سۇحبات • 14 مامىر، 2019

گوزەل قۇلجاباەۆا: كوگالداندىرۋ ىسىنە بولىنگەن قارجى ءتيىمسىز جۇمسالادى

929 رەت كورسەتىلدى

قالانى كوركەيتە ءتۇسۋدىڭ ءبىر تەتىگى – تالعاممەن جۇرگىزىلگەن كوگال­داندىرۋ ءىسى. ەگەر بۇل شارۋا ءتيىمدى ۇيىمداستىرىلسا، مەگا­پوليستىڭ ميلليونداعان قاراجاتى ۇنەمدەلەتىنى انىق. ارىق­تاردى ارناسىنا بۇرىپ، تاقىر جەردەگى تۋعان اۋىلىن ادام تانىماستاي وزگەرتكەن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇر­مەتتى پروفەسسورى گوزەل قۇلجاباەۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. كاسىپكەر ءتورت جىل بۇرىن الماتى وبلىسى كەربۇلاق اۋدانىنىڭ باسشي اۋىلىندا ەلىمىزدەگى العاشقى تاقىرىپتىق «اباي باعىن» وتىرعىزدى. باسشيگە بارعانىمىزدا، بۇكىل قازاقستاننىڭ كوبەلەگى قۇلجاباەۆانىڭ اۋىلىنا ۇشىپ بارعانداي اسەر قالدىرعان-دى. بۇگىندە ونىڭ دەمەۋشىلىگىمەن بۇل وڭىردە 2 گەكتار جەردە قاراعايلى باق، 7 گەكتاردا كوكتەرەك ورمانى، حالىق ءارتىسى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆتىڭ قۇرمەتىنە وتىرعىزىلعان 5 گەكتار الما باعى، 10 گەكتاردا «باتىر انالار» ساياباعى قوسا جايقالىپ تۇر. اۋىلدىڭ مەكتەپتەرى بوتانيكالىق باققا اينالدى.

– گوزەل الىپبەكقىزى، قۇ­زىر­لى مەكەمەلەر جۇرگىزەتىن كوگالداندىرۋ جۇمىسىنا ءبولى­نەتىن قارجىنىڭ كوپ جاع­دايدا ءتيىمسىز جۇمسالاتى­نىن ايتىپ ءجۇرسىز. مىنە، تاعى دا كوك­تەم شىقتى، كوشەت ەگۋ جۇمىس­تارى باستالدى...

– قالادا كوگالداندىرۋ ءىسى جۇرمەي جاتىر دەپ ايتۋعا بولماس. ءبىراز جۇمىس اتقارىلۋدا. الايدا مەنى قىنجىلتاتىنى، ونىڭ كەيدە تىم ءتيىمسىز جۇرگى­­زىلەتىنى. قالا ىسىنە كيلىگە بەرۋگە مەندە مۇرشا دا جوق. بىراق كوزگە كو­رىنىپ تۇرعان قاتەلىكتەردى كورگەندە، ايتپاي تۇرا المايسىڭ. كەزىندە الماتىداعى ءال-فا­­را­بي داڭ­عىلى پلاستماسسا­دان جاسالعان گۇلدەرمەن بەزەندى­رىلگەنى دۇرىس ەمەستىگىن ايتتىق. ەكىنشىدەن، الماتىداي شاھاردى جاساندى گۇلدەرمەن ساندەۋ ادامعا ەستەتيكالىق اسەر سىيلامايدى. ماسەلەن، وسى كۇندەرى ءال-فارابي داڭعىلىنا كاشتان اعاشتارى، ياعني اتتالشىن وتىر­عىزىلىپ جاتىر. وتە ادەمى اعاش، بىراق ەرتەڭ ونىڭ جاڭ­عاق­تارى مەن جاپىراقتارى كو­شەگە تۇسەدى، ەزىلەدى. جىلدام ءجۇرىپ كەلە جاتقان كولىكتەردىڭ ءاي­نەگىنە سوعىلادى. بۇل وڭاشا، شەت­كە وتىرعىزىلاتىن اعاش قوي. بۇل داڭعىلدىڭ بويىندا جاقسى تالعاممەن كوشەت ەگىل­­­­گەن جەرلەر دە بار. مىسالى، سەيفۋل­­­­لين داڭعىلىمەن شەك­تەسەتىن تۇسىنان باستاپ نازار­باەۆ داڭعىلىنا دەيىن سارى جانە قى­زىل بورىقاراقات (بارباريس) وتىرعىزىلعان. بىراق از. كوشە­لەرگە قولعا تۇسكەنىن ارالاستىرىپ، توعاي سياقتى ەگۋدىڭ قاجەتى قانشا ەدى؟!

