يادرولىق زەرتتەۋلەر الەۋەتىن ارتتىرۋ جولى
وتىرىستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى ۇيىم (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire (CERN) اراسىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ تانىستىردى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن ىلگەرىلەتۋ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز وسى سالانىڭ كوشباسشىسى بولىپ تانىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋدى بەلسەندى دامىتۋدا. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەنىندەي, يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ماڭىزدى باقىلاۋ شارالارى قابىلدانعان كەزدە حالىقارالىق قوعامداستىق ەنەرگەتيكا جانە جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ جاھاندىق ترەندتەرىن نازاردان تىس قالدىرماۋى ءتيىس», دەدى مينيستر. ودان ءارى قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالى سالالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول – قازاقستاننىڭ عىلىمي جانە يندۋستريالىق دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلادى. «ءبىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق سالاداعى ادامي الەۋەتىمىز قازىرگى ۋاقىتتا يادرولىق فيزيكا جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەردى شەشە الادى. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جانە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى عىلىمي مەكەمەلەرىندە ءۇش زەرتتەۋ رەاكتورى جانە باسقا دا يادرولىق قوندىرعىلار جۇمىس ىستەپ تۇر. يادرولىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا كۇش-جىگەر سالۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان قازىر ىرگەلى جانە قولدانبالى يادرولىق فيزيكا, يادرولىق فيزيكا جانە رادياتسيالىق تەحنولوگيالار بويىنشا ءوز بەتىنشە جۇمىس اتقارا الاتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا. بۇل بىزگە ەڭ جوعارى دامىعان ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ق.بوزىمباەۆ. مينيستر 2016 جىلى ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىمەن (CERN) ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بويىنشا جۇمىس باستالعانىن جەتكىزدى. «جوعارى ەنەرگيالار فيزيكاسى مەن بولشەكتەر فيزيكاسى سالاسىنداعى تابىستى زەرتتەۋلەردى كوپتەگەن ەلدەردىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزۋدەمىز. قازىرگى ۋاقىتتا CERN-ءنىڭ كەڭەس قۇرامىنا 23 مەملەكەت ەنگەن. بۇعان قوسا كەيبىر ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىمدار باقىلاۋشى رەتىندە قاتىسادى. وندا 2400-گە جۋىق عالىم تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. وسىمەن قاتار الەمنىڭ 113 ەلىنىڭ 580 ۋنيۆەرسيتەتى مەن ينستيتۋتىنان 10 مىڭنان استام فيزيكتەر مەن ينجەنەرلەر CERN جۇمىسىنا قاتىسادى. سوندىقتان بۇل ۇيىممەن ىنتىماقتىق ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى جانە ونىڭ كەلەشەگى زور, دەپ ءسوزىن اياقتاعان مينيستر دەپۋتاتتاردى 2018 جىلدىڭ 29 ماۋسىمىندا جەنەۆا قالاسىندا قول قويىلعان ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن قولداۋعا شاقىردى. بۇل زاڭ قازاقستانعا «CERN-گە مۇشە ەمەس قاتىسۋشى مەملەكەت» مارتەبەسىن بەرەدى جانە سونىڭ ارقاسىندا عالىمدارىمىزعا ونىڭ زەرتحانالارىندا پراكتيكادان وتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى, دەي كەلىپ ول بۇل قىزمەت ءۇشىن ۇيىمعا ەشقانداي مۇشەلىك جارنا تولەۋ قاجەت ەمەس ەكەنىن دە ەسكەرتتى.
سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالعاندا دەپۋتات ءا.بەكتۇرعانوۆ قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز CERN-دە ءۇش دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا دايىنداپ جاتقانىن ەسكە سالا كەلىپ, وسى ۇيىممەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قانداي پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى بار ەكەنىن سۇرادى. وعان مينيستر ۇيىممەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جول كارتاسى جاسالعانىن ايتا كەلىپ, بىرنەشە جوبانى اتاپ بەردى. بۇل ەكسپەريمەنتتەر قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى, دەدى ول. دەپۋتات ب.حامەنوۆانىڭ سۇراعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وكىلىنە ارنالدى. زاڭ جوباسىن قابىلداۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىنداردى تالاپ ەتپەيدى دەپ جازىلعان تۇسىندىرمەدە. سونىمەن ءبىرگە وندا جىل سايىن قازاقستاندىق 50 عالىم CERN-دە تاعىلىمدامادان وتەدى دەلىنگەن. ولاردىڭ شىعىندارىن كىم قارجىلاندىرادى دەپ سۇرادى دەپۋتات. وعان بعم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ف.جاقىپوۆا جاۋاپ بەرىپ, جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەسەبىنەن بولاتىنىن ايتتى. ال ىرىكتەۋ كريتەريلەرى عالىمداردىڭ جاساعان ەڭبەكتەرىنە بايلانىستى بولاتىنى جەتكىزىلدى. زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا باياندامانى ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ا.پلاتونوۆ جاسادى. شاعىن تالقىلاۋدان كەيىن زاڭ جوباسى ماقۇلداندى.
كوندومينيۋمدى باسقارۋ باسقاشا بولادى
جالپى وتىرىستا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قارالدى. بۇل وتە ماڭىزدى زاڭ جوباسى بويىنشا باياندامانى ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ساپار احمەتوۆ جاسادى. ول زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – «ءبىر ءۇي, ءبىر م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىگى, ءبىر شوت» قاعيداتى بويىنشا تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن ەنگىزۋ ەكەنىن ايتتى. زاڭ جوباسى كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كوندومينيۋمىن تىركەۋ ءتارتىبىن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن قولدانىستاعى كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى تەحنيكالىق زەرتتەۋدى, ولاردى تىركەۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە سايكەستەندىرۋ بويىنشا قۇجاتتاردى دايىنداۋعا جانە ت.ب. مۇمكىندىك بەرەتىنى ەسكەرتىلدى. قۇجات 2019 جىلعى 10 ساۋىردە ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. جۇمىس توبىنا 577 ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. ولار مۇددەلى مينيسترلىكتەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 41 وتىرىستا قارالدى. سونىمەن بىرگە شەشەن جامبىل, الماتى, شىمكەنت, كوكشەتاۋ جانە پەتروپاۆل قالالارىندا بىرنەشە كوشپەلى وتىرىس وتكىزىلگەنىن ايتتى.
وتىرىستار قورىتىندىسى بويىنشا دەپۋتاتتار تاراپىنان بىرنەشە تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە كوندومينيۋم نىساندارىنىڭ ورتاق م ۇلىكتەرىن كۇتىپ ۇستاۋ, باسقارۋ ماقساتىندا شارالار بەلگىلەۋ جانە ت.ب. بولعان. ءماجىلىستىڭ بارلىق كوميتەتتەرى وڭ قورىتىندىلارىن بەرگەن. ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين زاڭ جوباسى بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە سپيكەر ايماقتاردا, كوميتەتتىڭ وزىندە بىرنەشە وتىرىستار وتكىزىلگەنىنە وڭ باعاسىن بەردى. قورىتىندىسىندا زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا تۇتاستاي ماقۇلدانىپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى.
وسى كۇنگى وتىرىستا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دا ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار قۇقىقتىق ولقىلىقتار مەن كولليزيالاردى جويۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەت وتكەرۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل پروتسەستەرىن وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. اتاپ ايتقاندا, باعىنىستى ادامدار سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعان كەزدە ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ دەربەس تارتىپتىك جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋ, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوبالارىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى عىلىمي ساراپتاما ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتىرۋ, شەتەلدە كادرلار دايارلاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا ايقىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا دوكتورانتۋرا باعدارلامالارى بويىنشا وقۋدى اياقتاعان ادامداردى, سونداي-اق حالىقارالىق ۇيىمداردا كەمىندە بەس جىل جۇمىس ىستەگەن ادامداردى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كونكۋرستان تىس تاعايىنداۋ مۇمكىندىگىن بەكىتۋ جانە «ا» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك اكىمشىلىك قىزمەتشىلەرىن اتقاراتىن لاۋازىمدارى وزگەرتىلگەن جاعدايدا قايتا تاعايىنداۋ ءتارتىبىن ناقتىلاۋ سياقتى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن.
سونىمەن قاتار وتىرىستا ءماجىلىس ءبىرقاتار زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. ولاردىڭ قاتارىندا لوتەرەيالار جانە لوتەرەيا قىزمەتى, كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى جانە ت.ب. زاڭ جوبالارى بار.
وتىرىس سوڭىندا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ ءتورايىمى قىزمەتىنە تاعايىندالۋىنا بايلانىستى انار جايىلعانوۆانىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى.
