قازاقستان • 25 ماۋسىم، 2019

تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءتۇپ تاريحىن تارازىلادى

148 رەتكورسەتىلدى

ەلوردادا « ۇلى دالا» IV گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمى ءوتتى. ەۋروپا، ازيا مەن امەريكانىڭ 20-دان اسا ەلىنەن جينالعان 250-گە جۋىق عالىمدار، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى ءتۇپ-تامىرىنان وسى زامانعا دەيىنگى تۇركى وركەنيەتىنىڭ تاريحىن تالقىلادى.

حالىقارالىق جيىنعا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىن­­باسارى جانسەيىت تۇيمەباەۆ، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات اي­ماعام­­بەتوۆ، موڭعوليانىڭ تۇڭعىش پرە­زي­­­دەنتى پۋنسالماا وچيربات، ازەر­­­بايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەمەر-ءمينيسترى گاسان گاسانوۆ، قىر­عىز رەس­پۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ كەڭەس­شىسى سۋل­تان راەۆ جانە قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسى جو­عارعى كەڭەسىنىڭ تۇڭ­عىش ءتور­اعاسى مەدەت­كان شەريمكۋلوۆ قاتىستى.

فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ءسوز ال­عان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات اي­ماعامبەتوۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇت­تىقتاۋ حا­تىن وقىدى. «قۇرمەتتى زيا­­لى قاۋىم، ءمار­تەبەلى مەيماندار، بارلىعىڭىزدى ۇلى دالا» IV گۋ­مانيتارلىق عىلىمدار فو­رۋمى­نىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! ەۋر­ازيا كەڭىستىگىن مىڭداعان جىلدار بويى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ تاريحي شەجىرەسىنىڭ كۋاسى، باتىس پەن شىعىس وركەنيەتتەرىن توعىستىراتىن ۇندەستىك پەن ۇيلەسىمنىڭ بەسىگى – ۇلى دالا كەڭىستىگىندە وركەنيەتتىڭ گ ۇلى ەرتە بۇرشىك جارىپ، زامانالار بەدەرىنە، كۇللى جاھاننىڭ يگىلىگىنە اينالعان قۇندىلىقتار تولاسسىز جاڭعىرىپ وتىرعان. سوندىقتان بۇگىنگى فورۋم­دا تالقىلاناتىن تاقىرىپ­تىڭ اۋقى­مى كەڭ، ماعىناسى تەرەڭ، بولا­شاق ۇر­پاق ءۇشىن تاعىلىمى مول بولاتى­نىنا كامىل سەنەمىن. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جە­تى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقا­لا­­سىندا ايتىلعان ادامزاتتىڭ رۋحاني كە­مەلدەنۋىنە تىڭ سەرپىن بەرە­تىن قۇن­دى­لىقتاردى زەردەلەۋگە، جا­ڭا­شا پا­يىم­داۋعا بۇگىنگى فورۋم زور ءمۇم­كىن­دىك بەرەرى ءسوزسىز. جا­ھاندىق سىن-قاتەر­لەر مەن قازىرگى زا­ماننىڭ كۇردەلى دەرەك­تەرىن پاراساتپەن جەڭۋگە، كەمەلدىكتى ءدارىپ­تەۋگە گۋمانيتارلىق سالانىڭ قوسا­تىن ۇلەسى شەكسىز. حالىقارالىق تۇركى اكا­دەميا­سىنىڭ باستاماسىمەن ءداس­تۇرگە اينالعان بۇل فورۋم عىلىمي ين­تەگراتسياعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. اشىق پىكىر الماسۋلار مەن ساليقالى ساراپ­تاۋلار تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا زور ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن. فورۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىن»، دەلىنگەن پرەزيدەنت جول­داعان قۇتتىقتاۋ حاتتا.

جيىندا حالىقارالىق تۇركى اكا­دەمياسىنىڭ توراعاسى دارحان قىدىرالى بيىلعى فورۋم تۇركى وركە­نيەتىنىڭ ادامزات دامۋىنا قوسقان ۇلەسى جونىندە جا­زىلعان ەل­باسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قى­رى» اتتى باعدارلامالىق ماقالا­سى­نان كەيىن قولعا الىنعانىن ايتتى. «وسىعان قوسا بيىل ۇلى ويشىل، اقىن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ اتاقتى «قۇتتى بىلىك» داستانىنىڭ جارىق كور­گەنىنە 950 جىل تولىپ وتىر. تالاس قۇ­رىل­تايى جانە موعولستان مەن التىن ور­دانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل، تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلى اقىنى ءناسيميدىڭ 650 جىلدىعى، ەدىگە داستانىنا – 600 جىل. بۇل جيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولداۋىمەن ءوتىپ وتىر»، دەدى د.قىدىرالى.

قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كە­ڭەس­شىسى سۋلتان راەۆ ءوز كەزەگىندە قىرعىز ەلىنىڭ باسشىسى سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقى­دى. قۇتتىقتاۋ حاتتا تۇركى وركەنيەتى – ادامزات تاريحى­نىڭ وركەنيەتتى ءبىر بۇتاعىنداي كەڭگە جايىل­عانىن ايتا كەلە، يدەيالار الماسىپ، تۇركى الەمىنە ورتاق، وزەكتى تاقىرىپتاردى تالقىلاپ، كۇرمەۋى قيىن تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ جولدارىن قاراستىرۋ – كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلە ەكەنى اي­تىلعان. سونداي-اق حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ وتىراتىن بۇل فورۋمى­نىڭ وسى ىستە اتقاراتىن ءرولى مەن ماڭىزى زور بو­لا­تىنىنا سەنىمىن بىلدىرگەن.

اتالعان جيىن شەتەلدىك جانە وتاندىق تۇركولوگ عالىمدار اراسىندا الەمدىك تۇركىتانۋ عىلىمىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا، جەتىستىكتەرىنە، پروبلەمالارى مەن دامۋ كەلەشەگىنە تالداۋ جاساپ، ۇلى دالانىڭ مادە­ني قۇندىلىقتارىنىڭ ادامزات وركە­نيەتىنىڭ دامۋىنداعى ءرولى مەن ما­ڭى­زىن تالقىلاۋعا باعىتتالعان. سون­داي-اق فورۋمدا قازاقستان رە­سپۋب­لي­كا­سىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالاسى نەگى­زىندە تۇجىرىمدالعان ستراتەگيالىق ماقساتتار شەڭبەرىندە تۇركى الەمى مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ جالپىادامزاتتىق ماڭىزى مەن رولىنە تالداۋ جۇرگىزىپ، تالقىلاۋ كوزدەلگەن. قازاقتان شىققان تۇڭعىش انتروپولوگ، ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ اكادەميگى ورازاق سماعۇل فو­رۋمنىڭ وتە ءبىر ورنىقتى، دەر كەزىندە ءوت­كىزىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. «ءويت­كەنى ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا، كوپ عاسىرلار بويى تۇركى الەمىندە ءبىر­لىك ازايىپ كەتىپ ەدى. ەندى، مىنە، ەگە­مەن­دىكتىڭ ارقاسىندا تۇركى ەلدەرى باس قوسۋ­دا. بۇل تۇركى حالىقتارىنىڭ جالپى مادەنيەت، ونەر، عىلىم مەن ءبىلىم تۇر­عىسىنان بولسىن، بىرلىگىن نىعايتا ءتۇ­سەدى»، دەيدى و.سماعۇل.

ال ازەربايجاننان ات تەرلەتىپ كەلگەن سول ەلدىڭ پارلامەنت دەپۋتاتى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى جابانشەر فەيزيەۆ جىل­دان-جىلعا فورۋمنىڭ عىلىمي باعىت­قا بەت بۇرىپ، سونداي-اق عالىمدار تاراپىنان تۇركى الەمىنىڭ تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. «تۇركى حا­لىقتارىنىڭ ءتىلى، تاريحى مەن ءداس­تۇرلەرىن الەمگە ۇيرەتۋدىڭ وڭاي ءارى ءتيىمدى جولىن تابۋ – تۇرىك حا­لىق­­تارىنا ورتاق ماسەلە. بۇل فو­رۋم­نىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا»، دەيدى ج.فەيزيەۆ. 

ايتا كەتەيىك، فورۋمنىڭ اشىلۋ سال­­­تا­ناتىندا پۋنسالماا وچير­باتقا، گاسان گاسانوۆ­قا، مە­دەت­كان شەريم­كۋلوۆقا، تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، دۇنيە ءجۇزى تاتارلار كونگرەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ەتنولوگيالىق مونيتورينگ ورتالىعىنىڭ باسشىسى دامير يسحاكوۆقا، ورازاق سماعۇلعا حالىق­ارا­لىق تۇركى اكا­­دە­ميا­سىنىڭ التىن مەدالى تابىس ەتىلدى.

شارانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنان كەيىن قاتىسۋشىلار وزدەرىنىڭ قىزى­عۋ­شىلىقتارى مەن زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى­نىڭ باعىتتارىنا قاراي «ءتۇر­كى مەملە­كەت­تىگىنىڭ قالىپتاسۋ مەن دامۋ تاريحى»، «تۇركى الەمىنىڭ گەنە­زيسى – ۇلى دالا تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىر»، «تۇركى الەمىنىڭ ادە­بيەتى مەن فولكلورتانۋىنداعى وزەك­تى ماسەلەلەر»، «تۇركى الەمىنىڭ ەت­نو­­مادەني ەرەكشەلىكتەرى»، «قازىرگى ءتۇر­­كىتانۋ: جاڭا كوزقاراستار مەن ءتاسىل­دەر» جانە «ەۋرازياداعى ينتە­گراتسيالىق ۇردىستەر: كەڭىستىك پەن ۋا­قىت­تىڭ كوكجيەكتەرى» اتتى 6 تاقى­رىپ­تىق سەكتسياعا ءبولىندى.

فورۋم بارىسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى شىعارعان بىرقاتار كى­تاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. كوپشىلىككە تانىس­تىرىلعان ەڭبەكتەردىڭ اراسىن­دا شاراف اد-دين ءالي ءيازديدىڭ پارسى تىلىنەن قازاقشاعا اۋدارىلعان «زافار­ناما» كىتابى، جاۆانشير فەي­زيەۆتىڭ «تۇركى الەمى» اتتى 5 توم­دىق ەڭبەگى، ومۋركۋل كاراەۆتىڭ «چاگا­تايس­كي ۋلۋس. گوسۋدارستۆو حايدۋ. موگۋليستان» كىتابى، « ۇلىق ۇلىس (التىن وردا)، شاعاتاي، موعولستان مەملەكەتى» جيناعى، «زولوتايا ور­دا» كىتابى بار. بۇل جيناقتار حالىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ 2019 جىلى باسىپ شىعارۋدى جوسپارلاعان عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ العاشقى لەگى.

حالىقارالىق باسقوسۋ الەمدىك تانىمال ماماندار اراسىنداعى عىلىمي بايلانىستاردى نىعايتۋ، پىكىر الماسۋ، جاھاندىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلە­لەردى شەشۋ بويىنشا كەڭەس­تەر ۇسىنىلعان الاڭعا اينالدى.

فورۋم جۇمىسىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا:

- قازاقستان جانە تۇركى تىلدەس مەم­لەكەتتەردىڭ قوعامدىق ساناسىن جاڭ­عىرتۋدىڭ وزەكتى باعىتتارى بويىنشا زەرتتەۋ فورماتتارىن ناقتى بەلگىلەۋ;

- قازىرگى تۇركى الەمىنە قاتىستى جاڭا زەرتتەۋلەردىڭ دامۋىنا اسەر ەتە­تىن اعىم­­داردى زەردەلەۋ، سونداي-اق ءتۇر­كو­لو­گيا جانە الەۋمەتتىك عىلىم­دار­دىڭ باس­قا پاندەرىن قامتيتىن وبەكتيۆتى كوز­قاراستاردى انىقتاۋ;

- ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كونس­ترۋك­تيۆتى ىنتىماقتاستىقتى نى­عايتۋدا عىلىم­نىڭ ينتەگرا­تسيا­لىق الەۋەتىن قابىلداۋ نەگى­زىندە ءتيىستى قورىتىندى قارار قا­بىل­­داۋ سىندى ناقتى ناتيجەلەر كۇ­تىلۋدە.

 

مانسۋرا حايدەر،

اليگارح يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحتاعى ونەر فاكۋلتەتىنىڭ ەكس-دەكانى:

– قازاقستان – تەك ورتالىق ازيادا، تۇركى الەمىندە ەمەس، جاھاندىق ساياساتتا دا وزىندىك ورنى بار مەملەكەت. ەڭ باستىسى، قازاقستان تۇركىلەردىڭ قازىناسى مەن مۇراسىن ساقتاپ قالعان بىرەگەي ەل. بۇل جەردە، ءسوزسىز، تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى بار. ونى تەك تەوريا رەتىندە قالدىرماي، ءىس جۇزىندە كورسەتە ءبىلۋ دە ماڭىزدى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت، قازاق حالقى ەشۋاقىتتا ءوز تاريحى مەن كوسەمدەرىن ۇمىتپاعان.

مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» سىندى قۇندى جادىگەرىنىڭ اتى ءالى كۇنگە دەيىن ساق­تاۋلى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ تاريحىن دارىپتەيتىنىنە دالەل. ورتالىق ازيانىڭ تىڭ تاريحى جازىلعان اسىل قازىنا بۇگىندە وتكەنىمىزگە كوز جۇگىر­تىپ، ەرتەڭىمىزگە كەمەل جول سالاتىن نۇس­قاۋ.

قازاق وركەنيەتىنىڭ دامۋى ءۇن­دىس­تان تاجىريبەسىمەن ۇقساس دەي الا­مىز. ءتۇبىمىز دە، ءدىنىمىز دە ءارتۇرلى بولعانىمەن، حالىقتىڭ رۋ­حا­ني جاڭعىرۋى كەي تۇستا توعى­سادى. سوندىقتان مەن ءۇشىن قازاق حال­قى جاقىن. قازاق حالقىن جاڭا­لىقتارىمەن قۇتتىقتايمىن. ۇلى دالانىڭ وركەندەۋى جالعاسىن تابا بەرسىن دەگىم كەلەدى.

 

وسموناكۋن يبرايموۆ،

قىرعىزستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، پروفەسسور:

– بارىنەن بۇرىن ۇلى دالا تۇجى­رىمى قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىن، مادەنيەتىن كورسەتەدى. الەكساندر فون گۋمبولدت «قورشاعان ورتا، تا­بيعات حالىقتىڭ پسيحولوگياسى مەن ءومىر سالتىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى» دەگەن بولاتىن. كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىن­گى قازاقستاننىڭ وي-ماقساتى، جوسپارىنىڭ بەرىك ءارى مىقتى بولۋى وسى ۇلى دالانىڭ اسەرىنەن دەسەك جاڭىلمايمىز. ۇلى دالا قازاق مۋزىكا ونەرىنە دە اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنداعى مۋزىكا تا­قىرىبى مەنى ەرەكشە تولعاندىردى. ءوز باسىم قاتتى قۋانعاندا نە كوڭىلگە ءبىر قاياۋ تۇسكەندە قازاق اندەرىن تىڭدايمىن. «كوزىمنىڭ قاراسى» – سۇيىكتى اندەرىمنىڭ ءبىرى. مۇنداي اندەر – شەدەۆر! قازاق دالاسىنداي دارقان، كەڭ، كوڭىلىڭدى بىردەن تەبىرەنتىپ جىبەرەدى. قازاقتار دا قىرعىز اندە­رىن جاقسى كورەتىنىنە سەنىمدىمىن. سوندىقتان بيىك ارمانعا دارقان دالا سەپ بولدى دەگەندى سەنىممەن ايتا الامىز. ارمانداۋ ءبىر باسقا، ونى ورىنداۋ، تىرىسۋ باسقا. بۇل تۇرعىدا ۇلى دالا پەرزەنتتەرىنىڭ اراسىندا قازاق حالقى كوش ىلگەرى. سوندىقتان بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ جەتىستىگى ماقتانۋعا تۇرارلىق.

 

الەكساندر ۆاسيلەۆ،

رەسەي عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى:

– وسىنداي حالىقارالىق دارەجەدەگى ايتۋلى شاراعا شاقىرتۋ العانىمىزعا قۋانىشتىمىز. جيىندا قوزعايتىن تاقىرىبىمىز ەجەلگى تۇركى جازبالارى توڭىرەگىندە بولماق. قازاقستاندا دا لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسى جولعا قويىلعان. سوندىقتان بۇل وتە وزەكتى تاقىرىپ. مۇراعات رە­ۆو­­ليۋتسياسى ناتيجەسىندە كوپتەگەن قۇن­دى قۇجاتتارعا جول اشىلىپ، ءبىراز دەرەك جينادىق. رۋنا جازۋىن زەرت­­تەۋ ۇلكەن ىزدەنىستى قاجەت ەتەدى. ورتالىق ازيا مەن شىعىس ەۋرو­پادا كەڭ قولدانىس تاپقان رۋنا جازۋى ءالى دە تولىق زەرتتەلمە­گەن، قىزىق تاقىرىپ. وسىنداي جيىندار وي تولعاپ، جاڭالىق ءۇي­رەنىپ، تاجىريبە جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاپتىرماس الاڭ. شەت­ەلدىك ارىپتەستەرىممەن پىكىر الماسىپ، بايلانىس ورناتۋعا دا ورا­يى كەلىپ تۇر. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنا وسىنداي قوناقجايلىلىعى ءۇشىن العىس ايتپاساق بولماس.

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى­­مەن جاقسى بايلانىستامىز. بۇعان دەيىن بىرلەسىپ بىرنەشە كىتاپ شىعار­عان بولاتىنبىز. رەسەيدىڭ عىلىمي قوعام­داستىعى مەن ءبىلىم وردالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دايىنداپ جاتقان قۇن­دى ەڭبەكتەر تاعى بار.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • كەشە

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • كەشە

شىمبۇلاق شاڭعى ماۋسىمىن اشتى

قىسقى سپورت • كەشە

اتباسار

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار