مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, عالىمدار قاتىسقان ءىس-شارا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ءبىر ءسات ۇنسىزدىكپەن ەسكە الۋدان باستالدى.
«ءبىزدىڭ پارىزىمىز – وسى ازا تۇتۋ كۇنىن اتاپ ءوتۋ. سەبەبى وتكەنىن ۇمىتقان ۇلتتىڭ بولاشاعى دا جوق.
قۇربانداردىڭ توپىراعى تورقا, جانى پەيىشتە شالقىسىن!
ءبىز, بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن التىن جانىن پيدا ەتكەن قۇربانداردىڭ وشپەس رۋحىنا ماڭگى باسىمىزدى يەمىز!
ءبىز قازاقتى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن قاساقانا جاسالعان اشتىقتى, گەنوتسيدتى, رەپرەسيانى ەشقاشان ەستەن شىعارمايمىز!
ويتكەنى, ءبارىمىز رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاعىمىز!»-دەدى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قر ۇعا اكدەميگى ەرلان سىدىقوۆ.
ءارى قاراي كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە ويىسىپ, بۇگىن ەلىمىزدە تاريحي ماڭىزى جوعارى كۇن ەكەنىن, 31 مامىر – قازاقستاندا 1997 جىلدان باستاپ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە اتالىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ, اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ «مەن – قازاقپىن» ولەڭىنەن ءۇزىندى كەلتىردى.
ەرلان ءباتتاش ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اقىن جىرلاعانداي قازاقتىڭ باسىنان وتپەگەن زۇلمات كەمدە-كەم: 1921-1954 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا 103 مىڭنان استام ادام قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىراعان. 25 مىڭنان استام ادامعا ۇشتiك سوتتىڭ ەڭ جوعارى ۇكiمى – اتۋ جازاسى شىعارىلىپ, ماڭگiلiككە كوز جۇمعان.
–بiزدiڭ ەلiمiزدە سول تەرروردىڭ اۋقىمىن مىنا بiر دەرەككە قاراپ-اق باعامداي بەرۋگە بولادى, -دەيدى ەرلان سىدىقوۆ. – 1938 جىلدىڭ تەك 25 اقپانى مەن 13 ناۋرىزى ارالىعىندا عانا اسكەري القا قازاقستاننىڭ بارلىق باسشىلارىن – 650 تۇلعانى اتۋ جازاسىنا كەسكەن.
ايتىلعان اڭگىمەلەر مەن كەلتىرىلگەن دەرەكتەردى تولقىماي تىڭداۋ استە مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز دە اكادەميكتىڭ ءسوزىن قىسقارتپاي, بارىنشا تولىق بەرۋگە تىرىستىق.
–ۇلتىمىز تولىعىمەن كوشباسشىسىز قالدى. ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار اسىلدارى تەگiس جويىلدى,-دەيدى ەرلان ءباتتاش ۇلى. – قاراڭىز, بار-جوعى 18 كۇننiڭ iشiندە-اق اسكەري القا سوتى شىندىقتى بەلدەن باسىپ, جالامەن اتقاندارى قانشاما.
وسى ءبىر زوبالاڭ كەزەڭنىڭ جاڭعىرىعى ماڭگى ەل جادىندا. تالاي بەيبىت وتباسىنىڭ وتى ءوشىپ, انا جەسىر, بالا جەتىم قالدى. سول جىلدارى قان ءىشىپ, قارا جامىلماعان قازاق وتباسى جوقتىڭ قاسى.
وسى تاقىرىپقا قاتىستى وقيعالاردى ءبىز بىردە «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى», بىردە «تەررور», ەندى بىردە «رەپرەسسيا» دەپ اتايمىز, مەنىڭ ويىمشا, بۇل – تۇتاس ءبىر ۇلتقا جاسالعان ناعىز گەنوتسيد, ۇمىتىلماس, كەشىرىلمەس تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتى دەر ەدىم.
بۇل تاقىرىپ ءالى تولىق اشىلعان جوق. بۇل وقيعا تۋرالى تالاي كىتاپتار جازىلىپ, زەرتتەۋلەر جاسالىپ, فيلمدەر تۇسىرىلسە دە ارتىقتىق ەتپەيدى.
ساياسي-قۋعىن سۇرگىن تاقىرىبى تاريح عىلىمى ءۇشىن تولىققاندى باعا بەرۋدى ءارى جاڭا ىرگەلى زەرتتەۋلەردى تالاپ ەتەتىن وزەكتى باعىت.
ءبىز الدەكىمدى نەمەسە تاريحتى كىنالاعىمىز كەلمەيدى. ءبىز تەك شىندىقتى بىلگىمىز كەلەدى. تاريحي شىندىقتى انىقتاپ, ءمان-جايعا قانىققىمىز كەلەدi.
بiز جاۋ iزدەۋدi ماقسات تۇتىپ وتىرعان جوقپىز. ماقساتىمىز – ءوزiمiز دە, كەيiنگi ۇرپاقتارىمىز دا بار شىندىقتى بiلۋ ءۇشiن ناعىز تاريحتى قاعاز بەتiنە ءتۇسiرۋ.
بۇگىن ءبىز وسى ءبىر تاريحي كۇنگە وراي باس قوسۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر ءبىر سەبەبى – بەلگىلى تاريحشى-عالىم ءىلياس ماناش ۇلى قوزىباەۆتىڭ اۆتورلىعىمەن شىققان «بولشوي تەررور ۆ كازاحستانە» اتتى مونوگرافياسىنىڭ ءدال بۇگىن تۇساۋ كەسەرىنىڭ ءوتۋى دە زاڭدىلىقتى.
سەبەبى ءىلياس ماناش ۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگى ساياسي رەپرەسسيا ماسەلەسىن زەرتتەۋدەگى جوعارىدا اتاپ وتكەن تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى.
مونوگرافيا ىلەكەڭنىڭ ۇزاق جىلعى جۇمىسىنىڭ جەمىسى. كىتاپ عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ تاراپىنان جوعارى باعاسىن الادى دەپ ويلايمىز. ءبىز ءۇشىن بۇل ەڭبەكتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «وتىرار كتىاپحاناسى» عىلىمي ورتالىعىندا ورىندالۋى زور مارتەبە.
قادىرلى ءىلياس ماناش ۇلى, ەڭبەگىڭىز جەمىستى بولسىن, ءسىزدىڭ قالامىڭىزدان ءالى دە اۋقىمدى زەرتتەۋلەر كۇتەمىز. جاڭا كىتابىڭىز قۇتتى بولسىن!-دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ.
سونداي-اق جيىندا ەۇۋ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تىلەگەن سادىقوۆ «ءى.قوزىباەۆتىڭ مونوگرافياسى – قازاقستانداعى ساياسي رەپرەسسيا تاريحىنا جاڭا كوزقاراس», ەۇۋ قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا كوۆالسكايا «قازاقستانداعى ساياسي رەپرەسسيا كەزەڭىنىڭ دەرەكناماسى», ەۇۋ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قايىربەك كەمەڭگەر «ءبارىمىز رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ۇرپاعىمىز» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, تاعى دا باسقا بەلگىلى عالىمدار ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
باسقوسۋدا پروفەسسور ءىلياس قوزىباەۆ وقىرمانعا ارانۋ ءسوزىن ايتىپ, مودەراتور, قر ۇعا اكدەميگى ديحان قامزابەك ۇلى جيىندى قورىتتى.
ءىس-شارا سوڭى ەستەلىك سۋرەتكە تۇسۋمەن اياقتالدى.
