قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا, تەك 2013 جىلدىڭ وزىندە عانا پروكۋراتۋرا ورگاندارى اقتاۋ جونىندە بەرىلگەن ءوتىنىشتىڭ ىشىنەن وگپۋ-نكۆد ورگاندارىنىڭ شپيوناج, ديۆەرسيا, باندالىق قۇرىلىمدارعا قاتىسۋ سياقتى ويدان شىعارعان ايىپتاۋلارى بويىنشا سوتتالعان 5 846 ادامدى اقتاۋدان باس تارتقان.
– قۇرمەتتى سابىر احمەتجان ۇلى, ءسىز ۇزاق جىلدان بەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن وقيعالارىن زەرتتەپ كەلە جاتىرسىز. قۇربانداردى اقتاۋ تاريحى بويىنشا قىسقاشا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن جاپپاي اقتاۋ جۇمىستارى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى قانىشەرلەردىڭ ءبىرى ي.ستالين ولگەن كەزدەن باستالدى. «جىلىمىق» دەگەن اتاۋ العان بۇل ۇدەرىس ن.حرۋششەۆ وكىمەت باسىنان تايدىرىلعاسىن توقتادى. برەجنەۆ پەن ونىڭ كومانداسى وكىمەت بيلىگىن قولعا العان كەزدەن باستاپ بۇل پروتسەستى توقتاتىپ قانا قويماي ءىشىنارا ستاليندىك ساياسي جانە يدەولوگيالىق قۇندىلىقتاردى قايتادان جانداندىرۋدى قولعا الدى. قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى م.گورباچەۆتىڭ دەموكراتيالىق رەفورمالارىنىڭ تۇسىندا قولعا الىندى. بۇل جۇمىستىڭ نەگىزگى يدەولوگى ا.ياكوۆلەۆ بولعان ەدى. وسى, 1988-1991 جىلدارى قازاقستاندا ركفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىمەن سوتتالعانداردىڭ ءىسىن قايتا قاراۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. كسرو-نىڭ قۇلاۋىمەن تاۋەلسىز قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى باستالىپ, 2018 جىلعا دەيىن 350 مىڭنان ارتىق ادام اقتالدى. الايدا, بىزدە قۋعىن-سۇرگىن كەشەندى ءتۇردە زەرتتەلمەدى, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ايقىندالمادى, قۇربانداردىڭ نەگىزگى كاتەگوريالارى بەلگىلەنبەدى. قازاقستان تاريحىنداعى ەلدىڭ كولونيالدىق جانە توتاليتارلىق كەزەڭدەرىندەگى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان وتانداستارىمىز اقتالمادى. سوندىقتان بىزدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تولىق اقتالدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ماسەلەن, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا كەڭەس يمپەرياسىنىڭ حالىققا قارسى ساياساتى مەن قىلمىستىق ارەكەتىنىڭ سالدارىنان 1916-1941 جىلدار ارالىعىندا بولشەۆيكتەر قولدان ۇيىمداستىرعان اشتىقتى قوسا العاندا 3-3,5 ملن قازاق قازا تاپقان. سول كەزدە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولعان ەرلەردىڭ كوبى اقتالعان جوق.
– قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن بويىنشا قانداي كونتسەپتۋالدى تۇجىرىم جاساۋعا بولادى؟
– قازاقستانداعى قۋعىن-ءسۇرگىندەرگە جاسالعان جان-جاقتى تالداۋ ەلىمىزدىڭ ازاتتىعى, تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن حالقىمىزدىڭ ءۇزدىك ۇل-قىزدارىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى بارىنشا جۇيەلى ءتۇردە اسا اياۋسىز جانە قاتىگەز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىن كورسەتتى. ءدال وسى ادامدار پاتشالىق وتارشىل, سونداي-اق كەڭەستىك توتاليتارلىق بيلىكتىڭ مەملەكەتتىك ماشيناسىنىڭ تەپكىسىنە ءتۇستى. مەن كسرو-نىڭ سوڭعى 30 جىلىندا قازاق حالقىنا پاتشا, اسىرەسە كەڭەس يمپەرياسى جۇرگىزگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەردى زەرتتەپ, وسى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءجونىندەگى بىرقاتار مەملەكەتتىك كوميسسيالارعا قاتىستىم. پارلامەنت دەپۋتاتى بولعان كەزىمدە سەناتتىڭ قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن كەشەندى تۇردە زەرتتەپ, اقتاۋ جونىندەگى كوميسسياسىن قۇرۋعا باستاماشىلىق جاسادىم. وسى كوميسسيانىڭ جۇمىسىن باسقارىپ, ءارتۇرلى ماتەريالدار جينادىم. رەسەيدەگى جانە ءوز ەلىمىزدەگى ارحيۆتەردى زەرتتەپ, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن, رەسەي يمپەرياسى مەن كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىنىڭ ساياساتىن تالداي كەلە پاتشا مەن كەڭەس يمپەرياسىنىڭ بيلەۋشىلەرى قازاقتاردى ۇلتتىق ازاتتىعى مەن مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرۋ ماقساتىندا جۇيەلى تۇردە وتارلاپ, قازاق حالقىن كۇشپەن ورىستاندىردى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. ەگەر كىمدە-كىم بۇل ساياساتقا قارسى شىعىپ, قازاق حالقىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن بولسا, ول سول ساتتە-اق يمپەريا باسشىلارىنىڭ قاس جاۋىنا اينالدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ جانە كەڭەس بيلەۋشىلەرىنىڭ دە جۇرگىزگەن قۋعىن-سۇرگىن جانە جازالاۋ شارالارى ەكى ساياسي ماقساتتى كوزدەگەنىن كورسەتەدى.
بىرىنشىدەن, از ساندى قازاق ۇلتىنىڭ تابيعي ازاماتتىق قۇقىقتارىن شەكتەۋ, ەكىنشىدەن, حالىق رەتىندەگى ۇلت-ازاتتىق قۇقىعىن, تۋعان جەرىن قورعاۋ قۇقىعىن, انا تىلىندە سويلەۋ قۇقىعىن, تاۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەتى بولۋ جانە وندا تۇرۋ قۇقىعىن شەكتەپ, قازاقستانعا باسقا ۇلتتاردى جاپپاي جانە كۇشتەپ قونىس اۋدارۋعا قارسى شىعۋ قۇقىعىنان ايىرۋ. بۇل قۇقىقتار ۇلتتىق سانانى باسىپ-جانشىپ تاستاۋعا ۇلاستى. قازاق حالقىنىڭ وزىق ويلى ۇلدارى, قاھارماندارى ءبىر عاسىر بويى وسى ساياساتقا قارسى كۇرەسۋمەن بولدى. مىنە, وسى قاھارماندار ءتۇگەل اقتالۋى جانە ۇلىقتالۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ قازىرگى عىلىمي قوعامىنىڭ مىندەتى بۇرىن تىيىم سالىنعان وسى قاھارمانداردىڭ ىستەرىن عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-ءسۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى زاڭدى قابىلداعاندا جانە باسقا دا زاڭنامالىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر كەزىندە قازاق حالقىنا قاتىستى قۋعىن-سۇرگىننىڭ وسى قوسارلى تابيعاتى, قوسارلى ماقساتى مەن قوسارلى ءمان-ماعىناسى (مازمۇنى) ەسكەرىلمەي ءجۇر. سوندىقتان قۇربان بولعان جانە زارداپ شەككەن قاھارمانداردىڭ كوبى بۇل زاڭدا قامتىلماعان. ال ولار ءبىزدىڭ وتانىمىزدى, جەرىمىزدى قورعاۋشىلار. قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن, ءوزىنىڭ باتىرلىعى ءۇشىن ءارتۇرلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامدار.
– ءوزىڭىز ايتقان وسى قاھارمانداردى تولىق اقتاۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ وسى ساناتىن تولىق اقتاۋ ءۇشىن تاۋەلسىز قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن ۇكىمەتى وتاندىق ءجانە حالىقارالىق مامانداردى (عالىم-تاريحشىلاردى, زاڭگەرلەردى, ساياساتتانۋشىلاردى) مىندەتتى تۇردە قاتىستىرا وتىرىپ, «قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەندەر تۋرالى» جاڭا زاڭ ازىرلەپ, قابىلداۋى ءتيىس. سوندا عانا, ءبىزدى وسى ۋاقىتقا دەيىن اداستىرعان ماسەلەنىڭ قۇپياسىن اشامىز. ول مىنالاردى قامتۋى كەرەك, بىرىنشىدەن, پاتريوتيزمگە, وتان ءۇشىن ەرلىك, باتىرلىق ۇعىمدارىنا مەملەكەتتىك ولشەم شارتتار (انىقتامالار) بەرۋ قاجەت. وسى زاڭدا پايدالانىلۋى قاجەت باسقا دا نورماتيۆتىك تەرميندەرگە انىقتاما بەرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قازا تاپقان, سونداي-اق قازىر كوزى ءتىرى كۇرەسكەر-قاھارمانداردىڭ مارتەبەسىن, ونىڭ ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك جاعدايىن ايقىنداۋ كەرەك. ءۇشىنشىدەن, قاي تۇلعانى جانە قانداي ەرلىك ارەكەتى ءۇشىن كۇرەسكەر-قاھارمانعا جاتقىزۋعا بولاتىنىن, قايسىسىن بولمايتىنىن حالىقارالىق ستاندارتتار مەن قۇندىلىقتارعا سايكەس عىلىمي تۇرعىدان ايقىنداۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل زاڭدا قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ بويىنشا ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى نورمالار دا كوزدەلۋگە ءتيىس. ءار پاتريوت بيلىك تاراپىنان سەنىمدى قاۋىپسىزدىكتى, سونداي-اق وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدى تالاپ ەتۋگە جانە وعان قاتىسۋعا حاقىلى.
پاتشالىق رەسەيدىڭ بيلەۋشىلەرى وزدەرىنىڭ وتارشىل-باسقىنشىل ماقساتتارىن جاسىرماي, جازالاۋ اكتسيالارى مەن قۋعىن-سۇرگىندەرىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكە بەلسەنە قاتىسقان پاتريوت-قاھارماندارعا اشىق قارسى باعىتتاعان بولسا, بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىك پرولەتارلىق ينتەرناتسيوناليزم, تاپتىق قايشىلىقتاردىڭ ۇستەمدىگى مەن باسىمدىعى, بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدىق سەكىلدى ۇرانداردى جەلەۋ ەتىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى ءوزى جۇرگىزگەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ نەگىزگى ماقساتىن جاسىرىپ كەلدى. سوندىقتان دا ستاليندىك جازالاۋشىلار قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسۋشى ادام رەتىندە رەسمي ايىپ تاعىپ, سوتتاعان بىردە-ءبىر قاھارماندى, نە قىلمىستىق ءىستى تاپپايسىز. ولار جۇرتشىلىقتى الداۋ ءۇشىن قىلمىستىق ىستەردى قولدان جاساۋ, ءىس-قيمىلدارىنا وتىرىك باعا بەرۋ ارقىلى سول كەزدەگى «سوت» دەپ اتالاتىنداردىڭ ۇكىمى بويىنشا شەت مەملەكەتتەردىڭ شپيونى, باندالىق قۇرالىمداردىڭ ءمۇشەسى, بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلدار, «حالىق جاۋى» جانە تاعى دا باسقا جالعان ايىپتارىمەن اتىلدى, اسىلدى, سوتتالدى.
الاشتىڭ كوزى اشىق سەركەلەرى سوناۋ 20-جىلداردىڭ وزىندە وسى ايلا-شارعى مەن وتىرىكتىڭ بۇكىل قاۋپى مەن سالدارىن جەتە ءتۇسىنىپ, ونىڭ ءمان-ماعىناسىن اشىپ كورسەتتى. مəسەلەن, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقستاندا باسشىلىق قىزمەتتەردەن شەتتەتىلگەن سماعۇل سəدۋاقاسوۆ حالقىنىڭ باسىنا ءتونگەن بولاشاق قاسىرەتتى الدىن الا كورىپ, كەڭەس بيلىگىنىڭ بارلىق باسشىلارىنا «وركەنيەتتى ۇلتتار كىشى حالىقتاردى قۇرتۋ ارقىلى كوممۋنيزمگە جەتەدى دەگەن ءسوز ەشقانداي ماركستىك əدەبيەت پەن بىلىمدە ايتىلماعان» دەپ جازادى.
– الەمدىك تاجىريبەگە قارايتىن بولساق, ءبىز سەكىلدى وتارلىق ەزگىدەن قۇتىلعان باسقا ەلدەردە بۇل ماسەلە قالاي شەشىلگەن؟
– تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن الەمدەگى بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەر ءبىرىنشى كەزەكتەگى مەملەكەتتىك ءىس-شارالار قاتارىندا ءوز حالقىنىڭ بوستاندىعىن قورعاپ, ءوز جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جانە ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالاردىڭ تاعدىرلارى بويىنشا شەشىمدەر قابىلدادى. ولار كەڭەستىك يمپەريا قۇلاعاننان كەيىن ءوز وتانىن, ءوز جەرىن قورعاۋشىلاردى «ۇلتتىق باتىرلار» دەڭگەيىنە كوتەردى. ءتىپتى جاڭا رەسەيدە دە «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ, رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ «نەگىزسىز قۋعىن-ءسۇرگىن قۇرباندارى بولعان ءدىن قىزمەتشىلەرى مەن دىنگە سەنۋشىلەردى اقتاۋ تۋرالى» جارلىعى, «قازا بولعان وتان قورعاۋشىلار تۋرالى», «قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتاردى اقتاۋ تۋرالى» زاڭدار سياقتى زاڭنامالىق اكتىلەر جانە باسقا دا نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلداندى. وسىلايشا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇقىقتىق ميراسقورى رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسى بىرىنشىدەن, جۇيەلى تۇردە ورىن العان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن فاكتىلەرىن جانە تىپتەن وزدەرىنىڭ رەسەيلىك وتانىن قورعاۋشىلار ەرلىكتەرىنىڭ ۇمىت بولۋ فاكتىلەرىن, ەكىنشىدەن, اۋماعىندا بولعان كوپتەگەن حالىقتاردىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىن مويىندادى.
– ال ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدە ول قالاي شەشىلدى؟
– بىزدە دە بىرقاتار جۇمىس جۇزەگە اسىرىلدى. عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى, جەكەلەگەن تاريحي وقيعالار مەن داڭقتى تاريحي تۇلعالارعا ەسكەرتكىشتەر قويىلدى, كوشەلەرگە ولاردىڭ اتتارى بەرىلدى, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باياندامالارىندا ايتىلدى, كىتاپتار جارىق كوردى, ماقالالار جازىلدى, بىرقاتار كوركەم جانە دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى. بىراق بۇلاردىڭ بارلىعى اكادەميالىق جانە ءبىر رەتتىك سيپاتقا يە, جالپىلاما تاسىلدەر مەن ۇسىنىمدارعا, سونداي-اق اتاۋلى داتالارعا ارنالعان ءجانە سالتاناتتى ءىس-شارالار, مەرەيتويلار فورماتىندا وتكىزىلدى. مۇنداي شارالاردىڭ باستاماشىلارى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى ەمەس. ولار, ادەتتە, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, عالىمداردىڭ, قانداي دا ءبىر تۇلعالار ۇرپاقتارىنىڭ تاباندىلىق تانىتقان باستاماسىمەن وتكىزىلدى.
بىراق بىزدە جوعارعى كەڭەس قابىلداعان «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ نەگىزىنەن رەسەي زاڭىنان كوشىرىپ الىنعان. ول رەسەيدە جۇرگىزىلمەگەن جانە جۇرگىزىلۋى دە مۇمكىن ەمەس ءارتۇرلى جازالاۋ جانە قۋعىن-سۇرگىن كەسىرىنەن قازاقستاندا قۇربان بولعاندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ بارلىق ساناتتارىن قامتي المادى جانە ولارعا قولدانىلمادى.
ال ورتالىقتاعى دا, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى دە مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل ماسەلەلەرمەن ارنايى اينالىسپايدى, ويتكەنى ولاردىڭ الدىنا مۇنداي مىندەت قويىلماعان, وسىعان قاجەتتى زاڭدار قابىلدانباعان. ءبىزدىڭ ناعىز قاھارماندارىمىزدىڭ اتتارى جەتكىلىكتى تۇردە دارىپتەلمەي جاتىر. قاجەتتى يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ جوقتىعى سالدارىنان ولاردىڭ ەرلىگى, وتانعا دەگەن رياسىز سۇيىسپەنشىلىگى, شىنايى ءپاتريوتيزمى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنان لايىقتى ورنىن تاپپاۋدا. سول سەبەپتى ولار ءوز باتىرلارىنان گورى ءوزگەنىڭ, ياعني قازاقستان جەرىندە ءوز ناسيحاتىن كۇشەيتىپ وتىرعان كورشى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىن قورعاعان باتىرلارى تۋرالى كوبىرەك بىلەدى. بىزدە ءتىپتى 372 حالىق كوتەرىلىسىنە ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ساياسي-قۇقىقتىق باعا بەرىلگەن جوق. سونىڭ سالدارىنان وسى كوتەرىلىستەردىڭ كوپتەگەن قاتىسۋشىلارى ءالى كۇنگە دەيىن اقتالماي, باندالىق قۇرالىمداردىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ قالىپ وتىر.
قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا, تەك 2013 جىلدىڭ وزىندە عانا پروكۋراتۋرا ورگاندارى اقتاۋ جونىندە بەرىلگەن ءوتىنىشتىڭ ىشىنەن وگپۋ-نكۆد ورگاندارىنىڭ شپيوناج, ديۆەرسيا, باندالىق قۇرىلىمدارعا قاتىسۋ سياقتى ويدان شىعارعان ايىپتاۋلارى بويىنشا سوتتالعان 5 846 ادامدى اقتاۋدان باس تارتقان. ءبىز ءوز تاريحىمىز بەن كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى قازاقستان حالقىنىڭ جادىندا باسقا مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ جاۋلاپ الۋشىلارى مەن تيراندارىن, ءدىني اپوستولدارىن ەمەس, قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن ءتۇسىنىپ, قولداعان, قۋدالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ اۋىر كەزەڭىندە بىزگە كومەك قولىن سوزعان ۇلى دەموكراتتارى مەن گۋمانيستەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا ءتيىسپىز. مىسالى, ورىس حالقىنىڭ كورنەكتى ۇلى گريگوري ءپوتانيننىڭ, تيموفەي سيدەلنيكوۆتىڭ, ورەست شكاپسكيدىڭ (ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ كوميسسارى), سەرگەي شۆەتسوۆتىڭ (پەتەربۋرگتىك پروفەسسور-ەتنوگراف) جانە باسقا دا كوپتەگەن ادامداردىڭ «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەيالارىن قولداپ, قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىك اۆتونومياسىن جاقتاعان ارەكەتتەرىن قازاق حالقى ۇمىتپاۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى جولىندا كۇرەسكەندەر اراسىندا, مىسالى, ورىس ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, ۋكراين, قاراقالپاق, وزبەك, قىرعىز, بالقار ۇلتى مەن باسقا دا ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى از بولماعان. ماسەلەن, 1916 جىلعى حالىق كوتەرىلىسى كەزىندە اقمولاداعى كوتەرىلىس ورتالىعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ۋكراين افاناسي لاتۋتا بولدى. ونىڭ قول استىنا 30 مىڭعا جۋىق كوتەرىلىسشى جينالعان.
– ءسىزدىڭ مەملەكەتتىك دەكولونيزاتسيا باعدارلاماسىن قابىلداۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىڭىز كوپتەن بەلگىلى. ونىڭ قانداي ماقساتى بار؟
– مەن وتارشىلدىقتى جانە ونى سالدارىن زەرتتەۋشى رەتىندە 90-شى جىلداردىڭ سوڭىنان حالىقتىڭ ورىسشىلدىق قۇندىلىقتاردان ارىلا الماي جۇرگەنىنە كوزىم جەتكەن سوڭ ۇكىمەتكە ارنايى «وتارسىزداندىرۋ باعدارلاماسىن» قابىلداۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىمدى ءجىبەرىپ, تالاي جەرلەردە ايتىپ ءجۇردىم. بۇل باعدارلامادا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزدى نەگىزگە الىپ, باتىس جانە شىعىس ەلدەرىنىڭ پروگرەسسيۆتىك, دەموكراتيالىق ستاندارتىنا ساي, جاس قازاق مەملەكەتىنىڭ, حالقىمىزدىڭ قازىرگى زامانعا قاجەت ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ءنورماتيۆتى تۇردە جول اشىپ بەرۋى كەرەك ەدى. ءاسىرەسە, ءتىل, ءدىن, تاريح تاعى باسقا قوعامدىق, رۋحاني سالالاردا. سوندا ءبىز «رۋحاني جاڭعىرۋدى» ەرتەرەك باستاپ كەتەر ەدىك.
ءبىز – وتارشىلدىق قاسىرەتىنە باسقا كەڭەستىك رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا كوبىرەك ۇشىراعان حالىقپىز. بىزدە وسى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەرگە قاتىستى ءبىردە-ءبىر ارنايى مەملەكەتتىك اكت قابىلدانباعان. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرلىكتەرى, ارامىزدا جۇرگەن قاھارماندارىمىز دا مەملەكەت تاراپىنان ءالى قولداۋ تاپپاي وتىر. مىسالى, 70-جىلداردان باستاپ قازاقستاننىڭ بوستاندىعى ءۇشىن بىرنەشە ءمارتە سوتتالىپ, قۋدالانعان حاسەن قوجاحمەتوۆتىڭ ەرلىگى ءوز دەڭگەيىندە باعالانبادى. بۇگىندە زەينەتكەرلىككە شىققان ازاماتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وتە مۇشكىل. شارۋا قوجالىعىن اشىپ, تابىس تابايىن دەسە, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدەرى «سەن ساياساتكەرسىڭ!» دەپ جەر بەرمەيتىن كورىنەدى. بىزدە كەيدە, كەرىسىنشە, نەگىزىنەن وتارشىلدىق ساياسات پەن وتارشىل رەجىمدەرگە قىزمەت ەتكەندەر, قاھارماندارىمىزدى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋعا بەلسەنە قاتىسقاندار تۇلعا, كوسەم دەپ ەسەپتەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردى ۇلىقتايمىز, ەسكەرتكىش قويامىز, كوشەلەر بەرەمىز. سوندا ءوزىمىزدىڭ جاستارعا قانداي پاتريوتتىق تاربيە, ۇلگى كورسەتپەكپىز؟
– «قاھارماندار» قورىنىڭ جۇمىسى تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– ءبىزدىڭ قوردىڭ ماقساتى كوپەتنوستى حالقىمىزدىڭ ءبۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاعىن پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە باعىتتالعان, سونىمەن بىرگە, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» ستراتەگياسى مەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى يدەولوگيالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدە وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن بوستاندىعى جولىندا جاسالعان ەرلىك پەن باتىرلىقتىڭ ناقتى مىسالدارىن ۇلگى ەتۋدى مۇرات ەتەدى. ءبىز قولىمىزدان كەلگەنشە بىرنەشە باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قىسقاشا ايتسام, ول باعىتتار مىناداي: ءبىرىنشىدەن, بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا قازاقستاننىڭ ازاتتىعى, تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قۇربانداردىڭ بارلىق ساناتتارىن انىقتاۋ. بۇل ءۇشىن ءوز جارعىمىزعا سايكەس, ءبىز وبلىس ورتالىقتارىندا سەمەي, ارقالىق, جەزقازعان سياقتى قالالاردا جانە جۇرتشىلىقتىڭ سۇراۋى بويىنشا باسقا دا ايماق-ءوڭىرلەردەن فيليالدارىمىز بەن وكىلدىكتەرىمىزدى اشامىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن, جاڭا دەربەس زاڭ جوبالارىنا, مىسالى, «قازاقستاننىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالار تۋرالى» زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق جاساۋ قاجەت, وندا قازاقستان مەملەكەتىندە كىم جانە نە ءۇشىن قاھارمان بولىپ ەسەپتەلەتىنى, ونىڭ مارتەبەسى, ونى قۇقىقتىق اقتاۋ جانە ونىڭ ەرلىگىن ازاماتتارىمىزدىڭ ەسىندە ماڭگى قالدىرۋ راسىمدەرى جانە تاعى باسقالارى ناقتى جازىلۋعا ءتيىس. سونداي-اق قولدانىستاعى زاڭناماعا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە جۇيەلى تۇردە باستاماشىلىق جاساۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»
