تاريح • 11 ماۋسىم، 2019

تۇركىستان تاريحى ەجەلگى زاماننان باستالادى

2195 رەت كورسەتىلدى

بۇگىنگى كۇنى كونە زامانداردان بەرى ورتالىق ازيا وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى بولعان قاسيەتتى تۇركىستان قالاسى قۇرىلىس الاڭىنا ۇقسايدى. قالا زا­ماناۋي قايتا جاڭعىرىپ جاتقاندا ونىڭ ەجەلگى تاريحىنا تاعى ءبىر بارلاۋ جاساپ قويساق ارتىق بولماس. سەبەبى تۇركىستان تاريحىنا قاتىستى قولىمىزعا تۇسكەن كەز كەلگەن انىقتامالىقتى اشىپ قاراساق «تۇركىستان – V-ءVى عاسىرلاردا ىرگەتاسى قالانعان قالا» دەگەن اقپاراتتى وقيمىز. راسىندا دا سولاي ما؟

تۇركىستان ايماعىندا قىزمەت اتقار­عان ارحەولوگتار بۇل ءوڭىردىڭ تاريحى تە­رەڭ­دە جاتقانىن دالەلدەگەن. باسقاسىن ايت­پاعاندا قازاق جەرىندەگى ەرتە تاس ءداۋى­رىنىڭ تۇراقتارى قاراتاۋدىڭ ەكى جا­عىن­­دا دا از ەمەس ەكەندىگىن دالەلدەگەن ح.الپىس­باەۆتى اتاساق تا بولادى. ءتۇر­­كىستان قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى شوق­­­تاس، قوشقورعان سياقتى تاس ءداۋىرى ەسكەرت­­­كىشتەرى بۇل وڭىردە اۋەلگى ادام كەم دەگەندە 550 مىڭ جىل بۇرىن مەكەن ەتكەنىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ وتكەن جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق مۋ­­زەيىمەن بىرگە تاڭبالى جار ماڭىندا ءجۇر­­گىزگەن زەرتتەۋلەرىمىز نەوليت، ياعني جاڭا تاس ءداۋىرىنىڭ ۇلكەن تۇراعىن انىق­تادى. كەزىندە ءا.ح.مارعۇلان دا بەتپاق­دا­لانىڭ ەكى جاعىندا دا زامانىمىزدان بۇرىنعى ەسكەرتكىشتەر، سونىڭ ىشىندە نەو­ليت پەن قولا ءداۋىرى مول ەكەنىن جاز­عان بولاتىن. دەگەنمەن تۇركىستان قالا­سى­نىڭ تاريحىن ءبىز سول نەوليتپەن نەمەسە قولا ءداۋىرىنىڭ تاريحىمەن بايلانىس­تى­­را الامىز با؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا باي­­­لانىس­تىرۋعا بولادى جانە ول ءۇشىن ءبى­ر­­تا­لاي دەرەك بار.

ادامزاتتىڭ ەجەلگى ءداۋىرىنىڭ تاري­حى­ندا جۇمباق كوپ. اتاقتى نەمىس ءما­دەنيەت­­تانۋشىسى ك.ياسپەرس وسىعان وراي: «ادامنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى ەڭ تەرەڭ قۇپيا، ءبىز ونى ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەي كەلەمىز» دەپ وتە تاۋىپ ايتقان بولاتىن. قازاقستان جە­رى­نە ەڭ ەجەلگى اتالارىمىزدىڭ قاي جاق­تان كەلگەنى انىقتالعان جوق، مۇمكىن وڭتۇستىك-شىعىس ازيادان، مۇمكىن، كىشى ازيا­دان كەلگەن بولار دەگەن جورامال بار. سونى­مەن قاتار ادامزات بالاسىنىڭ قالىپ­تاسۋ پروتسەسىنە ورتالىق ازيا وزىنشە ۇلەس قوستى دەيتىن دە عىلىمي تۇجى­رىم­دار بار. ونىڭ ءبىر كوڭىلگە قوناتىنى – Homo sapiens كۇردەلى تابيعي ورتادا، ءوڭتۇس­تىك پەن سولتۇستىك اراسىنداعى كونتينەنتالدى اۋا رايىندا قالىپتاسۋى مۇمكىن. بۇل قيسىندى جورامال، اۋا رايى مەن تابيعات سول جەردى مەكەندەگەن ادام­داردى تاربيەلەيتىنى، اقىل-ويىن دامى­تۋ­عا ماجبۇرلەيتىندىگى بەلگىلى.

نەوليت داۋىرىندە بۇكىل قازاقستاننىڭ تەر­ريتورياسىندا اڭشىلىق ءومىر سالتىنان جىلقىشىلىققا، ەجەلگى مەتاللۋرگيا مەن ەگىنشىلىككە وتە باستاعان كىشىگىرىم جاۋىنگەر تايپالار تىعىز قونىستاندى. ونىڭ ءبىر بەلگىسى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 12-10 مىڭجىلدىقتاردا ورىن العان «توپان سۋ» اڭگىمەسىنىڭ تۇركىستان وڭىرىندە ساقتالۋى دەيمىز. جەر شارىن مەكەندەگەن مىڭداعان ەتنوستىڭ ىشىندە تەك تورتەۋى عانا ءوز جۇرتىنان نۇق پاي­عامباردىڭ كەمەسى توقتاعان تاۋ­دى كورسەتە الادى: ارابتار – جۋدى تاۋىن، ياحۋديلەر (ەۆرەي) – سيون تاۋىن، ارمياندار – ارارات تاۋىن، ال قازاقتار – قازىعۇرت تاۋىن. تاس ءداۋىرىنىڭ سوڭىنا قاراي حالىق سانىنىڭ ءوسۋى قازاق جەرىنەن باستالعان بىرنەشە قونىس اۋدارۋعا جول اشتى. ولاردىڭ ىشىندە شىعىس دەرەكتەرى شۋمەر تايپالارىنىڭ وڭتۇستىك ازياعا باعىتتالعان ميگراتسيا­سىن ءجيى اتايدى. شىعىستىڭ ەگىنشىلىك وازي­س­­تەرىنە العاشقى بولىپ وتە ەرتە زامانداردا كەلگەن شۋمەرلەر ەجەل­گى قوسوزەن ت.ب. وركەنيەتىن قۇردى (شۋ­مەر، مىسىر، موحەندجو-دارو); ولار قىتاي وركەنيەتىنىڭ پايدا بولۋىنا دا اسەر ەتتى دەگەن ماعلۇماتتار بار. ميگ­را­تسيانىڭ ەكىنشى تولقىنى ب.ز.ب. ءىV-ءىىى مىڭجىلدىقتار سوڭىندا ءۇندى-ەۋرو­پا­لىق قاۋىمداردىڭ ىدىراۋىمەن بايلانىستى. ءۇندى-ەۋروپالىق تايپالار ەۋرازيا كىندىك دالاسىنان ەۋروپاعا (گرەك­تەر، فراكيالىقتار، كەلتتەر جانە ت.ب)، كىشى ازياعا (حەتتەر جانە ت.ب.) بەت الادى. بۇل قوزعالىستار ەۋرازيا قۇرلى­عىنىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولما­عان قۇبىلىستاردى تۋعىزدى.

تۇركىستان وڭىرىندەگى قالالىق مادە­نيەت­تىڭ كونە تاريحى دا وسى كەزەڭمەن بايلا­نىستى دەگەن پىكىردەمىز. ءحVىىى عاسىر­دىڭ ورتاسىنا قاراي رەسەيدىڭ قازاق ساحا­راسىنداعى ساياساتىنا جاۋاپ بەرگەن ادامداردىڭ ءبىرى پ.ي.رىچكوۆ تۇركىستانعا قاتىستى شىعىستىڭ ەسكى مالىمەتتەرىن كوپ جيناپ، بۇل وڭىردەگى قالالاردىڭ كونە دۇنيەنىڭ ەسكەرتكىشى ەكەنىن جازادى: «تۇركىستان مەن ونىڭ ايماعىنداعى جەرلەردىڭ كونەلىگى جا­عى­نان بارلىعىنان دا الدا ەكەنىن ايت­قا­نىمىز ءجون; سەبەبى تۇركىستان قا­لا­سى تاتارلاردىڭ تاريحي شىعار­ما­لا­رىندا بۇحارا قالاسىنان كوپ بۇرىن سالىنعان دەپ ايتىلادى، ايتۋلارىنا قاراعاندا ەرتە زامانداردا بيلىك وسى قالادان باستالعان جانە بۇكىل ازياعا تارا­عان. ورەنبوردا ءومىر سۇرەتىن احۋن وسى قالانى يافەتتىڭ ۇلى تۇرىكتىڭ نەمە­رە­لەرى سالدى جانە سول تۇستا اتىن دا الدى دەيدى، سول سەبەپتى سول ايماقتاعى قالا­لار، ءتىپتى ءۇندىستان مەن قىتايعا دەيىنگى، اتاپ ايتساق: كاشكار، تابات، ەركەن، حودجانت، تاشكەنت، مارتيكان، فانتاك، يانگى، حاسار، حيتياك، ۋترار، سابران، بارزياگين جانە باسقالارى ءتۇر­كىستان بيلىگىنە قاراپ تۇرعان. وسى اي­ماق­تى ولار ەسكى زاماندا ياسسى دەگەن اتاۋ­مەن دە اتاعان، ول تۇركىستاننان دا كارى دەلىنەدى. وسى ماعلۇماتتاردىڭ بار­لىعىن جوعارىدا اتالعان احۋن ارابشا جانە تاتارشا كىتاپتاردان كوشىرىپ العان».

جوعارىداعى دەرەكتەردە اتالاتىن ياسسى قورعانى قازىرگى كۇنى احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ الدىنداعى كۇلتوبە. كونە تاريح وسىلايشا جاڭا زاماننىڭ قاسيەتتى عيماراتىمەن استاسىپ، رۋحاني تامىرلارمەن جالعاسىپ جاتىر. وسى توبەنىڭ جوعارعى قاباتتارىندا جاسالىپ جاتقان ارحەو­لوگيالىق قازبالار ءبىزدىڭ جىل سانا­ۋىمىزعا دەيىنگى ءبىرتالاي ۋاقىت ءمول­شەرىن بەرەدى. قورعاننىڭ ورنالاسقان جەرى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن وڭ­تۇس­­­تىككە قاراي 350 مەتر جەردە. بيىك­تى­گى 9 مەتردى قۇرايتىن اۋقىمدى توبەشىك سوپاقشا پىشىندەس. مۇندا قازىر عىلىمي-زەرتتەۋ جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىس­تارى قاتار جۇرگىزىلۋدە. ءبىزدىڭ ويى­مىز­شا كۇلتوبە قورعانىنىڭ تومەنگى قابات­تارى قازىرگى جىل ساناۋىمىزعا دە­يىن­گى ەكىنشى، ءتىپتى ءۇشىنشى مىڭدىق جىل­دىققا قاتىستى دەرەكتەردى بەرسە كەرەك. سەبەبى پ.ي.رىچكوۆقا اقپارات بەرگەن عۇلامالار تۇركىستاندى بۇحارادان گورى كونە قالا، وركەنيەت پەن مەملەكەت وسى تۇركىستاننان باستالادى دەپ وتىر. ال بۇحارا قالاسىنىڭ ىرگە­­­­­­­­سى ب.ز.ب. 1-مىڭجىلدىقتىڭ ورتا شەنىندە قالانعان. ءبىر قىزىعى، ازىرەت سۇل­تان كۇمبەزىنە تاياۋ ورنالاسقان قا­سيەت­تى كۇلتوبە، ەجەلگى تاريحتاعى ياسسى ءاز تاۋكە حان زامانىندا دا ەل باسشى­لا­رى­نىڭ باس قوسىپ، «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» دەپ مەملەكەت ءىسىن تالقىعا سالاتىن قاسيەتتى قارا ورىن قىزمەتىن اتقاردى.

تۇركىستان قالاسىنىڭ سولتۇستىك-باتى­سىنا قاراي 25 شاقىرىم جەردە، قاراتاۋ بوك­تەرىندە قارناق اتالاتىن كونە قا­لا­­­شىق تاريحى دا ءبىزدى كونە زامان­عا جە­تەلەيدى. كەزىندە بۇل جەردە ا.ن.بەرنشتام، گ.ي.پاتسەۆيچ، ە.ي.اگەەۆا سياق­تى ارحەولوگتار قازبا جۇمىستارىن ءجۇر­گىزدى، بىراق بەلگىلى ءبىر قورىتىندى شىعارا المادى. ارحەولوگتاردىڭ ءبىر توبى قارناقتى ورتاعاسىرلىق يشكەنت دەپ جورامالداسا، ەكىنشىلەرى قارناقتى ءامىر تەمىر اۋلەتى تۇسىندا سالىنعان دەپ تۇجىرىم جاسادى. ءبىز بۇل پىكىرلەر قالانىڭ ەڭ تومەنگى قاباتتارى ءالى دە زەرتتەلمەگەندىكتەن تۋىنداعان ءۇستىرت جورامال دەپ بىلەمىز. قارناقتىڭ تاريحي قالا ەكەندىگى، ول جەردە وعىزدار مەكەندەگەنى ءحى عاسىردا قالام تەربەگەن م.قاشقاري سوزدىگىنەن بەلگىلى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا قارناق ەرتە زاماندا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامىعان گۇلدەنگەن ۇلكەن قالا بولىپ كەيىن بىرتىندەپ قۇلدىراي باستاعان.

تۇركىستان ايماعىندا «ناق» جالعا­ۋى­مەن قارناقتان باسقا شوباناق، سۋعناق (سى­عاناق)، توشاناق، شورناق، جۇيناق ء(جۇ­ي­نەك) قالاشىقتارى كەزدەسەدى. ءتۇر­­كىستان ايماعىندا «جەتى ناق ءوزارا جەر استى جولدارىمەن جالعاسقان، جاۋ شاپ­­قاندا ەل ءبىر قالادان ەكىنشىسىنە جان ساقتاپ كەتىپ وتىرادى ەكەن» دەگەن اڭىز بار. قازىرگى كۇنى وسى قالالاردىڭ اراسىن قوسقان جەر استى جولدارى تابىلىپ تا جاتىر جانە بولاشاقتا تاريح ءۇشىن دە، تۋريزم ءىسى ءۇشىن دە كەرەمەت نىسان بولادى دەپ سەنەمىز. «ناق» جالعاۋى قازاق تىلىندەگى «ناقتى» دەگەن ۇعىممەن بايلانىستى. ەگەر بۇل ءسوزدىڭ تامىرىن قۋالايتىن بولساق، وندا تىم ەرتە، ياعني ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءىىى-ءىى مىڭجىلدىقتارداعى اريان-تۇران حالىقتارىنىڭ سوزدىك قورىنداعى «ناق» سوزىنە بارىپ جالعاناتىنىن انىقتايمىز. نەمىس تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردەن «درانگ ناح وستەن»، ياعني «ناق شى­عىسقا قاراي» دەگەن ءسوزدى كەزدەس­تىرەمىز. سونىمەن ناق ءسوزىنىڭ كونە ماعى­ناسىن قابىلداساق، سۋعناق – سۋعا جاقىن قالا، توشاناك – تاسقا جاقىن قالا، قارناق – قاراتاۋ باۋرايىنداعى، قارا­تاۋعا جاقىن ەلدى مەكەن. ونىڭ العاشقى تۇپنۇسقاسى «قارا ناق» بول­سا كەرەك دەگەن پىكىردەمىز. قارا (حارا) – بۇل جەردە قاراتاۋدىڭ كونە زامان­نان بەرگى اتاۋى. ەڭ باستىسى ءبىز وسى اتاۋ­دىڭ ەتيمولوگياسىن ىزدەۋ بارى­سىن­­دا فرانتسيانىڭ باتىس ايماعى برە­تان­دا ورنالاسقان قارناق اتتى كونە قورىمنىڭ، مىسىردىڭ وڭتۇستىگىندە، ءنىل دارياسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قار­ناق عيباداتحاناسىنىڭ تاريحى ءوزى­مىز­دىڭ تۇركىستان القابىمەن، قاسيەتتى قاراتاۋ مەن سىرداريا جاعالاۋىمەن بايلانىس­تى ەكەنىن اڭعارامىز. ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ۇلى كوشتەردىڭ زامانىندا قارناق اتاۋى تۇركىستان ءوڭى­رى­نەن ەۋروپاعا دا، افريكاعا دا بارىپ قالعانىنا داۋ بولماسا كەرەك.

تۇركىستاننىڭ شىعىستاعى قاقپاسى بولىپ سانالاتىن سايرام تەك قانا ورتا­لىق ازيا ەمەس، جالپى ەۋرازيا قۇر­لى­عىنداعى ەڭ كونە قالالاردىڭ ءبىرى. الەم حالىقتارىنىڭ تاريحىن العاش ءبىر جۇيەگە تۇسىرگەن اتاقتى راشيد اد-دين «جامي-ات تاۋاريحتا» سايرام تاري­حىن قازاق «اتامىز – الاش، كەرەگەمىز – اعاش» دەيتىن الاشا حان زامانىمەن، ياعني جىلقىشىلىق وركەنيەتى باستالعان ەنەوليت داۋىرىمەن بايلانىستى باياندايدى: «…تۇرىكتەر يافەتتى ابۋلدجا-حان دەپ اتادى جانە قازىر دە سولاي اتاپ كەلەدى، وسى ابۋلدجا-حاننىڭ نۇقتىڭ نە ۇلى، نە نەمەرەسى ەكەنىن انىق بىلە قويمايدى، بىراق سونىڭ اۋلەتىنەن ەكەنىنە جانە ۋاقىت جاعىنان سوعان جا­قىن ەكەندىگىنە كەلگەندە ولاردىڭ بار­­لىعىنىڭ دا جاۋاپتارى ءبىر. بۇكىل موعولدار، تۇرىك تايپالارى جانە بار­لىق كوشپەلىلەر (ماتىندە: دالادا ءومىر سۇرۋشىلەر) سونىڭ اۋلەتىنەن تارايدى. وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلاي تۇسىندىرەدى.

ابۋلدجا-حان كوشپەلى بولعان; ونىڭ جازعى جايلاۋى كەرەمەت ۇلكەن جانە بيىك تاۋلار بولىپ تابىلاتىن ورتاع جانە قازتاع، سول شامادا يناندج اتتى قالا بولعان. ابۋلدجا حاننىڭ قىسقى قونىسى دا سول ماڭايدا بولعان، بۋرسۋك كاكيان جانە قاراقۇم، ونى قاراقورىم دەپ تە اتايدى، اتالاتىن جەرلەردە. وسى جەرگە جاقىن تالاس جانە كارى-سايرام سياقتى قالالار ورنالاسقان.

سوڭعى قالا وتە كونە جانە تىم ۇلكەن. وسى قالانى كورگەندەر، ونىڭ ءبىر شەتى­نەن ەكىنشى شەتىنە جەتۋ ءۇشىن ءبىر كۇن ءجۇرۋ كەرەك جانە ونىڭ قىرىق قاقپاسى بار دەيدى. بۇگىنگى ۋاقىتتا وندا تۇرىك-مۇسىلماندار مەكەن ەتەدى....» .

سودان بەرى سايرام اتى دا سان ال­ۋان وزگەردى، ونى بىردە يسفيدجاب دەسە، ءبىر­دە مادينات ال-بايزو، بىردە اق شا­ھار، بىردە ورىنكەنت دەپ اتادى. ساي­رام­نىڭ قاسيەتتى ورىندارى، وسى جەردە تۋىپ-وسكەن عۇلامالار تۋرالى از جا­زىلعان جوق، سولاردىڭ ىشىندە مي­راحماد ميرحولدار ۇلى جازعان «ساي­رام تاريحي» كىتابى دا بار. ول ەسكى دەرەكتەرگە (ريسولا) سۇيەنىپ بۇل جەردە ەرتە زامانداردا ىدىرىس پايعامبار ساجدە قىلعان، قىزىر پايعامباردىڭ ءىزى قالعان، يسا پايعامبار مەن نۇق پاي­عام­بار­لار جۇرگەن، انۋشيرۆان ءادىل بيلىك ءجۇر­گىز­گەن دەيدى.

قولا ءداۋىرىنىڭ تاريحى باياندالعان «اۆەستانىڭ» قاسيەتتى گيمندەرىندە دە تۇركىستان وڭىرىندەگى قالالىق مەكەندەر مەن قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي جا­عىن­داعى شۇرايلى جايىلىمدار تۋرا­لى ايتىلعان. كوپتەگەن عاسىرلار بويى قا­راتاۋ بەتكەيلەرىندە ابىزدار ار­يان، تۇ­ران، قيان تايپالارىنىڭ تۇراق­تا­رىندا ءزاردۇش ءىلىمىنىڭ قاسيەتتى ءماتىن­دە­رىن جاتتاپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا جەتكىزىپ وتىرعان. ءبىز ءزاردۇش اتاۋىنان ەجەلگى كۇنگە تابىنۋشىلىقتى، كۇندى قاسيەتتەۋگە بايلانىستى پايدا بول­عان «جار» (جارىقتىق، جاراتۋشى) ۇعىمىن كورەمىز. سولتۇستىك قاراتەڭىز جاعالاۋلارىنان التاي مەن شىعىس تۇركىستانعا دەيىنگى، ورال تاۋلارىنان پارسى (يران) تاۋلى قىراتىنا دەيىنگى وراسان زور كەڭ دالادا مال باققان بۇل تايپالار ەۋرازيا وركەنيەتىنىڭ نەگىزىن سالدى. اريلەردىڭ ارعى وتانى دەپ كىتاپتا «اريانام ۆايدجا»، ياعني اريلەر كەڭىستىگى، ەدىلدەن (رانحا) شىعىسقا قاراي سوزىلىپ جاتقان ازيالىق ۇلى دالا اتالادى. داتيا مەن اردۆي (سىرداريا مەن ءامۋداريا) تەرەڭ وزەندەرىمەن سۋا­رىلىپ جاتقان اريانام-ۆايدجا جەرى تەك اريلەردىكى عانا بولماعان. مۇندا اريلەردىڭ بىردە دۇشپان، بىردە دوس بولاتىن تۋرلار مەن قياندار دا مەكەندەگەن. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا بىردەي ەجەلگى قۇدايلارعا – قۇدايلار پان­تەونىنا تابىناتىن، ءبىر جەردە تۋعان، سول جەردى وتان دەپ اڭساعان اري، تۋر، حونالاردىڭ تايپاارالىق سوعىس­تا­رىنىڭ قىم-قيعاش تاريحى ورلەدى. ءزورواستريزمنىڭ ء(زاردۋش) نەگىزىن سالۋشى زاراتۋشترانىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى م.بويستىڭ ايتۋى بويىنشا: «ب.ز.ب. 1500-1200 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. وسى كەزەڭدە ۇلى دالا مادەنيەتى گۇلدەنۋ ۇستىندە بولعان، ونى «دالا رەنەسسانسى» دەپ اتاۋعا بولادى».

بۇل ۇزىك-ۇزىك مالىمەتتەر كۇردەلى ەتنو­تاريحي ۇردىستەردىڭ بەينەسىن تولىق اشىپ بەرە المايدى، دەگەنمەن ۇلان-عايىر دالا كەڭىستىگىندە بولعان مەم­لەكەتتەرگە، ماڭىزدى وقيعالارعا، ۇلكەن تۇلعالارعا بارلاۋ جاساۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. بۇل بەتبۇرىس دالا مەتال­لۋر­گيا­سىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى بولدى. ءتۇستى مەتالل ءوندىرۋدىڭ كوپتەگەن ورتالىقتارى دالا ايماقتارى شەكاراسىنان شىعىپ شىعىس قازاقستان مەن التاي تاۋلارىن، وڭتۇستىك ءسىبىر مەن سولتۇستىك قازاقستان، وڭتۇستىگىندە بەتپاقدالانى دا قامتيدى. قوعامدا كەن وندىرىسىمەن، قۇرىلىسپەن اينالىساتىن، قىش زاتتارىن دايىندايتىن قاۋىمدار قالىپتاسا باستايدى. ءىرى ونەركاسىپتىك ماماندانۋ جانە مال سانىنىڭ ءوسۋى مادەني دامۋدىڭ نەگىزىن سالادى. «اۆەستا» كىتا­بىن­دا سايرام اتى اتالادى. قاڭلى ەلى­نىڭ قىسقى قونىسى وسى جەردە بولدى، سونىڭ دالەلىندەي سايرامدا «قاڭقا» اتالعان «جوي» بولدى دەيدى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار.

سونىمەن قازىرگى كۇنى تۇركىستان شا­عىن قالا بولعانىمەن ەرتەدە ۇلكەن قالا­لىق ايماقتىن ورتالىعى بولعانى ءسوزسىز. م.ج.كوپەي ۇلى شەجىرەسىندە ءتۇر­كىستاندى «قىرىق قاقپالى قارا­شىق» دەپ اتايدى، قازىرگى ۋاقىتتا قارا­شىق تۇركىستاننان قاراتاۋعا قاراي ورنا­­لاسقان ورتاشا قالاشىقتاردىڭ ءبىرى. م.ج. كوپەي ۇلى «تۇركىستان ءھام قاديم­نەن كەلە جاتقان زور شاھار ەدى: ءبىر شەتى الا­تاۋدا، ءبىر شەتى قاراتاۋدا. وسى كۇندە سايرام سۋىنىڭ كۇنباتىسىندا «ات بۇلاعى» اتالاتىن جەر ات بازارى ەدى، تۇركىستاننىڭ كۇنباتىسىندا «تەكە سۋى» دەگەن جەر قوي بازارى ەدى» دەپ باستايدى تۇركىستان بايانىن. ءبىزدىڭ ويى­مىزشا اۋەل باستا قاراتاۋدىڭ كۇن­گەيىندە ورنالاسقان ورتالىعى ءتۇر­كىس­تان بولعان بۇكىل قالالىق ايماق قارا­شىق اتالعان. بۇل مەگاپوليستى اينا­لا قىرىق قاقپالى قورعان بولۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن ويدامىز، ايتپەسە قىرىق قاقپا ورتاعاسىرلاردىڭ ەڭ ۇلكەن قا­لا­لارى اتانعان باعدات پەن بۇحارادا دا بول­ماعان.

تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ ودان بەرگى تاري­حى بەلگىلى دەسەك تە بولادى، تەك كونە تۇرىك زامانىن قاراحان وركەنيەتى سياق­تى عالامات قۇبىلىسپەن بايلانىستىرا قاراعان ءجون. سەبەبى قاراحان مەم­­لەكەتىنىڭ ساياسي داستۇرلەرى دە كونە زامانداردان ءوز باستاۋىن الادى، ولار­دىڭ بيلەۋشى اۋلەتتەرىنىڭ ءتىپتى افراسياب پاتشا تۇقىمىمىز دەگەن تاريحي سەنىمى دە كونە زاماندارعا، اري-تۋر زاماندارىنا نۇسقايدى. ەجەلگى تۇرىك ادەبيەتىندە الىپ ەر توڭعا اتىمەن بەلگىلى افراسياب اتاۋىنىڭ تۇپكى ماعىناسى ءبىزدىڭ ويىمىزشا قاراحان. سەبەبى افراسياب قاراحان اتاۋىنىڭ يرانشا اۋدارماسى، اتاقتى شىعىس شا­يىرى فەردوۋسي جىرلايتىن يران-تۇران سوعىستارى زامانىنداعى تۇرىك ەلىنىڭ افسانالىق باسشىسى افراسياب ءبىزدىڭ اڭىزدارىمىزداعى قاراحانعا ءدوپ كەلەدى. ال ەگەر قاراحان قاي زاماندا ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن دەگەن سۇراق بولسا، وندا ابىلعازى شەجىرەسىندەگى «قارا حان اكەسىنەن كەيىن بۇكىل ەلگە پاتشالىق قۇردى. جازدى كۇنى ول ەر تاق جانە كەر تاق دەگەن تاۋلاردى جايلار ەدى، قازىرگى كۇنى بۇل تاۋلار ۇلى تاۋ جانە كىشى تاۋ اتانادى. ال قىس تۇسكەن كەزدە قاراقۇمدى جانە سىر وزەنىنىڭ جاعاسىن قىستار ەدى» دەگەن مالىمەتىنە سۇيەنۋ كەرەك. ابىلعازى حان ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋدىڭ مىس كەنىن وندىرەتىن ۇلكەن ورتالىق بولعانىن ەسكەرتەدى. قاراحاننىڭ اتاقتى وعىز حاننىڭ اكەسى ەكەنىن جانە ولاردىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى ءبىزدىڭ پايعامبارىمىزعا دەيىنگى ءۇش مىڭ ءتورت ءجۇزىنشى جىلدار ەكەنىن دە ۇلى شەجىرەشى جازىپ قالدىرعان.

سونىمەن قورىتىندىلاي ايتساق، تۇركىستان ايماعىندا قالالىق وركەنيەت ءوز باستاۋىن نەوليت داۋىرىندە پايدا بولعان شاعىن قونىستاردان الادى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ەگەر ءبىز بەتپاقدالانىڭ ورتاسىنان نەوليتتىڭ قالىڭ تۇراعىن كەزدەستىرىپ جاتساق، ونداي تۇراقتىڭ تۇركىستاننىڭ ورنىندا بولعانى ءسوزسىز. ەگەر تۇركىستان قاشان قالا بولىپ قالىپتاستى دەسەك، وندا ءبىز قولا ءداۋىرىن، سول داۋىردە قازاق دالاسىندا كەرەمەت قانات جايعان كونە يندۋستريا­نى، مەتاللۋرگيا مەن مەتالل ساۋداسىن ەسكە تۇسىرگەنىمىز ءجون. قازاق جەرىندە وندىرىلگەن مەتالل الەم وركەنيەتتەرىنە تۇركىستان، ياعني تاريحي قىرىق قاقپالى قاراشىق ارقىلى جەتكىزىلدى دەگەن پىكىردەمىز. مىنە، تۇركىستان قالاسى قاشان پايدا بولدى دەگەندە ەڭ الدىمەن ەسكە تۇسەتىن ماسەلە وسى.

جامبىل ارتىقباەۆ،

پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار