حالىقارالىق جيىنعا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانسەيىت تۇيمەباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ, موڭعوليانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى پۋنسالماا وچيربات, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەمەر-ءمينيسترى گاسان گاسانوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۋلتان راەۆ جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ تۇڭعىش ءتوراعاسى مەدەتكان شەريمكۋلوۆ قاتىستى.
فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى. «قۇرمەتتى زيالى قاۋىم, ءمارتەبەلى مەيماندار, بارلىعىڭىزدى ۇلى دالا» IV گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! ەۋرازيا كەڭىستىگىن مىڭداعان جىلدار بويى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ تاريحي شەجىرەسىنىڭ كۋاسى, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىن توعىستىراتىن ۇندەستىك پەن ۇيلەسىمنىڭ بەسىگى – ۇلى دالا كەڭىستىگىندە وركەنيەتتىڭ گ ۇلى ەرتە بۇرشىك جارىپ, زامانالار بەدەرىنە, كۇللى جاھاننىڭ يگىلىگىنە اينالعان قۇندىلىقتار تولاسسىز جاڭعىرىپ وتىرعان. سوندىقتان بۇگىنگى فورۋمدا تالقىلاناتىن تاقىرىپتىڭ اۋقىمى كەڭ, ماعىناسى تەرەڭ, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىمى مول بولاتىنىنا كامىل سەنەمىن. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعان ادامزاتتىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە تىڭ سەرپىن بەرەتىن قۇندىلىقتاردى زەردەلەۋگە, جاڭاشا پايىمداۋعا بۇگىنگى فورۋم زور ءمۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز. جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن قازىرگى زاماننىڭ كۇردەلى دەرەكتەرىن پاراساتپەن جەڭۋگە, كەمەلدىكتى ءدارىپتەۋگە گۋمانيتارلىق سالانىڭ قوساتىن ۇلەسى شەكسىز. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماسىمەن ءداستۇرگە اينالعان بۇل فورۋم عىلىمي ينتەگراتسياعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. اشىق پىكىر الماسۋلار مەن ساليقالى ساراپتاۋلار تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا زور ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن. فورۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىن», دەلىنگەن پرەزيدەنت جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتتا.
جيىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ توراعاسى دارحان قىدىرالى بيىلعى فورۋم تۇركى وركەنيەتىنىڭ ادامزات دامۋىنا قوسقان ۇلەسى جونىندە جازىلعان ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنان كەيىن قولعا الىنعانىن ايتتى. «وسىعان قوسا بيىل ۇلى ويشىل, اقىن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ اتاقتى «قۇتتى بىلىك» داستانىنىڭ جارىق كورگەنىنە 950 جىل تولىپ وتىر. تالاس قۇرىلتايى جانە موعولستان مەن التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل, تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلى اقىنى ءناسيميدىڭ 650 جىلدىعى, ەدىگە داستانىنا – 600 جىل. بۇل جيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولداۋىمەن ءوتىپ وتىر», دەدى د.قىدىرالى.
قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۋلتان راەۆ ءوز كەزەگىندە قىرعىز ەلىنىڭ باسشىسى سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىدى. قۇتتىقتاۋ حاتتا تۇركى وركەنيەتى – ادامزات تاريحىنىڭ وركەنيەتتى ءبىر بۇتاعىنداي كەڭگە جايىلعانىن ايتا كەلە, يدەيالار الماسىپ, تۇركى الەمىنە ورتاق, وزەكتى تاقىرىپتاردى تالقىلاپ, كۇرمەۋى قيىن تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ جولدارىن قاراستىرۋ – كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلە ەكەنى ايتىلعان. سونداي-اق حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ وتىراتىن بۇل فورۋمىنىڭ وسى ىستە اتقاراتىن ءرولى مەن ماڭىزى زور بولاتىنىنا سەنىمىن بىلدىرگەن.
اتالعان جيىن شەتەلدىك جانە وتاندىق تۇركولوگ عالىمدار اراسىندا الەمدىك تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا, جەتىستىكتەرىنە, پروبلەمالارى مەن دامۋ كەلەشەگىنە تالداۋ جاساپ, ۇلى دالانىڭ مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنداعى ءرولى مەن ماڭىزىن تالقىلاۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق فورۋمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالاسى نەگىزىندە تۇجىرىمدالعان ستراتەگيالىق ماقساتتار شەڭبەرىندە تۇركى الەمى مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ جالپىادامزاتتىق ماڭىزى مەن رولىنە تالداۋ جۇرگىزىپ, تالقىلاۋ كوزدەلگەن. قازاقتان شىققان تۇڭعىش انتروپولوگ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ورازاق سماعۇل فورۋمنىڭ وتە ءبىر ورنىقتى, دەر كەزىندە ءوتكىزىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. «ءويتكەنى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا, كوپ عاسىرلار بويى تۇركى الەمىندە ءبىرلىك ازايىپ كەتىپ ەدى. ەندى, مىنە, ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا تۇركى ەلدەرى باس قوسۋدا. بۇل تۇركى حالىقتارىنىڭ جالپى مادەنيەت, ونەر, عىلىم مەن ءبىلىم تۇرعىسىنان بولسىن, بىرلىگىن نىعايتا ءتۇسەدى», دەيدى و.سماعۇل.
