مۇنداي جاۋاپتى ىسكە ەڭ الدىمەن قوزعاۋ سالعان بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اقتوبە وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ ەكەنىن ايتا كەتكەننىڭ دە ارتىقشىلىعى جوق. ءسويتىپ, قوبىلاندىنىڭ عۇمىرباياندىق دەرەگى مەن باتىرلىق جولى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ارقىلى ايقىندالعاننان كەيىن ونىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراعى جيرەنقوپادا كەلىستى كەشەن تۇرعىزىلىپ, مۇندا بارشا ءتۇركى جۇرتىنىڭ باسىن قوسقان ءدۇبىرلى توي وتكىزىلگەنى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. سونداي-اق وسى كەسەنەنىڭ اشىلۋ ءراسىمى كەزىندە ساڭلاق سۋرەتكەر ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «حالقىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحى مەن باتىرلىق بولمىسى – قوبىلاندىدان باستالادى» دەگەن شىندىقپەن سۋارىلعان سالماقتى ءسوزى دە ءالى كۇنگە دەيىن ەل-جۇرتتىڭ جادىندا. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە ارادا 15 جىل وتكەن سوڭ قوبىلاندى باتىردىڭ كەسەنەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇعان قوسا ونىڭ جانىنان قوناقتار مەن ساياحاتشىلارعا ارنالعان ءۇي سالىندى. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ءجۇزەگە اسىرۋ باستالعان كەزدە قوبىلاندى باتىردىڭ مەموريالدىق كەشەنى جوعارىدا ايتىلعانداي, قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسىنىڭ قاتارىنا كىرگەنى بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. وسىنداي كيەلى دە تاريحي توپىراقتىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋىندايدى. بيىل اقپان ايىنىڭ اياق شەنىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالعان وڭداسىن ورازالين قازاقتىڭ قاس باتىرى ماڭگىلىك دامىل تاپقان جيرەنقوپا توپىراعىنا ارنايى بارىپ, ەل-جۇرتتىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرىنە قۇلاق تۇرگەنى ولاردى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. اشىعىن ايتقاندا ەمەن-جارقىن ءجۇزدەسۋ كەزىندە بەلگىلى بولعانداي, مۇندا ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. بىرىنشىدەن, جەلدىڭ ءوتى مەن جەردىڭ شەتىندە, شەكارالىق ايماقتا قونىس تەپكەن وبلىستىڭ شالعاي اۋىلدارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. تاريحي ورىن اۋدان ورتالىعى قوبدادان 100 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. وسى ەكى ارانى جالعايتىن اۆتوجول قۇرىلىسى بۇدان التى جىل بۇرىن باستالسا دا ءالى كۇنگە دەيىن اياقتالماي, سوزىلىپ كەلەدى ەكەن. ياعني قازىرگى كەزدە ونىڭ قالعان 30 شاقىرىمدىق بولىگىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اياقتالۋىنىڭ ەكىجاقتى پايداسى بار دەپ بىلەمىز. ەڭ الدىمەن وسى ارقىلى شالعاي اۋىل تۇرعىندارىن اۋدان جانە وبلىس ورتالىقتارىمەن جالعاستىراتىن مۇمكىندىك تۋسا, ەكىنشىدەن ساپالى جول قوبىلاندى باتىر كەسەنەسىنە كەلۋشىلەر مەن ساياحاتشىلار سانىنىڭ وسە تۇسۋىنە دە وڭ ىقپالىن تيگىزبەك.
تاريحي ءمانى مەن ماڭىزى جوعارى شەكارالىق وڭىردە, ءارى ەلىمىزدىڭ كيەلى ورىندارى قاتارىنا كىرگىزىلگەن قاسيەتتى قونىستا ءىشكى كوشى-قون ماسەلەلەرىن رەتتەۋ مەن شەشۋ ىسىندە دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار ەكەنى ايقىن بايقالادى. سونىڭ باستى ءبىر كورىنىسى – جيرەنقوپا اۋىلىندا تۇرعىندار سانىنىڭ جىلدان-جىلعا كەمىپ بارا جاتقانى دەۋگە بولادى. ايتالىق, وتكەن جىلى مۇندا 630 تۇرعىن بولسا, بيىل ولاردىڭ سانى 100 ادامعا كەمىپ كەتىپتى. اۋىل اقساقالدارى ونىڭ باستى سەبەبىن «كوگىلدىر وتىننىڭ» جوقتىعىمەن, ەلدىمەكەنگە گاز قۇبىرى تارتىلماعانىمەن ءتۇسىندىرەدى. ارينە ماسەلەنىڭ بۇلايشا قويىلۋى وتە ورىندى. اتالعان ءىس وڭدى شەشىمىن تابا ما؟ قازىرگى كۇنى بۇعان ايقىن جاۋاپ قايتارىلا قويعان جوق. ويتكەنى وكىلەتتى ورگان جەتەكشىلەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا, جيرەنقوپاعا گاز وتكىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ تيىمدىلىگى مەن قارجىلىق قايتارىمى مۇقيات ساراپقا سالىنۋعا ءتيىس. ونى قارجىلاندىرۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزىلە مە, جوق الدە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قۇزىرىنا كىرە مە, ازىرگە مۇنداي ساۋالداردىڭ ارا-جىگى دە ايقىندالماي وتىر. ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى بۇل ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار تىزبەگىن ازىرلەپ, اۋىل تۇرعىندارىن تولعاندىرىپ ءجۇرگەن ماسەلەگە ناقتى جاۋاپ قايتارادى دەگەن ويدامىز.
ءبىز جوعارىدا ءىرى ەلدىمەكەننىڭ شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقانىن ايتقانبىز. كيەلى ورىننان نەبارى 15 شاقىرىم جەردە «جيرەنقوپا-پەرۆومايسكوە» شەكارالىق بەكەتىنىڭ ورنالاسقانى – وسى ءسوزىمىزدىڭ باستى ايعاعى. بۇل ارادان جىلىنا 7000-نان استام ادام ءارى-بەرى وتەدى ەكەن. قىس كەزىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ءسال باسەڭدەگەنىمەن كوكتەم شىعا ءجۇرگىنشىلەر قاتارى قايتادان تولىعادى, دەيدى №2030 اسكەري بولىمشەسىنىڭ كومانديرى اكىمجان باكيەۆ.
جۋرناليستىك ءىسساپار بارىسىندا كوزىمىز جەتكەن تاعى ءبىر ءجايت, شەكارالىق وتكەلدىڭ ەكى جاعىنداعى تۇرعىندار ەجەلدەن تۋما-تۋىس, قۇدا-جەكجات بولىپ كەتكەندىگى. ولار ءبىر-ءبىرىمەن شاقىرىسپاي, ارالاسىپ-قۇرالاسپاي تۇرا المايتىنى تاعى دا ايان. ەكىنشىدەن, شەكارالىق بەكەت ماڭايىنداعى قاراپايىم تۇرعىندار كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن وسى ماڭايدان ساتىپ الىپ جۇرگەنى دە بەلگىلى. مىسالى, شەكارالىق بەكەتتەن وبلىس ورتالىعى اقتوبە 200 شاقىرىم بولسا, رەسەيدىڭ سول-يلەتسك قالاسى نەبارى 25 شاقىرىم عانا. مۇنداي جاعدايدا شەكارا بەكەتىنىڭ قازاقستان مەن رەسەي جاعىنداعى قاراپايىم تۇرعىندار ءۇشىن تەك اپتانىڭ جۇما, سەنبى جانە جەكسەنبى كۇندەرى عانا اشىق بولۋى ازدىق ەتەرى انىق. بۇگىندە ەكى جاقتاعى تۇرعىنداردىڭ ورتاق تىلەگى شەكارالىق بەكەت تاۋلىك بويى تۇراقتى تۇردە اشىق بولسا ەكەن دەگەن ماسەلەگە ويىسىپ وتىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اشىق شەكارا كورشىلەس ەكى ءوڭىر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن تاۋار الماسۋ ۇدەرىستەرىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە جانە حالىقتىڭ ديپلوماتيا قاعيداتتارىنىڭ شەڭبەرىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزبەك.
شەكارا اۋماعىنداعى تۇرعىندار تىلەگى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەر ارقىلى وڭ شەشىمىن تاپسا, قوسىمشا قاداعالاۋ مەن فيتوسانيتارلىق باقىلاۋ قىزمەتتەرىن ورنىقتىرۋ ءىسى دە جۇيەلى جولعا قويىلماق. سونىمەن ءبىرگە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا دا العىشارتتار قالانباق. مۇنداي جاعىمدى ءجايت بۇعان دەيىن دە شەكارالىق قىزمەتتىڭ ءتاجىريبەسىنە ءتان بولىپ كەلىپتى. وسىلايشا ونىڭ قوسالقى جانە شارۋاشىلىق نىساندارىنا 30 جەرگىلىكتى تۇرعىن تۇراقتى جۇمىسقا قابىلدانعان. بۇگىندە ءبارى الاڭسىز ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سوندىقتان دا «جيرەنقوپا-پەرۆومايسكوە» شەكارالىق بەكەتىندە جاڭا بايلانىستار مەن قارىم-قاتىناستاردىڭ كوكجيەگى ودان ءارى كەڭەيە تۇسەدى دەۋگە تولىق سەنىم بار.
قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسىنان ورىن العان قوبىلاندى باتىر مەموريالدىق كەشەنىنىڭ جانە وسى اۋىلداعى جيرەنقوپا اۋىلىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى وسىنداي. ونىڭ وبلىس ورتالىعىنان جىراقتاۋ جەردە ورنالاسقانى راس. ارينە بۇل تەك تاپ-تازا جاعرافيالىق تۇرعىداعى تۇسىنىك دەسەك, ونىڭ قاشان دا كوڭىلدىڭ كوگىندە, ءجۇرەكتىڭ ءتورىندە تۇراتىنىندا ەشقانداي شەك جوق.
اقتوبە وبلىسى,
قوبدا اۋدانى,
جيرەنقوپا اۋىلى
سۋرەتتە: قوبىلاندى باتىر كەسەنەسىنىڭ سىرتقى كورىنىسى