– شىرشا، قاراعايلار دا وتىرعىزىلىپ جاتىر عوي؟

– اراسى تىم جاقىن. قا­را­عايدىڭ اراسىنا 6 مەتر قال­دىرىپ وتىرعىزساڭ دا، وسكەن سوڭ بىرىنە-ءبىرى كەدەرگى كەلتىرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءال-فارابي داڭعى­لىنىڭ ءدال ۇستىنەن جوعا­رى كەرنەۋلى سىم ءوتىپ جاتىر، قا­زىردىڭ وزىندە اعاشتاردىڭ باسى سىمعا تيەر-تيمەس بولىپ تۇر. بۇل قارا­عايلاردىڭ تۇبىنەن كۇندىز-ءتۇنى ماشينا اعىلىپ جاتادى، ەرتەڭ-اق تومەن جاعى تىپ-تيپىل بولادى. قۋراپ قالۋى ابدەن ىقتيمال. نەمەسە، وسە كەلە جولدى جابادى.
تەندەر دەگەن بالە بولدى... كو­گال­داندىرۋ ءىسى كىرپىشىن قا­لاي بەرەتىن قۇرىلىس ەمەس. ءوز ماماندارى اينالىسۋ كەرەك. كىشكەنتاي بالا دا ءومىر بويى بەسىكتە جاتپايدى، ەسەيەدى، ءۇل­كەن كەرەۋەت كەرەك. اعاشتار دا سول سياقتى. مۇنداي كوشەلەردىڭ بويىنا كوپجىلدىق، جاز بويى گۇل­دەيتىن الاسا بۇتالار، راۋشان گۇلدەر، يتمۇرىن، فورزيتسيا وتىرعىزىلعانى دۇرىس.

ايتپەسە ەگىلگەن اعاش قۋ­راي­­دى، نە قايتا كوشىرىپ جا­تا­دى. مۇنداي جاعداي ءجيى قاي­­­تالانادى. سودان «ايتقان­­نىڭ اۋزى جامان، جىلاعاننىڭ كوزى جامان» بولىپ شىعا كەلەدى. 20 جىل بويى ۇزدىكسىز كوگال­­دان­دىرۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلە جات­قان سوڭ، كوزگە ۇرىپ تۇرعان كەمشىلىكتەرگە بەيجاي قاراي المايسىڭ. 

– قالانى كوگالداندىرۋ ءىسى­نە قاتىستى قوعامدىق كە­ڭەس قۇ­رۋ كەرەك دەپ ءجۇرسىز...

