شارانى اشقان سوزىندە گ.يسيمباەۆا بۇل سالانىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىنىن جانە ونىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ الەمنىڭ جوعارى دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندەگى ستراتەگيالىق ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋدا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءرولى ماڭىزدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ Nur Otan پارتياسىنىڭ XVIII سەزىندە سويلەگەن سوزىندە قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. ونىڭ ءىشىندە گاز تارتۋعا جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋعا قوسىمشا قاراجات ءبولۋ تاپسىرىلدى. وسىعان بايلانىستى تەك ەنەرگەتيكا نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى مەن ولاردى قايتا قۇرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە 30,9 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار بۇل سالانىڭ ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى – بارلىق تۇتىنۋشىعا ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇزدىكسىز جانە ساپالى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. ەنەرگيا ۇنەمدىلىگىن كوتەرۋ جانە ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن ازايتۋ بويىنشا شۇعىل ءىس-شارالاردى قابىلداۋ دا وتە وزەكتى. كەلەسى ماڭىزدى ماسەلە – «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ. قازىرگى تاڭدا بۇل الەمدىك ترەند بولىپ وتىر. قازاقستاندا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سەكتورىنىڭ جالپى ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىسى كولەمىندەگى ۇلەسى 1,3%, ال 2030 جىلعا قاراي بۇل ۇلەس 10%-عا جەتپەكشى.
وسىلاي دەي كەلىپ, گ.يسيمباەۆا پارلامەنتتىڭ سالانى رەفورمالاۋدى زاڭنامالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ەلەكتر ەنەرگياسىمەن, جىلۋمەن جانە ىستىق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە تاريفتەردىڭ تۇراقتانۋى تۇرعىندار ءۇشىن ماڭىزدى. پارلامەنت سوڭعى جىلدارى قۋات نارىعىن قالىپتاستىرۋ, «ءبىرىڭعاي وپەراتوردى» ەنگىزۋ, ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمداردى بىرىكتىرۋ, بالامالى ەنەرگەتيكانى قولداۋ, جوبالاردى ىرىكتەۋدە اۋكتسيوندىق تەتىكتەردى ەنگىزۋ بويىنشا قاجەتتى زاڭناما نورمالارىن قابىلدادى, دەدى ول. كىرىسپە ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ءتوراعانىڭ ورىنباسارى اتالعان ۇكىمەت ساعاتىنا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ, «سامۇرىق – ەنەرگو», «KEGOC», «كورەم» اق, «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قولداۋ جونىندەگى قارجى-ەسەپ ايىرىسۋ ورتالىعىنىڭ» باسشىلارى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرعانىن ايتتى.
قارالعان ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساۋ ءۇشىن العاشقى ءسوز ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆقا بەرىلدى. ەنەرگەتيكانىڭ جالپى الەمدىك جاعدايىنا توقتالعان ول سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا ەنەرگيانى الەمدىك تۇتىنۋ كەيىنگى 40 جىلدا 2,2 ەسە وسكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇۇ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, الەم حالقى وسى مەزگىلدە 1,9 ەسە وسسە, ەنەرگيا رەسۋرستارىن (كومىر, مۇناي, گاز) تۇتىنۋ 2 ەسەگە ۇلعايعان. 2017 جىلى مينيسترلىك جەتەكشى الەمدىك ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, «فورسايت-2050. جاڭا ەنەرگيا الەمى جانە قازاقستاننىڭ ورنى» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ ءجۇرگىزدى. ول 2050 جىلعا دەيىن الەمدىك ەنەرگەتيكا مەن ىلەسپە تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ بولجامىن, سونداي-اق ونىڭ قازاقستانعا اسەرىن انىقتادى. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا 2025 جىلعى كەزەڭگە دەيىن ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن 2008 جىلعىدان 25 پايىزعا ازايتۋ كوزدەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ءبىرتەكتى ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدە 138 ەلەكتر ستانساسى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرەدى. بارلىق ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتى 21902 مۆت-عا تەڭ. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا 106,8 ملرد كۆت/ساعات ەلەكتر قۋاتى ءوندىرىلدى, بۇل – 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 4,3 پايىزعا ارتىق. ەلىمىزدەگى بارلىق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىن ۇلتتىق ەلەكتر جۇيەسى (ۇەج) بايلانىستىرادى. جەلىلىك وپەراتور بولىپ تابىلاتىن «KEGOC» اق-ىنداعى ەلەكتر قۋاتىن بەرەتىن جۇيەلەردىڭ كەرنەۋى 35-تەن 1150 كۆت-عا جەتەدى. ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋشىلارعا 200-دەن ارتىق كاسىپورىن جەتكىزەدى.
ودان ءارى مينيستر سوڭعى 10 جىلدا ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋ كولەمى 28 پايىزعا ارتىپ, 22,6 ملرد كۆت/ساعاتقا جەتكەنىن ايتتى. ءوسۋ ديناميكاسى نەگىزىنەن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 55 پايىزىن تۇتىناتىن ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى, دەدى ول. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, 2009 – 2015 جىلداردا «ءتاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەدى. وسى كەزەڭدە گەنەراتسيا سەكتورىنا 1 052,204 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. بۇل 1 720 مۆت-نى جاڭعىرتۋعا جانە 1 237 مۆت جاڭا قۋاتتى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. پارلامەنت 2015 جىلى قابىلداعان زاڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا تەتىگىن بەلگىلەدى. وسى تۇزەتۋلەرگە سايكەس, 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىمەن قاتار ەلەكتر قۋاتىنىڭ نارىعى جۇمىس ىستەي باستادى.
ودان ءارى ق.بوزىمباەۆ ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ توپتارى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىنا نەگىزدەلگەن شەكتى تاريفتەردى بەلگىلەگەنىن ەسكە سالدى. وسى شارالار «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 50 جانە 52-قادامدارىندا ايقىندالعان ءمىندەتتەردى تابىستى ورىنداۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ اياقتالعاننان كەيىن 50 جانە 52-قادامداردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە نارىق قۇرىلىمى وزگەرىسكە ۇشىرادى. قارجى-ەسەپ ايىرىسۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا ءبىرىڭعاي ساتىپ الۋشى قۇرىلدى. «زاڭ قابىلدانىپ, ءبىرىنشى تالاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك ورگاندار ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمداردى ءىرىلەندىرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى باستادى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمداردىڭ سانى 162-دەن 152-گە دەيىن قىسقاردى. ونىڭ ىشىندە 5 مەملەكەتتىك كاسىپورىن جويىلدى. يەسىز جەلىلەردىڭ ۇزىندىعى 2018 جىلى 1014 شاقىرىمعا جانە 2019 جىلى 594 شاقىرىمعا تومەندەدى. سونداي-اق قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا اسەر ەتەتىن وڭ كورسەتكىشتەر كورىنىس بەردى. سونىڭ ىشىندە تۇتىنۋشىلارعا تاريفتەردى تومەندەتۋ, ەلەكتر جەلىلەرىندەگى جازاتايىم وقيعالار سانىنىڭ ازايۋى, مونوپوليستەر كورسەتەتىن قىزمەتتەر ساپاسىنىڭ ارتۋى بايقالادى, دەدى مينيستر.
سالادا ىسكە اسىرىلعان ۇلتتىق جوبالار قاتارىندا ق.بوزىمباەۆ «سولتۇستىك – شىعىس – ءوڭتۇستىك» ءوڭىرارالىق جەلىسى ىسكە قوسىلعانىن جەتكىزدى. بۇل وقيعا 2018 جىلدىڭ 11 جەلتوقسانىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن بولعان جالپىۇلتتىق تەلەكوپىر كەزىندە جۇزەگە استى. جوبا شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىن ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان. ءارى سولتۇستىك – وڭتۇستىك باعىتىنداعى ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن 1350 مۆت-دان 2100مۆت-عا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى, دەدى ول.
ودان ءارى ق.بوزىمباەۆ ەلەكتر قۋاتىن ەكسپورتتاۋدىڭ بارىسىنا توقتالدى.
سوڭعى ءۇش جىلدا ەكسپورتتالاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جيىنتىق كولەمى 13,8 ملرد كۆت/ساعاتتى قۇرادى. بۇل جالپى ءوندىرۋ كولەمىنىڭ 4,6 پايىزىن قۇرايدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ورتاق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ نارىعىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسى شەڭبەرىندە بيىلعى 29 مامىردا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى اراسىندا حاتتاماعا قول قويىلدى. ول تەڭ قۇقىقتىق, ءوزارا تيىمدىلىك جانە مۇشە مەملەكەتتەرگە ەكونوميكالىق زالال كەلتىرمەۋ نەگىزىندەگى ىنتىماقتاستىققا جاعداي جاسايدى, دەدى مينيستر.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن مينيسترلىك مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وڭىرلەردەگى باسىم جوبالار تىزبەسىن انىقتادى. 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان ءوڭىرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ شەڭبەرىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 169,7 ملرد تەڭگە كوزدەلگەن. بۇل سوما گازبەن جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جوبالارىنا جۇمسالاتىن بولادى. سونىمەن قاتار 2019-2021 جىلدار كەزەڭىندە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا 30,6 ملرد تەڭگەنىڭ نىساندارىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە سالۋ كوزدەلگەن, دەپ قورىتتى ق.بوزىمباەۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن.
پارلامەنت ءماجىلىسى تاراپىنان قوسىمشا باياندامانى ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى گلەب ششەگەلسكي جاسادى. ول ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى تاراپىنان سالانى دامىتۋعا ءۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىمەن, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ بار ەكەندىگىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە الىپ قۋات كوزدەرىن جاڭالاۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدە ينۆەستيتسيا تارتۋ, ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىنىڭ جوعارى بولۋى جانە ەنەرگيا تيىمدىلىكتىڭ تومەندىگى, سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكا نىساندارىنداعى ەكولوگيانى ساقتاۋدىڭ كەمشىلىكتەرى كوپ ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. سونىمەن بىرگە دەپۋتات ەنەرگەتيكا سالاسى نەگىزگى اكتيۆتەرىنىڭ توزۋى جوعارى ەكەندىگىنە توقتالدى.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار وزدەرىن تولعاندىرعان كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الدى. ال ۇكىمەت ساعاتى باستالماس بۇرىن دەپۋتاتتاردىڭ نازارىنا سالانىڭ دامۋ ديناميكاسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن قامتىعان كورمە ۇسىنىلدى.
