قازاقتىڭ تاريحىندا مەرەيى تاسىعان مارتەبەلى داۋىرلەرمەن قاتار تار جول, تايعاق كەشكەن قاسىرەتتى كەزەڭدەردىڭ دە از بولماعانى اششى اقيقات. ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بوولعان ەسىمدەرى ەل ەسىندە قالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ-ءوسۋى ءتيىس» دەپ اتاپ كورسەتكەن. حالقىنىڭ باسىنا اۋىر زۇلمات اكەلگەن بۇل قارالى الاپات جادىدان ماڭگى وشپەيدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ماڭگى ەستە ساقتاپ, ۇلىقتاۋ ماقساتىندا الماتى ىرگەسىندەگى تالعار اۋدانىندا 2001 جىلى ەسكەرتكىش اشىلعان بولاتىن. 2018 جىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 1930 جىلدارى قۇربان بولعان 4000-نان اسا بوزداقتار جەرلەنگەن وسى ورىنعا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارى» اتتى مۋزەي اشىلىپ, قۇربانداردىڭ اتى-ءجونى تەگىس تاس تاقتاعا ويىلىپ جازىلدى. حح عاسىردا قازاق حالقىنا قايعى-قەسىرەت اكەلگەن 1932 جىلعى اشارشىلىققا بيىل 87 جىل, 1937 جىلعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە 82 جىل تولىپ وتىر. ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان كونفەرەنتسيا دا جازىقسىز قىرعىنعا ۇشىراپ, ەل تاۋەلسىزدىگىن اڭساپ وتكەن ارىستارعا دەگەن قۇرمەتتەن تۋىنداپ وتىر.
«ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى عاريفوللا انەس مىرزا ءسوز سويلەپ, حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ جالپى ماقساتى مەن باعىتىنا توقتالىپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا اياسىندا اتاۋلى كۇنگە ورايلاستىرا ءوزى باسقاراتىن مۋزەيدىڭ تانىستىرىلىمى بولاتىنى جونىندە كوپشىلىكتى حاباردار ەتتى. حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زاينەددين قۇرمانوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت جولدوشبەك بوتونەەۆ, جۇماعۇل بايدىلدەەۆ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قاحرومون رادجابوۆ, اقش-تان تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داۋلەت مۇحامەتجان ۇلى تىنىشباەۆ, ت.ق.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ توراعاسى ساپەن ابدىقادىر ۇلى, اتىراۋ قالاسىنان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اققالي قابيجان ۇلى جانە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى مەن وزگە دە قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى.
كونفەرەنتسيانى الماتى وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارلەن كولباەۆ جۇرگىزدى.
1988 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا قكپ مينيسترلەر كەڭەسى قابىلداعان ارنايى قاۋلىسىمەن 58-باپ بويىنشا حالىق جاۋى دەگەن اۋىر ايىپ تاعىلىپ, اتىلعان بىرقاتار ارىستار اقتالعان بولاتىن. سودان بەرى دە 30 جىل ۋاقىت ءوتتى. كونفەرەنتسيا ماقساتى «وسى 30 جىلدا نە ىستەلدى, حالىق كوتەرىلىستەرىنە, كامپەسكەگە, اشارشىلىققا, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە بايلانىستى تىڭ دەرەكتەر پايدا بولدى ما, ولار قالاي سارالانىپ جاتىر, الدا قانداي شارۋالار اتقارىلۋى ءتيىس؟» دەگەن ماسەلەلەرگە قوزعاۋ سالۋعا باعىتتالدى. اقتاڭداقتار ماسەلەسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان «ادىلەت» قوعامىنىڭ دا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا 30 جىل بولدى. كونفەرەنتسيادا بەلگىلى تاريحشى حانگەلدى ءابجانوۆ باسقارىپ وتىرعان وسى قوعامنىڭ اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىسى تۋرالى ارنايى بايانداما جاسالدى.
پروفەسسور مامبەت قويگەلدى اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ تەك قازاقستاندىق قۇبىلىس قانا ەمەس, بۇكىل ورتا ازيا ەلدەرىنە بىردەي ورتاق قۇبىلىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ وتىرعان قىرعىز, وزبەك ەلىنىڭ عالىمدارىمەن تىزە قوسىپ, ءبىر كەزەڭدە, بىرگە زەرتتەۋگە شاقىردى. قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بۋىنىن تۇتاس جالماعان زوبالاڭ جىلداردىڭ قاسىرەتى وزبەكستاندا دا, قىرعىز ەلىندە دە ءجۇرىپ جاتتى. بۇل زۇلماتتى زەرتتەۋدىڭ شىندىققا جاناسپايتىن, قالىپتاسىپ كەتكەن كەڭەستىك تاسىلىنەن باس تارتىپ, كورشىلەرمەن ورتاق جوبا جاساپ, بىرلەسە زەردەلەۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرعان ماڭىزدى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆتىڭ «ۇلتتىق اپات تانۋ», بەلگىلى تاريحشى عالىمدار كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ «تۇركىستاندىق اسكەري تۇتقىندار» جانە تالاس وماربەكوۆتىڭ «اشارشىلىق» اتتى كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ۇيىمداستىرىلدى.
الماتى قالاسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ماماي احەتوۆ 31 مامىر – جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي قالا كولەمىندە وتكىزىلەتىن اۋقىمدى ءىس-شارالارعا توقتالىپ, قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك مىرزانىڭ جىلى لەبىزى مەن العىسىن جەتكىزدى.
الماتى
