العاشقى ءسوز پالاتا توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلينگە بەرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى دەگەنىمىز, ول – ءبىزدىڭ كەڭ-بايتاق جەرىمىز, ءتورت ت ۇلىك مالىمىز جانە ەگىنى مول ايماقتارىمىز. وسىنىڭ بارلىعى بىزگە تابيعات بەرگەن ەڭ ۇلكەن بايلىق دەۋگە بولادى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن سپيكەر. ودان ءارى ول سالانى دامىتۋعا زور كوڭىل بولىنگەندىكتىڭ ارقاسىندا ونىڭ سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ەلباسى جولداۋىندا اگرارلىق ءونىمنىڭ ەكسپورتىن 2,5 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. وسى ماقساتتى زاڭ جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پارلامەنت «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى», «ۆەتەريناريا تۋرالى», «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى» سياقتى نەگىزگى زاڭدار قابىلدادى. ەندى ءونىمىنىڭ ساپاسىن, قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيالىق تازالىعىن ساقتايتىن ءتيىستى شارالاردى قولعا الۋ قاجەت. قازىردىڭ وزىندە الماتى وبلىسىندا جىلدىق قۋاتى 8 مىڭ توننا بولاتىن ەت وڭدەۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇدان باسقا بيىل جىلىنا 5 مىڭ توننا ەت وڭدەيتىن «ەرەيمەنتاۋ-اقباس» كاسىپورنىن پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان.
ال ءسۇت وڭدەۋ كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قۋاتى 23 مىڭ توننا بولاتىن 4 زاۋىت جۇمىس ىستەيتىن بولادى. وسى ورايدا حالىقتى تازا ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اگرارلىق سالاعا تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىستەرىن ەنگىزۋدىڭ دە دا ماڭىزى وتە زور, دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
سپيكەر اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى قۇرىلىمىندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 46 پايىز ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ونىڭ الداعى ءوسىمى كوڭىل كونشىتپەيتىنىنە نازار اۋداردى. ماسەلەن, قۇس ەتىن ساتىپ الۋ جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىر. ءۇش جىل بۇرىن ول 165 مىڭ توننا بولسا, بىلتىر 191 مىڭ تونناعا جەتكەن. ءتىپتى جىلقى ەتىن ساتىپ الۋ دا ۇلعايا تۇسكەن. 2016 جىلى ول 900 توننا بولسا, بىلتىر 2,5 ەسەگە ارتىپ كەتكەن.
مەملەكەت اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 2 باعىتتا سۋبسيديالار بولەدى. مۇنىڭ العاشقى باعىتى مال سانىن ارتتىرۋدى كوزدەسە, ەكىنشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدى ماقسات ەتكەن. سوڭعى بەس جىلدا سۋبسيديا كولەمى 2 ەسە ارتىپ, بىلتىر 76 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وسىنداي قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىمەن, شەشىلمەگەن كوپتەگەن ماسەلە بار. بىرىنشىدەن, وڭدەۋ كاسىپورىندارى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي الماي تۇر. قازىر ءبىزدىڭ اۋىل ەڭبەككەرلەرىمىز ەتتىڭ – 33, ءسۇتتىڭ 31 پايىزىن عانا وڭدەيدى. بۇل – وڭدەۋ كاسىپورىندارى 60 پايىزدىق دەڭگەي قۋاتىن عانا پايدالانادى دەگەن ءسوز. ەاەو ەلدەرىنە ەنەتىن رەسەي مەن بەلارۋستە بۇل 80 پايىزعا جەتكەن. سوندىقتان ولار بىزگە ەت-ءسۇت ونىمدەرىن ساتۋدى ارتتىرىپ وتىر. جىل سايىن 45 ملرد تەڭگەگە 6 مىڭ توننا اق ماي, 22 مىڭ توننا ىرىمشىك پەن سىر, 6 مىڭ توننا بۇقتىرىلعان ەت كونسەرۆىلەرىن ساتىپ الاتىنىمىزعا تاڭعالاسىڭ. بۇل – الەۋەت بولعانىمەن, ءوسىم جوق دەگەن ءسوز. ءارى قاراي ن.نىعماتۋلين ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە توقتالىپ, ونىڭ دا ماردىمسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, 2016 جىلى قاراعاندى, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا «ءسىبىر تۇينەمەسى» شىعىپ, مال قىرىلعان. ءماجىلىس توراعاسى ءوزىنىڭ سوزىندە جەمازىق بازاسىنىڭ دا دامىماي وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. 181 ملن گەكتار جايىلىمدىق جەردىڭ 73 ملن گەكتارى توزعان. بۇل – جايىلىمنىڭ 40 پايىزىن بۇلدىردىك دەگەن ءسوز, دەدى سپيكەر.
ن.نىعماتۋلين ءوزىنىڭ سوزىندە بۇدان باسقا دا پروبلەمالاردى اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە اگروونەركاسىپتى نەسيەلەندىرۋ ساياساتىنىڭ جەتىمسىزدىگى, كرەديتتەردىڭ 96 پايىزى تەك ۇلكەن اگروقۇرىلىمدارعا بەرىلىپ, 4 پايىزى عانا ۇساق فەرمەرلەردى قولدايتىنى جانە ءوسىمىنىڭ 15-22 پايىزدان تومەندەمەيتىنى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ ءومىردىڭ تالابىنان قالىپ وتىرعاندىعى, مامانداردىڭ جەتىسپەيتىندىگى جانە ت.ب. ماسەلەلەرگە ءمان بەرىلدى.
ورتاعا تارتىلعان ماسەلە بويىنشا نەگىزگى باياندامانى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپارحان وماروۆ جاسادى. ونىڭ سوزىنەن ءىرى قارا مال سانى 2018 جىلى 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا ارتقانى بەلگىلى بولدى. الايدا ەت پەن ەت كونسەرۆىلەرىن دايىنداۋ 20 پايىزعا, ءسۇت ونىمدەرى 19,6 پايىزعا تومەندەگەن. جەتىستىكتەر قاتارىندا وتكەن جىلى ءبىرىنشى رەت وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ 17 جاڭا ءتۇرى ەكسپورتتالعانى كولدەنەڭ تارتىلدى. اتاپ ايتقاندا, كۇركەتاۋىق ونىمدەرى, بالىق ءونىمىنىڭ جاڭا تۇرلەرى, بالىق مايى جانە ت.ب. وڭدەلگەن ونىمدەر ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسى كەڭەيگەن. قازاقستان 2017 جىلى 42 ەلگە وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتتاسا, وتكەن جىلى الەمنىڭ 48 ەلىنە ەكسپورتتاعان. جاڭادان قوسىلعان التى ەلدىڭ قاتارىندا شۆەيتساريا, جاپونيا سياقتى جوعارى دامىعان ەلدەر دە بار. ءوندىرىستىڭ ءوسىمى ەت, بالىق جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ارتۋىنان بايقالادى. ەت ءوندىرۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ 4 ەت كومبيناتىن جاڭعىرتۋ جانە جىلدىق قۋاتى 27 توننا بولاتىن ەت وڭدەيتىن 3 جاڭا ەت كومبيناتىن سالۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. 2019 جىلعى اقپاندا الماتى وبلىسىندا جىلدىق قۋاتى 8 مىڭ توننا بولاتىن ەمپاير فۋد (يران) ەت وڭدەۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلگەن. بۇدان باسقا, ۇستىمىزدەگى جىلى جىلىنا 5 مىڭ توننا ەت وڭدەيتىن «ەرەيمەنتاۋ-اقباس» جشس ەت وڭدەۋ كەشەنىن پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا. قازىر تايسون فۋد (اقش), دانبيا ( ۇلىبريتانيا), گراند فارم (قحر), باۋمان (گەرمانيا), ينالكا/كرەمونيني (يتاليا), جانە سەدار ميتس (اۋستراليا) سياقتى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن بىرگە مينيستر جيىنتىق قۋاتى 23 مىڭ توننا بولاتىن 4 ءسۇت وڭدەيتىن كاسىپورىندى جاڭعىرتۋ ەسەبىنەن ءسۇت وڭدەۋ كولەمىن ارتتىرۋ قامتاماسىز ەتىلەتىنىن ايتتى. ولار قىشقىل ءسۇت ونىمدەرىن, سارى ماي مەن ىرىمشىكتىڭ تۇرلەرىن وندىرەتىن «ەميل» جشس (شقو), «گورمولزاۆود» جشس (اقمولا وبلىسى), «دەپ» جشس (قوستاناي وبلىسى) جانە «ەسىل ماي شايقاۋ كومبيناتى» جشس (اقمولا وبلىسى), سونداي-اق تۇركىستان وبلىسىنداعى «Golden Camel Group» جشس, دەدى ول. الداعى جوسپارلار قاتارىندا مال شارۋاشىلىعى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلى ەت باعىتىنداعى 2000 وتباسىلىق فەرما قۇرۋ جانە سيىر ەتىن ءوندىرۋدى 10%-عا ارتتىرۋ كوزدەلگەنى ايتىلدى. ال قۇس ءوسىرۋ بويىنشا قولدانىستاعى 8 قۇس فابريكاسىن كەڭەيتۋ كۇتىلۋدە, ناتيجەسىندە قۇس ەتىن ءوندىرۋ 11%-عا ارتاتىن بولادى. بۇدان باسقا, جالپى قۋاتى 18 مىڭ باس بولاتىن 19 وندىرىستىك جانە 31 وتباسىلىق تاۋارلى ءسۇت فەرماسى قۇرىلادى, دەدى مينيستر.
قوسىمشا باياندامانى ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى بەرىك وسپانوۆ جاسادى. قول جەتكىزىلگەن وڭ ناتيجەلەرگە قاراماستان اۋىل شارۋاشىلىعى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ء(ىجو) شامامەن 4,3 پايىزىن عانا وندىرەدى. ونىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ماسەلەگە كوڭىل اۋدارعان ءجون, دەدى دەپۋتات. سونىڭ ىشىندە ول مال ازىعىن وندىرۋگە نازار اۋداردى. عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قاجەتتى جەمشوپ بازاسىن قۇرۋ ەسەبىنەن جانە جانۋارلاردى تولىققاندى ازىقتاندىرۋ ارقىلى قولدا بار مال باسىنىڭ ونىمدىلىگىن شامامەن 2 ەسەگە ارتتىرۋعا بولاتىنىن ايتتى. ەاەو شەڭبەرىندەگى ءۇشىنشى ەلدەردەن قۇس ەتىن ساتىپ الۋ بويىنشا كۆوتانىڭ بولۋىنا سىن كوزبەن قاراۋ كەرەكتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. ءبىر جاعىنان, ءبىز وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولدايمىز, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرامىز, جەمدەيتىن الاڭدار, قۇس فابريكالارىن سالامىز, سۋبسيديالار تۇرىندە وزگە دە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كورسەتەمىز, ال ەكىنشى جاعىنان تاريفتىك كۆوتالاردى ۇلعايتىپ, نارىقتىڭ تولىعۋىنا جاعداي جاساپ, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ جوبالىق قۋاتتىلىققا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىرمىز. وسىنىڭ قيسىنى جوق, دەگەن ول ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى كۆوتانى ايقىنداۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋى كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى.
ەت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى تۋرالى ايتقاندا, دەپۋتات اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ رەسمي دەرەكتەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىققا توقتالدى. مىسالى, مينيسترلىك ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمى 2018 جىلى 34,4 مىڭ توننا دەسە, ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەتتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ ەكسپورتى 16 مىڭ توننا عانا. وسىعان بايلانىستى, ءىس-شارالاردىڭ ناقتى جوسپارىن ازىرلەۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن دامىتۋ سالاسىندا ۆەدومستۆولار مەن وزگە دە ۇيىمدار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ قاجەت, دەدى ب.وسپانوۆ.
ء وزىنىڭ سوزىندە دەپۋتات ۆەتەريناريا ماسەلەسىنە دە توقتالىپ, بۇل سالانىڭ جۇمىسى جەتكىلىكسىز ەكەنىنە نازار اۋداردى. سونىڭ كەسىرىنەن ەلدەگى ەپيزووتيالىق احۋال ناشارلاپ كەتتى. يمپورتتالعان مالمەن بىرگە كەلگەن ەكزوتيكالىق اۋرۋ تۇرلەرى جانە شەكاراداعى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋدىڭ السىرەۋى سەبەبىنەن جانۋارلاردىڭ جۇقپالى اۋرۋلارىنىڭ تىزبەسى كەڭەيدى, دەدى دەپۋتات. كونتسەپتۋالدىق تۇرعىدان دۇرىس ەمەستىگى بەلگىلى بولسا دا 2012 جىلى مەملەكەتتىك ۆەتەريناريالىق ينسپەكتسيا قۇرىلىمدىق جانە فۋنكتسيونالدىق تۇرعىدان بولشەكتەندى. ونىڭ شەكاراداعى بولىمشەلەرى كەدەن قىزمەتىنىڭ قاراۋىنا, باقىلاۋ فۋنكتسيالارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۆەتەريناريا قىزمەتتەرىنە بەرىلدى. مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ۆەتەريناريا ينسپەكتسياسىنىڭ فۋنكتسيونالدىق السىرەۋىنە اكەلدى, دەدى ول. وسى ماسەلە بويىنشا ايتقان ۇسىنىسىندا ب.وسپانوۆ مەملەكەتتىك ۆەتەريناريالىق ينسپەكتسيا ۆەرتيكالىن قالپىنا كەلتىرۋ, بۇرىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۆەتەريناريالىق قىزمەتتەرىنە بەرىلگەن باقىلاۋ وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن قايتارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ب.وسپانوۆ سالانى مەملەكەتتىك قولداۋدى عانا ەمەس, ونى تۇتاس رەتتەۋ تاسىلدەرىن دە وزگەرتۋگە ءتيىسپىز, دەدى.
باياندامالار اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەر بويىنشا كوپتەگەن سۇراقتار بەردى. پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەنىپ, ۇكىمەتكە جولداناتىن بولدى. ال پارلامەنتتىك تىڭداۋعا دەپۋتاتتارمەن قاتار سالا جۇمىسىنا قاتىسى بار بارلىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلدەرى, بىرنەشە وبلىستىڭ اكىمدەرى, وتاندىق جانە شەتەلدىك وندىرىسشىلەر قاتىستى.