ال ازەربايجاننان ات تەرلەتىپ كەلگەن سول ەلدىڭ پارلامەنت دەپۋتاتى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جابانشەر فەيزيەۆ جىلدان-جىلعا فورۋمنىڭ عىلىمي باعىتقا بەت بۇرىپ, سونداي-اق عالىمدار تاراپىنان تۇركى الەمىنىڭ تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. «تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى, تاريحى مەن ءداستۇرلەرىن الەمگە ۇيرەتۋدىڭ وڭاي ءارى ءتيىمدى جولىن تابۋ – تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق ماسەلە. بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا», دەيدى ج.فەيزيەۆ.
ايتا كەتەيىك, فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا پۋنسالماا وچيرباتقا, گاسان گاسانوۆقا, مەدەتكان شەريمكۋلوۆقا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, دۇنيە ءجۇزى تاتارلار كونگرەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ەتنولوگيالىق مونيتورينگ ورتالىعىنىڭ باسشىسى دامير يسحاكوۆقا, ورازاق سماعۇلعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ التىن مەدالى تابىس ەتىلدى.
شارانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنان كەيىن قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىقتارى مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باعىتتارىنا قاراي «ءتۇركى مەملەكەتتىگىنىڭ قالىپتاسۋ مەن دامۋ تاريحى», «تۇركى الەمىنىڭ گەنەزيسى – ۇلى دالا تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىر», «تۇركى الەمىنىڭ ادەبيەتى مەن فولكلورتانۋىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر», «تۇركى الەمىنىڭ ەتنومادەني ەرەكشەلىكتەرى», «قازىرگى ءتۇركىتانۋ: جاڭا كوزقاراستار مەن ءتاسىلدەر» جانە «ەۋرازياداعى ينتەگراتسيالىق ۇردىستەر: كەڭىستىك پەن ۋاقىتتىڭ كوكجيەكتەرى» اتتى 6 تاقىرىپتىق سەكتسياعا ءبولىندى.
فورۋم بارىسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى شىعارعان بىرقاتار كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. كوپشىلىككە تانىستىرىلعان ەڭبەكتەردىڭ اراسىندا شاراف اد-دين ءالي ءيازديدىڭ پارسى تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارىلعان «زافارناما» كىتابى, جاۆانشير فەيزيەۆتىڭ «تۇركى الەمى» اتتى 5 تومدىق ەڭبەگى, ومۋركۋل كاراەۆتىڭ «چاگاتايسكي ۋلۋس. گوسۋدارستۆو حايدۋ. موگۋليستان» كىتابى, « ۇلىق ۇلىس (التىن وردا), شاعاتاي, موعولستان مەملەكەتى» جيناعى, «زولوتايا وردا» كىتابى بار. بۇل جيناقتار حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ 2019 جىلى باسىپ شىعارۋدى جوسپارلاعان عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ العاشقى لەگى.
حالىقارالىق باسقوسۋ الەمدىك تانىمال ماماندار اراسىنداعى عىلىمي بايلانىستاردى نىعايتۋ, پىكىر الماسۋ, جاھاندىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا كەڭەستەر ۇسىنىلعان الاڭعا اينالدى.
فورۋم جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا:
- قازاقستان جانە تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ قوعامدىق ساناسىن جاڭعىرتۋدىڭ وزەكتى باعىتتارى بويىنشا زەرتتەۋ فورماتتارىن ناقتى بەلگىلەۋ;
- قازىرگى تۇركى الەمىنە قاتىستى جاڭا زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن اعىمداردى زەردەلەۋ, سونداي-اق ءتۇركولوگيا جانە الەۋمەتتىك عىلىمداردىڭ باسقا پاندەرىن قامتيتىن وبەكتيۆتى كوزقاراستاردى انىقتاۋ;
- ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كونسترۋكتيۆتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا عىلىمنىڭ ينتەگراتسيالىق الەۋەتىن قابىلداۋ نەگىزىندە ءتيىستى قورىتىندى قارار قابىلداۋ سىندى ناقتى ناتيجەلەر كۇتىلۋدە.
مانسۋرا حايدەر,
اليگارح يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحتاعى ونەر فاكۋلتەتىنىڭ ەكس-دەكانى:
– قازاقستان – تەك ورتالىق ازيادا, تۇركى الەمىندە ەمەس, جاھاندىق ساياساتتا دا وزىندىك ورنى بار مەملەكەت. ەڭ باستىسى, قازاقستان تۇركىلەردىڭ قازىناسى مەن مۇراسىن ساقتاپ قالعان بىرەگەي ەل. بۇل جەردە, ءسوزسىز, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى بار. ونى تەك تەوريا رەتىندە قالدىرماي, ءىس جۇزىندە كورسەتە ءبىلۋ دە ماڭىزدى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, قازاق حالقى ەشۋاقىتتا ءوز تاريحى مەن كوسەمدەرىن ۇمىتپاعان.
مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» سىندى قۇندى جادىگەرىنىڭ اتى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ تاريحىن دارىپتەيتىنىنە دالەل. ورتالىق ازيانىڭ تىڭ تاريحى جازىلعان اسىل قازىنا بۇگىندە وتكەنىمىزگە كوز جۇگىرتىپ, ەرتەڭىمىزگە كەمەل جول سالاتىن نۇسقاۋ.
قازاق وركەنيەتىنىڭ دامۋى ءۇندىستان تاجىريبەسىمەن ۇقساس دەي الامىز. ءتۇبىمىز دە, ءدىنىمىز دە ءارتۇرلى بولعانىمەن, حالىقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى كەي تۇستا توعىسادى. سوندىقتان مەن ءۇشىن قازاق حالقى جاقىن. قازاق حالقىن جاڭالىقتارىمەن قۇتتىقتايمىن. ۇلى دالانىڭ وركەندەۋى جالعاسىن تابا بەرسىن دەگىم كەلەدى.
وسموناكۋن يبرايموۆ,
قىرعىزستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, پروفەسسور:
– بارىنەن بۇرىن ۇلى دالا تۇجىرىمى قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىن, مادەنيەتىن كورسەتەدى. الەكساندر فون گۋمبولدت «قورشاعان ورتا, تابيعات حالىقتىڭ پسيحولوگياسى مەن ءومىر سالتىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى» دەگەن بولاتىن. كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى قازاقستاننىڭ وي-ماقساتى, جوسپارىنىڭ بەرىك ءارى مىقتى بولۋى وسى ۇلى دالانىڭ اسەرىنەن دەسەك جاڭىلمايمىز. ۇلى دالا قازاق مۋزىكا ونەرىنە دە اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنداعى مۋزىكا تاقىرىبى مەنى ەرەكشە تولعاندىردى. ءوز باسىم قاتتى قۋانعاندا نە كوڭىلگە ءبىر قاياۋ تۇسكەندە قازاق اندەرىن تىڭدايمىن. «كوزىمنىڭ قاراسى» – سۇيىكتى اندەرىمنىڭ ءبىرى. مۇنداي اندەر – شەدەۆر! قازاق دالاسىنداي دارقان, كەڭ, كوڭىلىڭدى بىردەن تەبىرەنتىپ جىبەرەدى. قازاقتار دا قىرعىز اندەرىن جاقسى كورەتىنىنە سەنىمدىمىن. سوندىقتان بيىك ارمانعا دارقان دالا سەپ بولدى دەگەندى سەنىممەن ايتا الامىز. ارمانداۋ ءبىر باسقا, ونى ورىنداۋ, تىرىسۋ باسقا. بۇل تۇرعىدا ۇلى دالا پەرزەنتتەرىنىڭ اراسىندا قازاق حالقى كوش ىلگەرى. سوندىقتان بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ جەتىستىگى ماقتانۋعا تۇرارلىق.
الەكساندر ۆاسيلەۆ,
رەسەي عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى:
– وسىنداي حالىقارالىق دارەجەدەگى ايتۋلى شاراعا شاقىرتۋ العانىمىزعا قۋانىشتىمىز. جيىندا قوزعايتىن تاقىرىبىمىز ەجەلگى تۇركى جازبالارى توڭىرەگىندە بولماق. قازاقستاندا دا لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعان. سوندىقتان بۇل وتە وزەكتى تاقىرىپ. مۇراعات رەۆوليۋتسياسى ناتيجەسىندە كوپتەگەن قۇندى قۇجاتتارعا جول اشىلىپ, ءبىراز دەرەك جينادىق. رۋنا جازۋىن زەرتتەۋ ۇلكەن ىزدەنىستى قاجەت ەتەدى. ورتالىق ازيا مەن شىعىس ەۋروپادا كەڭ قولدانىس تاپقان رۋنا جازۋى ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن, قىزىق تاقىرىپ. وسىنداي جيىندار وي تولعاپ, جاڭالىق ءۇيرەنىپ, تاجىريبە جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاپتىرماس الاڭ. شەتەلدىك ارىپتەستەرىممەن پىكىر الماسىپ, بايلانىس ورناتۋعا دا ورايى كەلىپ تۇر. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا وسىنداي قوناقجايلىلىعى ءۇشىن العىس ايتپاساق بولماس.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىمەن جاقسى بايلانىستامىز. بۇعان دەيىن بىرلەسىپ بىرنەشە كىتاپ شىعارعان بولاتىنبىز. رەسەيدىڭ عىلىمي قوعامداستىعى مەن ءبىلىم وردالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دايىنداپ جاتقان قۇندى ەڭبەكتەر تاعى بار.