 – قالالىق بيلىككە جالتاقتا­­مايتىن بالامالى ۇيىم كەرەك. كەزىندە وسىنداي ۇيىم قۇرىلسا، قوسىلايىن دەپ سۇرانعانمىن. ويتكەنى بىلگەنىممەن، قاتەلىك­تەرىم­مەن، تاجىريبەممەن ءبولىس­كىم كەلدى. كوزگە ۇرىپ تۇر­عان كەمشىلىكتەرگە كۇيزەلگەن كەز­­دەرىم كوپ بولدى. بىزدە ءالى دە كوگالداندىرۋ مادەنيەتى دا­­مىماعان. كەيدە قالامىزعا كەلگەن شەتەلدىك قوناقتاردان ۇيا­لاسىڭ. وسى قالاداعى ورتالىق كوشە­لەردىڭ بويىندا پلاس­تيك ىدىس­تارعا بىرجىلدىق گۇل­­دەر ەگىلەدى. نە قاداساڭ دا كوك­تەي­تىن الماتى ءۇشىن بۇل ءتيىم­­سىز. گەرمانيا سياقتى ءداۋ­لەتتى مەم­لەكەتتەردىڭ ءوزى ولاي ءىس­تەمەيدى. اسفالتتالعان جەر، تاس­­تىڭ ءۇستى بولماسا، ولار ىدىس­قا گۇل وتىرعىزبايدى. ءتىپتى شىر­­­­شانى ىدىسقا ەگىپ قويادى. ۆەر­­­­تيكالدى كوگالداندىرۋ ءىسىن­­­دە قانشاما قاتەلىكتەر كەتىپ جاتىر. 

بىلتىرعا دەيىن اباي، ءال-فارا­بي داڭعىلىنا ەگىلگەن ءجۇز­دەگەن، مىڭداعان پلاستماسسا ىدىستارداعى گۇلدەر وتە ءۇل­كەن شىعىن. ونى كەپتەلىسپەن جاعا­لاسىپ ءجۇرىپ، قايتا-قايتا سۋارۋ قاجەت، جىل سايىن جاڭادان وتىرعىزۋ كەرەك. جۇزدەگەن ادامدار ونى ەگەدى، كۇتىپ-باپتايدى. سول پلاستماسسالاردىڭ استىندا دايىن جەر تۇر عوي. سوعان نەگە گۇل­دەيتىن، ءساندى بۇتالار، جىل وتكەن سايىن جاپىراعى جايقالا تۇسەتىن كوپجىلدىق گۇلدەردى وتىر­عىزباسقا؟! الماتىنىڭ توپى­راعى قۇنارلى. 

– الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى گۇلدەر جارمەڭكەسىنەن ءتۇرلى كوشەت، گۇل تۇقىمدارىن تا­سىپ ءجۇرسىز. ەگەر ءوزىڭىز وسى قالا­­نىڭ كوگالداندىرۋ سالا­سى­­نىڭ باسشىسى بولساڭىز، قان­داي اعاش ەگەر ەدىڭىز؟ 

– مەن باسشى بولسام ويتەر ەدىم، بۇيتەر ەدىم دەگىم جوق. ءبى­راق كوزگە ۇرىپ تۇرعان، شى­­­­عىن­عا باتىرىپ جاتقان، ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەيتىن كەمشىلىكتەردى ءوز باسىمنان وتكەرگەنمەن سا­لىس­تىرامىن. مىسالى، روزى­باقيەۆ كوشەسىنىڭ بويىنا قى­­زىل جاپىراقتى ۇيەڭكى، اكاتسيا اعاشتارىن ارالاستىرىپ ەكتى. بۇل الەم-جالەم كيىنگەن ادام سياقتى اسەر قالدىرادى. نەگى­زىنەن قىزىل جاپىراقتى ۇيەڭكىنى توپتاپ ەكسە جاقسى وسەدى جانە ادەمى كورىنەدى. سول سياقتى كوكتوبەنىڭ تومەنگى بوك­تەرىنە ءتۇرلى گۇلدەيتىن بۇتالار وتىرعىزىلدى. تالعام جوق، الا­­­­باجاق كورىنەدى. گۇلدەۋى دە ءار­­تۇرلى، قىرقىلۋى دا ءارتۇرلى، ءبىرى گۇلدەيدى، ءبىرى گۇلدەمەيدى. توپ­تاپ، كوزگە كورىنەتىندەي ءتۇس­­تەردى ۇيلەستىرىپ، لاندشاف­تىق ديزاينمەن ەككەندە تۋريس­تەر­دىڭ دە كوڭىلىنەن شىعار ەدى. 

مىسالى روزىباقيەۆ پەن­­­ گاگارين قيىلىسىنداعى الا­­­قان­داي جەرگە قاراعاي مەن تالشىن وتە ءجيى، قاتار وتىر­­­­عىزىلدى. تال­شىن ءوسىپ، قازىر قاراعايدى جاۋىپ قالدى. 

بۇرىن مەن بەتوننان ۇلكەن تاسباقا قۇيدىرىپ، سونى بالالار وينايتىن الاڭعا ىشىنە قۇم تولتىرىپ قويماقشى بولعان­مىن. قاراپ تۇرسام، بالالار بە­تونعا بەتىن جاراقاتتاپ الاتىن ءتۇرى بار. سودان ونىڭ ىشىنە ىدىس­تارداعى گۇلدەردى سالىپ، سىرتقا قويعىزعانمىن. قازىر قالا سول تاسباقالاردى كوشىرىپ، ىشىنە شىرايگۇلدەر (پەتۋنيا) وتىرعىزىپتى. قالانىڭ كو­گال­داندىرۋ ءىسى ءبىزدىڭ تەمىر ورمەك­شىلەردى قايتالاپ، ۇستىنە تاعى دا سول شىرايگۇلدى ەكتى. بۇل سۋىق كورىنەتىن جاندىكتەر، وعان توپىراققا ورمەلەپ وسەتىن جاتا­عان سەدۋمدار وتىرعىزعاندا عانا اسەرلى كورىنەدى. 

ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ اۋە­جايعا بارا جاتقانداعى وڭ قاپتالىنىڭ ءبارى تاۋدىڭ بوك­تەرى، سول جەرلەردى وتە ادەمى پاي­دالانۋعا بولادى. ول جەرگە سولداتتار سياقتى ءۇش تۇيەنى ساپقا تۇرعىزدى. تۇيەنى تانيتىن ادام، جانۋاردىڭ بۇلاي تۇر­مايتىنىن، كوشپەن، كەرۋەن بولىپ ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى جۇرەتىنىن بىلەدى. وسى كەرۋەن­دى گۇلدەن دە وسىرۋگە بولادى. بۇل ءبىزدىڭ شەتەلدىكتەر جۇرە­تىن ەڭ ادەمى، كوزگە تۇسەتىن داڭعىلدا­رىمىز. 

– قالا بيلىگى ءسىزدىڭ الما­تى­عا كوكتەمدە جاپپاي جاۋ­قازىن ەگۋدىڭ شىعىنى شاش- ەتەكتەن دەگەن ءسوزىڭىزدى قاپەرگە العان سىڭايلى؟

– «جاۋقازىننىڭ وتانى – قازاق­ستان» دەپ ءماجىلىس تە ۇيىم­داستىردىق. موڭعوليا مەن وزبەكستاندا دا قىزعالداق وسەدى، بىراق سۇرىپتارى مەن سانى جاعى­نان ءبىزدىڭ قىزعالداقتارعا جەتپەيدى. قازاقستاندا قىزعال­­­داقتىڭ 36 تابيعي ءتۇرى بار. قىز­عالداقتى ەگۋ – بارىپ تۇرعان شىعىن، كۇزدە تۇقىمىن ەگەدى، كوكتەمدە كوشەلەرگە قاداپ شى­عا­دى. تەز گۇلدەپ، تەز سولادى. ەگەر ونىڭ تۇقىمىن توننالاپ ءوزى­مىز ءوندىرىپ وتىرساق، تۇسىنۋگە بولار ەدى. گوللانديادان تاسىل­عان، وراسان مول قاراجاتقا ساتىپ الىنعان قىزعالداقتاردى نەگە ەگەمىز؟ 

– مەنى ءسىزدىڭ الدىڭىزعا الىپ كەلگەن دە وسى ساۋالدار. بيىل كوكتەمدە كوشەگە ءبىر- جىلدىق گۇلدەردى وتىرعىزۋ قايتا باستالدى...

– ارينە، ادەمى گۇلدەيتىن ءبىر­جىلدىق گۇلدەردى ازدان عانا ءتيىستى جەرىنە، ساياباقتارعا ەكسىن. ال ۇزىن كوشەلەردىڭ بو­يى­­نا نەبىر الاسا، ادەمى گۇل­دەي­­تىن، التىن تۇستەس، الا­جا­پىراقتى، اپپاق بولىپ گۇلدەي­تىن كوشەتتەردى وتىر­عىزسا، ءناتي­جەسى بىرنەشە جىلدا كورىنەدى. ونى پىشىنگە سالىپ قىرقۋعا كەلە­دى. ەرتە كوك­تەمنەن باستاپ،­ قار تۇسكەنگە دەيىن ادەمى كورىنە­دى. بىرنەشە جىلدا تاماشا لاند­شافتىق ديزاين تۋادى. تا­پال، جاتاعان ارشالاردىڭ دا نەشە ءتۇرلى، سارى، جاسىل، التىن تۇستەس، كو­گىل­دىر ءتۇستى وتە شى­دامدى، ادەمى تۇرلەرى جەتەدى. 

– الماتىعا كەز كەلگەن ءسان­­دى بۇتالاردى ەگۋگە بولا ما؟

– ءبىزدىڭ الماتىنىڭ اۋا-را­يىن­­دا وسپەيدى دەگەن وسىمدىك جوق. كىشكەنتاي عانا شارۋاشى­لىعىمداعى تەك ارشانىڭ توپتاپ ەگىلگەن بەس ءتۇرىن كوردىڭىز عوي. 

– وسى ءبىزدىڭ نە قاداساڭ دا كوكتەيتىن شاھاردى باسىپ كەت­­كەن كارى قاراعاشتاردى كور­­­­گەن تۋريستەر قىنجىلا تاڭ­­­­­دا­ناتىنى تالاي ايتىلدى...

– قاراعاش – دالانىڭ اعاشى. ونىڭ دەكوراتيۆتى تۇرلەرىن قول­شاتىر سياقتى ەتىپ، سۋسىز جەرلەرگە ەگۋگە بولادى. قاراعاشتار ءۇشىن قازىرگى قالا اكىمشىلىگىن كىنالاۋعا بولمايدى. بۇل كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ەگىلدى. ءبارى قارتايىپ تۇر. بىراق ونى بۇتا­لاپ، جاسارتۋ جۇمىستارى دەر كەزىندە جۇرگىزىلمەدى. ءدىڭى ءشىرى­گەن اعاشتار قاتتى جەل تۇر­عاندا كولىكتەرگە، ءتىپتى كەيدە ادام­داردىڭ ۇستىنە قۇلاپ جاتقانى سودان. 

– ەندى وسى قاراعاشتاردى كەسسە، شۋلاپ شىعا كەلەتىندەر بار...

– بۇل ءۇشىن الدىمەن­ تۇرعىن­دارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك. ونىڭ ورنىنا ودان دا ءساندى، تۇستەرىن ۇيلەستىرە وتى­رىپ سونداي ۇلكەن اعاشتى بىردەن ەگۋگە بولاتىن ادىستەر كوپ قوي. بىراق بىزدە جايى­لىپ وسەتىن ەمەن، اتتالشىن سياقتى اعاشتاردى ءجيى ەگە­تىنىن كورگەندە، قىنجىلاسىڭ. ءبى­رىن-ءبىرى وسىرمەي تاستايتىن اعاش­تاردى توعاي سياقتى قاتار وتىرعىزادى. توعايدىڭ دا ءوز زاڭ­دىلىعى، ءوسۋ رەتى بار. بۇل جەر­دە كومپەنساتسيالىق كوشەت وتىر­عىزۋ دەگەن دە بار. ىسكەرلەر ءبىر مەيرامحانا سالۋعا رۇقسات الۋ ءۇشىن بەلگىلى كوشەلەرگە تال-داراق ەگەدى. ەگىپ بەرەدى دە، قالا قۇزىرىنا قالدىرادى. ويلا­نىپ وتىرعىزىلىپ، كۇتىمگە الىن­باعان سوڭ كوپ ۇزاماي قۋراپ تىنادى. قاراعاي وتە باياۋ وسەدى، كو­شەتى دە قىمبات، سولار بوسقا قۋراپ قالادى. سول كوشەتتەردىڭ ءبى­رازىن سۇراپ الىپ، مەكتەپتەرگە اپارىپ ەكتىك. وقۋشىلار ۇدايى سۋارىپ جۇرگەن سوڭ، كوكتەپ كەتتى.

كەزىندە روزىباقيەۆ كوشە­سى­­­­نىڭ بويىنداعى بەتون، قاپ­­تا­عان ۆازوندارعا قاراعاي وتىرعى­زىلىپ جاتقاندا، بوسقا قۋراپ قالاتىنىن قالا كوگالداندىرۋ باسشىلىعىنا ايتقانبىز. كوكتەپ كەتسە، قايدا سولار؟!

– گوزەل اپاي، ءوزىڭىز ەلەك­تريك­سىز. قازىر ءوزىمىز دە ۇمىت­قان جۇزدەگەن گۇلدەردىڭ اتىن ءبىلىپ وتىرسىز. ءسىزدى وسى كو­گال­داندىرۋ ىسىنە نە جەتەكتەپ اكەلدى؟

– باستاپقىدا كوگالدان­دىرۋدى بيزنەس ءۇشىن باستاعان­مىن. كەيىن يراننان گۇل كوشەتتەرىن تاسي باستادىم. سول كەزدە يراندىقتار «كاس­پيو­نەتتەن» ەكى تىلدە بەرىلىپ جاتقان قازاقستاننىڭ ءبىر اعاشسىز تاقىر اۋىلىن كورىپ وتىردى دا: «ءسىز وسى قاي جەرگە اعاش وتىر­عىزايىن دەپ ءجۇرسىز؟» دەپ سۇرادى. بۇعان قاتتى نامىسىم كەلىپ، ەلگە جەتسەم، وسى ءىستىڭ ءنا­تي­جەسىن شىعارامىن، كو­گال­داندىرۋ تۋرالى ۇگىت-ناسي­حات جۇرگىزەمىن دەپ ويلادىم. 

كەلگەن سوڭ قىستىڭ ورتاسىندا «گۇلستان» جۋرنالىن اشتىق. جۋرناليست بولماعان سوڭ، ونىڭ جايىن بىلمەيمىز. التى اي بويى شىعارعان جۋرنا­لىمىزدى الماتى وبلىسىنا تەگىن تاراتتىق. 

شەتەلگە بىرەۋ تەڭىز، بىرەۋ شۇبەرەك ىزدەپ بارادى. نەگىزى گۇل، كوشەت ءوسىرۋدى قىتايدان باس­تا­دىم دا، تىلدەرىن ءتۇ­سىنبەگەن سوڭ، پارسىلارمەن جۇمىس ىستەۋگە شەشىم قا­بىل­دادىم. ويتكەنى جولداسىم پارسى ءتىلىنىڭ مامانى، ماعان اۋدارماشى بولدى. 5-6 جىل قاتارىنان قىستا وسى ەلدەن شىقپاي، ءبىر ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەندەي بولدىم.

جۇرت مەنەن: «نەگە گۇل­دەر­دى سونشا جاقسى كورەسىز؟» دەپ سۇرايدى. مەنىڭ گۇلدى جاقسى كورۋىم، سۇراق قويعان ادامنىڭ گۇلدى جاقسى كورگەنىنەن ارتىق ەمەس. مەنىڭ ارتىقشىلىعىم، مەن – ءوز ەلىمدى جاقسى كورەمىن، ونىڭ كوركەيگەنىن، ەشبىر مەملەكەتتەن كەم بولماعانىن قا­لاي­­مىن.
سوڭعى جاڭالىقتار

نار نارىمبەتوۆ ەدى...

قازاقستان • كەشە

«وميكرون» شتامى وقشاۋلايدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

پورترەتتەگى پاراسات

ەلباسى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار