ارتىنشا 1917 جىلى قازاقستاندا ساياسي-الەۋمەتتىك «الاش» پارتياسى دۇنيەگە كەلدى. سول جىلى وكتيابر رەۆوليۋتسياسى اياقتالىپ, كەڭەس وكىمەتى جاريالانعاننان سوڭ, جەلتوقسان ايىندا ورىنبور قالاسىندا وتكىزىلگەن قۇرىلتاي سەزىندە الاش وردا وكىمەتى جاريالانىپ, وعان ءاليحان بوكەيحان باسشى بولىپ سايلاندى. بىراق الاش وردا وكىمەتىنىڭ ءومىرى قىسقا, قيىندىقتارعا تاپ بولدى.
بۇرىنعى رەسەي جەرىن, ءبۇتىن ءبىر مەملەكەت ‒ كەڭەس ەلى دەپ جاريالاعاندا جاڭا باستاما كەڭەس ەلىن بولشەكتەۋگە تىرىسقان قوزعالىستى زاڭعا قارسى دەپ, ولاردىڭ جولىن كەستى. كەيىن «الاش» پارتياسى باسشىلارىن, الاش وردا وكىمەتى مۇشەلەرىن تۇتقىندادى. سول كەزدە بوستاندىق الۋ ءۇشىن جەكە-جەكە ەلدەر ەمەس, بۇكىل قازاق, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن, باسقا حالىقتار ءبىر بولىپ كۇرەسپەسە, جەڭىسكە قول جەتپەيتىنىن بىلگەن مۇستافا شوقاي بولدى. العاشقى كەزدە قوقان رەسپۋبليكاسىنا باسشى بولىپ سايلانعان مۇستافا قوقان وكىمەتى قيراعاننان كەيىن كوپتەگەن ۇلت كادرى تۇتقىندالدى. ماسەلەن, قازاقستاندا احمەت بايتۇرسىنوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ سياقتى قازاق زيالىلارى تۇتقىندالدى. قوقان وكىمەتىن بولشەۆيكتەر قۇلاتقاننان كەيىن, قىسپاقتان امالداپ قۇتىلعان مۇستافا شوقاي الدىمەن كاۆكاز جەرىنە جەتىپ, گرۋزيادا تۇراقتاپ, ودان ءارى ءتۇركيا ەلىنە بارىپ تۇرماق بولدى. بىراق كەڭەس وكىمەتىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن وعان حالىقارالىق مىنبەر قاجەت بولاتىن, داۋسى الەمگە جەتەتىن ەل كەرەك ەدى. سودان قالتاسىندا قاراجاتى جوق, تەك ءوز كۇشىنە سەنگەن مۇستافا شوقاي پاريجگە كەلىپ تۇراقتادى. ونىڭ بۇل ارەكەتى اقىل بولدى. بۇل جەردە «ياش ءتۇركىستان» جۋرنالىن شىعارىپ, ءپاتەر جالداپ, ءتۇرلى ساياسي ماتەريالدار جازىپ, قالاماقى تاۋىپ, كۇن كورىپ قانا قويعان جوق, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى باتىل كۇرەس ءجۇرگىزدى.
ودان سوڭ ماقالا جازىپ, قالاماقىمەن ءۇي جالداپ, تاماق اسىراپ, گازەت, جۋرنال شىعارۋ وتە اۋىر جۇمىس بولاتىن, مۇستافا شوقاي وسىنىڭ ءبارىن مويىماي كوتەرە ءبىلدى.
ءبىر كۇنى مۇستافانىڭ جۇبايى ماريا ءبىر دوللار عانا قارجى قالدى, نە ىستەيمىز, دەپ ابىرجيدى. سوندا مۇستافا ساسپاي, وعان اقىل بەرەدى. سول ءبىر دوللارعا بورشش جاسا دا, وسىندا جۇرگەن ءبىر رەسەيلىكتى سوعان شاقىر, دەيدى. ماريا سولاي ەتەدى. كەلگەن كىسىلەر ەكەۋ ەكەن. ارقايسىسى ءبىر دوللاردان قالدىرىپ كەتەدى. ەرتەڭىنە بورششتى ەكى دوللارعا جاسايدى. ءسويتىپ اسحاناعا اينالعان ءۇيى مۇستافاعا تاعام, قاراجات بولىپ, كۇرەس ءجۇرگىزۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەدى.
پاريجدە الەم مادەنيەتى كورمەسىنە كسرو-دان ءبىر توپ دەلەگاتسيا كەلەدى. ىشىندە ايگىلى قازاق ءانشىسى امىرە قاشاۋباەۆ, وزبەكستاننان تامارا حانۋم بار. مۇستافا ءوزىنىڭ اۋىر ءحالىن بىلدىرمەي, كەلگەن قوناقتاردى مەيرامحاناعا شاقىرىپ, سىي كورسەتەدى. ارينە ەلگە كەلگەندە امىرە قۋعىندالدى. بىراق ول ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە.
م.شوقايمەن كەلەسى سالىستىرعالى وتىرعان ساياسي كۇرەسكەرىمىز, مەكسيكاعا كەتىپ, ابدەن قورشالانعان ۇيدە تۇرىپ, قاراجاتتان قينالماي ءومىر ءسۇرىپ, ستالينگە قارسى كىتاپ جازعان ا.د.تروتسكي. ول كەڭەس جۇيەسىنە قارسى بولعان جوق. ويتكەنى سول وكىمەتتى رەۆوليۋتسيا جاساپ, وعان باسشىلىققا لەنيندى اكەلگەن مەن ەدىم, ەندى سول وكىمەت كولدەنەڭ كەلگەن ستالينگە ءتيدى دەپ ىزالانىپ, ستالينمەن كۇرەستى. شەتەلدە جاتىپ كەڭەس وكىمەتىندەگى سىبايلاستارىمەن بىرىگىپ ءستاليندى وكىمەتتەن قۇلاتىپ, وعان ءوزى كەلمەك بولىپ جوسپار جاسادى. جاڭا وكىمەتكە كەلەر ادامداردىڭ ءتىزىمىن جاسادى. بىراق سول ءتىزىم ءستاليننىڭ قولىنا ءتۇسىپ, 1940 جىلى مەكسيكادا ا.د.تروتسكيدىڭ كوزى جويىلدى. تىزىمگە كىرگەن-كىرمەگەندەر تەگىس ۇستالىپ, 1937-1938 جىلعى رەپرەسسيامەن اياقتالدى. ا.د.تروتسكيدىڭ ارەكەتى مىڭداعان قازاق زيالىلارىنا ءتيدى, «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلىپ, قۋعىنعا ۇشىرادى.
ا.د.تروتسكيگە قاراعاندا مۇستافا شوقاي جەكە ادامعا ەمەس, جالپى بۇرىنعى پاتشالىق ۇكىمەتتەن كەيىنگى كەڭەس ۇكىمەتى ساياساتىنا قارسى شىقتى. ماسەلەن 1937 جىلى, 1936 جىلى قابىلدانعان كسرو كونستيتۋتسياسى بويىنشا جوعارى كەڭەسكە دەپۋتاتتار سايلاۋى باستالدى. ايتالىق, كسرو جوعارعى كەڭەسىنە قىزىلوردا, شىمكەنت وبلىستارى كىرگەن. وڭتۇستىك قازاقستان سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا دەپۋتاتتىققا ەكى كانديداتۋرا ۇسىنىلدى. وداقتىق كەڭەسكە – مويسەي لازارەۆ, ۇلتتار كەڭەسىنە ‒ ءبىرجان مانكين. سايلاۋشىلاردىڭ كسرو جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا كانديداتپەن كەزدەسۋى 1937 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا شيەلى ستانساسى الدىنداعى الاڭدا ءوتتى. مىڭداعان ادام جينالعان ميتينگىدە مىنبەرگە شىعىپ, ءبىرجان مانكين ءسوز الدى. ول قىرىقتار شاماسىنداعى, شاشىن ارتىنا قايىرعان, تولىق سارى كىسى ەكەن. مەن وقۋشىمىن, سول كەزدەسۋدە بولدىم. سوزىندە مانكين وتان ءۇشىن, ستالين ءۇشىن ءبىر قاسىق قانىم قالعانشا كۇرەسەمىن دەدى. مويسەي لازارەۆ كەزدەسۋگە كەلگەن جوق. ونى ءبىز تەك سايلاۋ پلاكاتىنداعى سۋرەتى ارقىلى بىلدىك. سايلاۋ 1937 جىلى 12 جەلتوقساندا وتكىزىلدى. بىراق سول ايدىڭ 20-سىندا ەكەۋى دە «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالدى. سوندا مويسەي لازارەۆ – تروتسكي ءتىزىمىندەگى كانديداتۋرا, ال مانكين زاياعا كەتتى. مىنە, تروتسكيدىڭ تيگىزگەن زوبالاڭى.
ال مۇستافا شوقاي حالقىمىزعا ونداي ويران سالعان جوق, قيىندىق اكەلگەن ەمەس. تەك ءتۇركىستاندى ازات ەتۋگە شاقىردى. سول ءۇشىن جاپا شەكتى.
ال مۇستافاعا, جالداپ العان بولمەگە ەشقانداي كومەك جاسالمادى. بەرەتىن جەر بولمادى, ول ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىردى, اسىرادى. وسىندايدا مۇستافانى تاريحتا لايىقتى تۇردە كىممەن سالىستىرۋعا بولادى دەگەن ويعا قالاسىڭ؟
1940 جىلى فاشيستىك گەرمانيا فرانتسيانى باسىپ العان سوڭ تۇرمەگە تۇسكەن مۇستافا شوقايدىڭ كىم ەكەنىن بىلگەن گيتلەر ونى تۇرمەدەن بوساتىپ گەرمانياعا الدىرادى. ماقساتى كسرو-عا سوعىس اشۋعا دايىندالىپ جاتقان فاشيستيك گەرمانياعا كەرەك بولادى دەگەن وي. ول كەزدە گەرمانيادا تاياۋ شىعىس ساياساتىن جۇرگىزۋشى فون پاپەن بولاتىن. «بارباروسسا» جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن ورتا ازيا حالىقتارىمەن جۇمىستى جۇرگىزۋ مۇستافا شوقايعا تاپسىرىلدى. سوندىقتان فون پاپەن جانە مۇستافا شوقاي ءبىر باعىتتا جۇمىس اتقارۋى ءتيىس بولدى. 1941 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ 22-ءسى كۇنى كەزدەيسوق كسرو-عا جاسالعان سوعىس وتە اۋىر ءتيدى. سوعىس بولادى دەپ ويلاماعان ەل كوپ شىعىنعا ۇشىرادى. مۇستافانىڭ ويى, ەگەر كسرو تالقاندالسا, وندا ول ورتا ازيانى ءوز الدىنا تاۋەلسىز ەل ەتۋ. بۇل ونىڭ بۇرىنعى ماقساتى بولاتىن. ارينە مۇستافا شوقاي بۇل ويىن فون پاپەنمەن ءبولىستى. ال فون پاپەننىڭ ويى مۇلدە باسقا ەدى. ول ەگەر كسرو سوعىستا جەڭىلسە, گەرمانيا ورتا ازيا ارقىلى ۇندىستانعا جەتىپ, سوندا تاياۋ شىعىس پەن ورتا ازيانى فاشيستىك گەرمانياعا باعىندىرۋ. فون پاپەننىڭ مۇنداي ارام ماقساتىن مۇستافا وكىنىشكە قاراي بىلمەدى. سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا جەڭىسكە جەتكەن گەرمانياعا, ەندى مۇستافا كەرەك بولماعانى بىلاي تۇرسىن, ول فاشيستەرگە كەرەعار بولدى. فون پاپەن ارقىلى مۇنى بىلگەن گيتلەر 1941 جىلى مۇستافانى بەرليندەگى اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ, ونىڭ كوزىن 27 جەلتوقساندا جۇمدىردى. ءارينە ونىڭ ولىمىنە كىنالى تەك فون پاپەن ەدى.
سوعىس 1945 جىلى 9 مامىردا فاشيستىك گەرمانيانىڭ تالقاندالۋىمەن اياقتالعان سوڭ, 1946 جىلى فاشيستىك گەرمانيا باسشىلارىنا نيۋرنبەرگ پروتسەسى باستالدى. سوت پروتسەسىنە دەيىن كوزى جۇمىلعان گيتلەر, گەببەلس, گيملەردەن باسقالارى تۇگەل سوتقا تارتىلدى. سوت ۇكىمى وقىلىپ جاتقاندا, «فون پاپەن ءولىم جازاسى – دارعا اسۋدان قۇتقارىلسىن, ءتۇرمەدەن بوساتىلسىن» دەگەن شەشىمدى ەستىگەندە گەرينگ ىزالانىپ, ايقاي سالعانى سونشالىقتى, ءتىپتى ونىڭ كوزاينەگى ەدەنگە تۇسكەن. سەبەبى فون پاپەن ناعىز جاۋاپكەرلەردىڭ ءبىرى «Dfang nach Osten» ساياساتىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى بولاتىن.
فاشيستىك گەرمانيا ءارحيۆىن پاراقتاپ اقتارعان, اقش, انگليا, فرانتسيا, كسرو زەرتتەۋشىلەرى مۇستافا جازعان, ايتقان, قول قويعان بىردە-ءبىر قۇجات تاپپاي, ونى الدىمەن اقش, انگليا, فرانتسيا, ارتىنان كسرو زەرتتەۋشىلەرى اقتاپ شىقتى. ودان كەيىن بارىپ ءبىزدىڭ ەل مويىندادى. ناتيجەسىندە مۇستافا نەمىس-فاشيستەرىنە قىزمەت اتقارماعانى ءمالىم بولدى. ول قاجىرلى ەڭبەكپەن ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ءومىرىن كۇرەسپەن وتكىزدى. سول ءۇشىن جانىن پيدا ەتتى.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
ۇعا اكادەميگى
