيلىك پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى اق­مولاعا كوشەر كەزدە ەلوردا­مىز­­دىڭ جانىنداعى 40-شى تەمىر جول بەكەتىندە ورنالاسقان اسكەري ءبو­لىمدە ارىستاعىدان ءسال شاعىنداۋ اسكە­ري قويما بار ەكەنى انىقتالدى. ون­دا­عى قارۋ-جاراقتىڭ كولەمى دە تىم كوپ ەدى. دەرەۋ بۇل مالىمەت ەلباسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جەتكىزىل­دى. ناتيجەسىندە ارنايى قۇرىلعان جۇ­مىس توبى اسكەري قويمانى شۇعىل كوشى­رۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، قارۋ-جاراق قاراعاندى وبلىسىنداعى پو­لي­گونداردىڭ ءبىرىنىڭ اۋماعىنا تاسى­مالداندى. مەنىڭ بىلۋىمشە، 2010 جىلى سول كوشىرىلگەن قارۋ-جاراق قوي­ما­سىندا جارىلىس بولعان. ەگەر ول قويما استانامىزدىڭ جانىندا قالا بەرگەندە، جاعداي قيىنداپ كەتەر ەدى. شىنىمدى ايتسام، سول كەزدە ەلوردا ىرگەسىندەگى قويمادا ساقتالعان م ۇلىكتى شامامەن 600 ەشەلونمەن تاسىمالداعان دەگەن دەرەكتى ەستىدىم، بىراق ناقتى انىق-قانىعىن بىلمەيمىن. كوبىنە مۇنداي جارىلىس­تار ادامنىڭ، جاۋاپتى مامانداردىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ جاتادى، – دەيدى ە.يساقۇلوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ارىس­تاعىداي قويمالار ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇ­رىشىنداعى ءىرى-ءىرى اسكەري قۇرى­لىم­داردا دا بار.

دەمەك، تەحنيكالىق سەبەپتەردى ىسىرا تۇرساق، جاراتۋشىنىڭ «ساق­تانساڭ – ساقتايمىن» قاعيداسىن ەس­تەن شىعارماعان ابزال. بۇل جەردە قار­­جىلىق مۇددە دە ەسەپكە الىنباۋىن قۇزىرلى ورىندار قاپەردەن شىعار­ماۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، مۇنداي ماسە­لەدە مەملەكەتتىك تۇرعىداعى كوز­قاراس سۇرانىپ تۇر.

 

قويمالار – باقىلاۋدا

ماسەلە، كۇردەلەنىپ تۇرعان ۋاقىتتا ەلى­مىزدەگى اسكەري قويمالاردىڭ ورنا­لاس­قان جەرى مەن ونداعى قارۋ-جاراقتىڭ كولەمى جونىندە ءسوز قوزعاۋ ارتىقتاۋ بو­لار. ويتكەنى 2016 جىلى اقتوبەدە بول­عان تەرروريستىك شابۋىلدار كەزىندە قارا نيەتتى قىلمىستىق توپ الدىمەن ءاس­كەري بولىمگە شابۋىلداپ، قارۋ-جاراق قوي­ماسىن توناۋعا ارەكەتتەنگەنى بەلگىلى.

ال جالپى قاۋىپسىزدىككە كەلسەك، قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى سەرگەي پروحوروۆ ءوزىنىڭ سۇحباتىندا قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەر ساقتاۋدىڭ ءتارتىبى ەرەكشە باقىلاۋدا ەكەنىن ايتقان. «قارۋ-جاراقتى، ونىڭ ىشىندە رەاكتيۆتى سناريادتاردى ساقتاۋدىڭ ءتارتىبى بويىنشا وقتۇمسىقتاردى ور­نالاس­ت­ىرعان كەزدە ءورت شىعا قالعان جاعدايدا ولاردىڭ ەلدى مەكەندەرگە ەمەس، مەديەن دالاعا قاراي اتىلۋى ەس­كەرىلەدى»، دەپ مالىمدەدى س.پروحوروۆ.

رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا، ارىس­تاعى قويمادا نەگىزىنەن رەاك­تيۆتى سناريادتار، جەرۇستى جانە مي­نومەتتى ارتيللەريا، تانك سناريادتارى، قول گراناتالارى، اتقىش قارۋدىڭ وقتارى ساقتالىپ كەلگەن. ال يادرولىق قارۋ بار دەگەن اقپاراتتار نەگىزسىز. ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان ازات مەملەكەت ەكەنىن قايتالاپ ايتۋدىڭ دا رەتى جوق.

ال ارىستاعى الاپات اپاتتىڭ بولۋ سەبەبى تەر­گەپ-تەكسەرۋلەر مەن ءتۇرلى ساراپتامالاردان سوڭ ايقىندالادى.  

سوڭعى جاڭالىقتار

ەگەمەندىكتەر ەلگە شىقتى

قازاقستان • بۇگىن، 11:19

ەلوردا ورتالىعىندا اۆتوكولىك ورتەندى

قازاقستان • 15 قاراشا، 2019

ءباسپاسوز ءرولى – باستى ماسەلە

ادەبيەت • 15 قاراشا، 2019

قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتەر كەلەدى

ەكونوميكا • 15 قاراشا، 2019

قوستاناي فيلارمونياسىنا 75 جىل تولدى

رۋحانيات • 15 قاراشا، 2019

جاڭا ۇلگىدەگى كولىكتەر

قوعام • 15 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار