رۋحانيات • 10 ماۋسىم، 2019

تىلدەر سوعىسى

399 رەتكورسەتىلدى
ء

قازىر جەر بەتىندە ءاربىر ءتىل ءوزىنىڭ بيلىگىن ارتتىرىپ، ىقپال اۋماعىن كەڭەيتۋ ءۇشىن قيان-كەسكى سوعىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل سوعىستا جەڭگەن ءتىل – قۋاتتانىپ، اسكەرى كوبەيەدى، يەلىك اۋماعى ۇلعايادى، كوكجيەگى كەڭەيەدى. جەڭىلگەن ءتىل كۇندەردىڭ كۇنىندە جەرلەنەدى.

قازاق تىلىنە شابۋىلدى حح عاسىر باسىندا ورىس ءتىلى باستادى. وسى تۇستا قازاق ءتىلىنىڭ قولباسشىلارى قورعانىستى كۇشەيتىپ، اسكەردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدى كوزدەدى. ساربازدارعا ارناپ وقۋلىقتار جازدى، مەكتەپتەر اشتى. ءارىپ رەفورماسىن جاساپ، توتە جازۋدى دۇنيەگە اكەلدى. ياعني، قازاق ءتىلىنىڭ قولباسشىلارى قولىنان كەلگەننىڭ بارىن ىستەدى. سوعىس زاڭى بويىنشا الدىمەن قولباسشىلاردى قۇرتۋ كەرەك. قولباسشىدان ايىرىلعان اسكەر قايدا بارماق. ءسويتىپ جاۋلار قازاق ءتىلىنىڭ عالامات، تالانتتى قولباسشىلارىن قۇرتىپ تىندى. اسكەرىنىڭ توز-توزىن شىعاردى (1931-1932 جىلدارداعى اشتىق پەن 1937-38 جىلدارداعى رەپرەسسيا).

كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ءتىل سوعىسى ءتىپتى ۇدەي ءتۇستى. ءقازاق تىلى مىڭداعان جىل قولدانعان اراب ءالىپبيى 1929 جىلى لاتىنعا، 1940 جىلى كيريلليساعا اۋىستىرىلدى. سوعىس تىلىمەن ايتقاندا قازاق ءتىلى اسكەرىنىڭ قولىنداعى قارۋىن قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەكى رەت ساپاسىزداندىردى. وسىلاي قازاق ءتىلىنىڭ اسكەرلەرى ءمۇجىلدى، جاسىدى.

الىپبي وزگەرتۋ اياقتالعاننان كەيىن ءتىل زاڭدىلىقتارى ساقتالماعان وقۋلىقتار شىعارىلدى. ورىسشا تەرميندەر قازاق تەرميندەرىن ىعىستىردى. ۇندەستىك ءھام بۋىن زاڭى ادەيى بۇزىلدى. قازاق ءتىلى سينگارمونيزمىندە جوق ارىپتەر تىقپالاندى.

سوعىس ۇكىمى بويىنشa «جەڭىمپاز – پاتشا، جەڭىلگەن – قاراقشى». قازاقشا ايتساق «جەڭىلگەننىڭ ءسوزى قۇرسىن». جەڭىلگەن قازاق ءتىلىنىڭ قولباسشىلارى مەن قالىڭ قولى «قاراقشى» ىسپەتتى. ورىس ءتىلىنىڭ قولباسشىلارى رەسەيدە وتىرىپ-اق قۋاتتى وقتى زىمىراندارى راديو، كينو، تەلەديدار، ينتەرنات، باسپا ونىمدەرى ارقىلى قورعانىسى ءالسىز قازاق ءتىلىنىڭ شەبىن قالاعان ۋاقىتىندا بومبىلايدى. ونىمەن قويماي قازاقستاندا ءومىر سۇرىپ جاتقان اسكەرلەرى مەن وزىمىزدەن شىققان «ساتقىنداردى» ەركىن پايدالانادى.

سوعىس زاڭى بويىنشا «يت جەڭگەنىن تالايدى». بۇل «تالاۋ» قوعامنىڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن مەملەكەتتىك دەڭگەيگە دەيىن جەتتى.

سوعىس – ادىلەتتى جانە ادىلەتسىز دەپ بولىنەدى. قازاق ءتىلىنىڭ قازاق ەلىندەگى ۇستەمدىگى ءۇشىن سوعىس – ادىلەتتى سوعىس. بۇل سوعىستا قازاق ءتىلىنىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە زاڭدىق تا، مورالدىق تا، قۇقىعى بار. ەگەر ساربازدارى شىنايى سوعىسا العاندا قازاق ءتىلى جاسقانشاقتىعى مەن نامىسسىزدىعىنان ارىلادى. كىرلەگەن ارىن تازارتادى. ودان وزگە ەشتەڭە دە جوعالتپايدى.

«ورىس ءتىلىنسىز كۇنىمىز جوق» دەۋ ىشكى جاۋدىڭ ءسوزى؟ ولاي ەمەس. تالداپ كورەيىك:

بىرىنشىدەن، قازاق ءتىلى – ورىس ءتىلى كەلمەي تۇرعاندا تۇتاس قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى بولىپ، ءوز فۋنكسياسىن تولىق اتقارعان. دەمەك، قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك تىل فۋنكسياسىن اتقارۋعا قارىمى ءالى دە تولىق جەتەدى.

ەكىنشىدەن، ورىس ءتىلى قازاق دالاسىنا وتتى قارۋدىڭ كۇشىمەن كىرىپ، ءقازاق تىلىنىڭ مارتەبەسىن زورلىقپەن تارتىپ العان. سوندىقتان ول قازاق ءتىلىنىڭ الدىندا – قىلمىسكەر.

ۇشىنشىدەن، قازىرگى دۇنيە جۇزىندەگى تىلدەردىڭ جۇرت مويىنداعان ىقپالدىلىعى جاعىنان ورىس ءتىلى – ء3-شى ساناتتاعى ءتىل. ەندەشە، ورىس ءتىلىن جاقتاۋشىلار قۇدىقتاعى قۇرباقا سەكىلدى «اسپاننىڭ ۇلكەندىگى قۇدىقتىڭ اۋزىنداي عانا» دەپ ورىس تىلىنە جارماسىپ الۋى ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى.

تورتىنشىدەن، تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قازاق ءتىلى اتا زاڭىمىزدا مەملەكەتتىك تىل دەپ جازىلدى. ەندەشە ونىڭ ۇستەمدىگىنىڭ اتى زاتىنا ساي بولۋى كەرەك. ؛

بەسىنشىدەن، قازىرگى ءارقيلى قوعامدا كوپ ادامدار ءبىر ءتىلدى عانا ەركىن مەڭگەرگەن بولادى دا، ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتادا سول ءتىلدىڭ ۇستەمدىك الۋى ۇشىن كۇش سالادى. ونىڭ زاڭعا، ارعا، ادىلەتتىككە ساي كەلەتىن، كەلمەيتىنىمەن ساناسىپ جاتپايدى. قازىرگى قازاقستاندا ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىندەر وسىلار. ولار ەسكى سۇرلەۋدەن شىققىسى كەلمەيدى جانە قازاق ءتىلى جاۋىنگەرلەرىنىڭ توزىمدىلىگىنىڭ دە شەگى بار ەكەندىگىمەن ساناس­پايدى.

قازاق ءتىلىنىڭ سوڭعى «وكوبى» – وتباسى. ءالى تالاي اسكەرلەر كەلەر-كەتەر، الى تالاي قولباسشىلار تۋار، ۇرانداتار. تەك قازاق ءتىلىنىڭ ءوز دالاسىنداعى ۇستەمدىگى ماڭگىلىك بولسىن دەپ تىلەيىك!

قازاق ءتىلىنىڭ ءاربىر ساربازىنا ايتارىمىز: «اۆتوبۋستا قازاقشا بيلەت سۇرادىڭ با؟ دۇكەندە قازاقشا ساۋدالاستىڭ با؟ مىنبەدە قازاقشا سويلەي الدىڭ با؟ ءقازاق تىلى ءۇشىن، ءتىپتى كىشكەنتاي پايدالى ءىس ىستەي الدىڭ با؟ سەن قازاق ءتىلىنىڭ ولۋىنە مۇددەلى بولماساڭ، ؛ وندا سول تىلدە سويلە! سول ءتىلدى پايدالان!» ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىن ادام – وزگە ءتىلدىڭ جاۋىنگەرى.


باننەر
سوڭعى جاڭالىقتار

يمپورتتان نە ۇتتىق؟

ەكونوميكا • كەشە

«ەكى جۇلدىز» بايقاۋى الماتىدا باستالدى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

تارازدا جەدەل بايلانىس ورتالىعى اشىلدى

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

ليساكوۆتىڭ «بايتەرەگى»

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

گوبەلەن – تەكتى ونەردىڭ تۋىندىسى

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«مادەني قابات» جويىلعان جوق

قوعام • 20 قىركۇيەك، 2019

شاحماردان تەربەلگەن تالبەسىك

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

«جوعالمايسىڭ، جوقتاۋشى حالقىڭ باردا...»

رۋحانيات • 20 قىركۇيەك، 2019

ايماقتىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى ارتۋدا

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

كوك ايدىندا كورشىلەر جاتتىعۋدا

ايماقتار • 20 قىركۇيەك، 2019

بانكتەر ارتىق اقشانى جاسىرىپ وتىر ما؟

ەكونوميكا • 20 قىركۇيەك، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار