جەرگىلىكتى قازاقتار بۇل جەردى ەجەلدەن تۇزتوبە اتاعانى بەلگىلى. قازىردە قالادا قازاقتار كوپ, بىراق قازاق مەكتەبى جوق. جاس ۇرپاق انا ءتىلىن بىلمەيدى ەكەن. قالالىق ولكەتانۋ مۇراجايىندا دا بۇل ارانى بۇرىننان قازاقتار مەكەندەپ, تۇزدى اسقا ءارى ەمگە كەڭىنەن پايدالانعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر ايتتى. كەيىن XVIII عاسىردا ورىنبور گۋبەرناتورى ي.نەپليۋەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن تۇزدى قاجەتتەرىنە جاراتا باستاعان. قالانىڭ ىرگەسى وسى تۇز ءوندىرىسىنەن باستالادى. 1754 جىلى ىرگەتاسى قالانعان شاھار اۋەلى يلەتسك, كەيىن يلەتسكوە زاششيتا, ال 1945 جىلدان سول-يلەتسكىگە اينالعان. 1774 جىلدىڭ 18 اقپانىندا قالانى اتاقتى ە.پۋگاچەۆتىڭ كوتەرىلىسشىلەرى باسىپ الىپ, تۇز وندىرۋگە جەگىلگەن تۇتقىنداردى بوساتىپ, قامالدى جەرمەن-جەكسەن ەتىپتى دەسەدى. ونىڭ اتىندا وسى قالادا كوشە دە, ورنالاسقان ءۇيى دە بار. قازىر دە تۇز كاسىپشىلىگى جالعاسىن تاۋىپ, كۋرورتتىق ايماقتىڭ ىرگەسىندە شاحتالىق ادىسپەن تۇز ءوندىرەتىن «رۋسسول» كاسىپورنى جۇمىس ىستەپ تۇر.
سول-يلەتسك كولدەرىنە اۋەلگىدە يندەردەگى تۇزدىكولدەگىدەي ازىن-شوعىن ادام جىلدا ءوز بەتىمەن ءتۇسىپ ءجۇرىپتى. سوڭعى 7-8 جىلدا عانا ايماقتى كاسىپكەرلەرگە بەرىپ, دامىتىپ, ءبۇگىندە ايگىلى كۋرورت دارەجەسىنە جەتىپ وتىر. ءتيىمدىسى كۋرورت ايماعى قالانىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان, ياعني كوممۋنالدىق جۇيەلەرمەن قامتۋ قيىندىق تۋدىرماعان. ايماقتىڭ اينالاسى قورشالىپ, ىشكە ەنۋىن اقىلى تۇرگە اينالدىرعان. كۋرورت ايماعىندا شاعىن ءتورت كول قاتار ورنالاسقان. ارقايسىسىنىڭ تۇزدىلىعى ءارتۇرلى. ەڭ كولەمدى «رازۆال» كولىنىڭ تەرەڭدىگى 18 مەترگە دەيىن بارسا, ەنى 300 مەتردىڭ اينالاسى عانا. بۇرىنعى تۇز ءوندىرگەن كارەردىڭ ورنى ەكەن, كەيىن سۋ باسىپ كەتىپتى. ءبىزدىڭ اتىراۋداعى №99 كارەردىڭ شاعىن كولدەرى سەكىلدى. ال يندەردىڭ تۇزدىكولىمەن نەمەسە №100 كارەرىمەن سالىستىرعاندا شالشىق دەرسىڭ. كول بىزدەگىدەي تۇزدى بولعاندىقتان, باتپايسىڭ. جاعادا كيىم شەشەتىن ورىندار, سۋاعارلار, كۇنقاعارلار ورناتىلعان. كولگە ءتۇسكەندەر, جاعاسىندا جاعالاي كۇنگە قىزدىرىنىپ جاتقانداردىڭ كوپتىگى سونداي, ينە شانشار جەر جوق دەۋگە بولادى. قالا حالقىنىڭ سانى 27 مىڭ بولسا, تۋريستەردىڭ سانى ماۋسىمدىق كەزەڭىندە ميلليونعا دەيىن جەتەدى ەكەن. كوپشىلىگى رەسەيدىڭ ىشكى قالالارىنان كورىنەدى. دەمالۋشىلاردى سوزگە تارتقانىمىزدا, مۇندا كۇننىڭ اشىقتىعى, تۇزدى كولدىڭ ءتۇرلى سىرقاتتارعا تاپتىرماس ەمدىگى ءارى بۇل كۋرورتتىڭ قولجەتىمدىلىگى قىزىقتىراتىندىعىن ايتتى. سول-يلەتسكى كۋرورتى ازىرگە ماۋسىمدىق قانا. نەگىزىنەن جازدىڭ ءۇش ايىمەن قاتار مامىر مەن قىركۇيەك ايلارىندا دا دەمالۋشىلار بولادى ەكەن. ەندى كۋرورتتى ايماقتى جىل بويىنا دەمالاتىن ورىنعا اينالدىرۋ ماقساتىندا كەشەندى قۇرىلىس نىساندارى سالىنىپ جاتقاندىعىن قالا وكرۋگىنىڭ ورىنباسارى ۆالەنتين نەميچ اتاپ ءوتتى.
قالاعا بىرنەشە شاقىرىم جاقىنداعاننان-اق جالعا بەرىلەتىن ۇيلەردىڭ جارناماسى كەزدەسە باستايدى. قوناقۇيلەر دە بار, بىرقاتارى جاڭادان سالىنىپ جاتىر. كولدەردىڭ جاعاسىنداعى ۇيلەردىڭ ءبارى دەرلىك جالعا بەرىلەدى ەكەن. جەرگىلىكتى قازاقتار دا بۇل كاسىپتى قول ەتىپتى. سونىڭ ءبىرىن قۇسپان دەگەن ازاماتتىڭ ۇيىنە جولىمىز تۇسكەندە كوردىك. شاعىن عانا اۋلاسىندا ءوزىنىڭ تۇرعىن ۇيىنە قارسى تۋريستەرگە ارناپ ەكى قاتارلى بولەك ءۇي تۇرعىزعان. ايتۋىنشا, 30-36 تۋريست تۇراقتاي الادى. كول جاعالارىندا كيىز ۇيلەرىن دەمالىس ۇيلەرىنە اينالدىرىپ وتىرعان جەرگىلىكتى قازاقتار دا جەتەرلىك. تۋريستەردى قىزىقتىرىپ, تابىس تابۋعا تۇيە مەن جىلقىنى دا پايدالانىپ وتىر. ماڭىنا بارىپ تۇيەنى سۋرەتكە تۇسىرە بەرىپ ەدىم, «فوتو 100 رۋبلەي» دەپ ءبىر قازاق بالاسى ورىس تىلىندە ساڭق ەتتى. قازاقتىڭ قىمىزىنان دا ءدام تاتۋعا جينالعانداردىڭ قاراسى كوپ. اسحانالارىندا ۇلكەن قازانداردى ساپىرىپ, ءتۇرلى تاعامنىڭ نەبىر دامدىلەرىن ءپىسىرىپ جاتقانداردىڭ دەنى وزبەكتەر. قادام باسقان سايىن استما سىندى تىنىس الۋ جولدارىنا, تەرى اۋرۋلارىنا ارنالعان ەمدىك بولمەلەر ورنالاسقان. ءتۇرلى قولونەر بۇيىمدارى, قالانىڭ اتاۋىمەن ەستەلىككە الىپ كەتۋگە لايىقتى كادەسىيلار تۋريستەردى قىزىقتىرۋدا. سول-يلەتسك تۇزىنان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ بەتىن ارلەۋگە نەبىر كوسمەتيكالىق ونىمدەر ساۋداعا شىعارىلعان. كەشكىسىن «ستارايا مەلنيتسا» كەشەنىنە باردىق. ەسكى ديىرمەننىڭ ءىشىن تاماشا مۇراجايعا اينالدىرىپتى. ونىڭ اينالاسى دا تاريحي جادىگەرلەرگە تولى. «1980 جىلدارى وسى قالاعا كەلگەنىمدە شاعىن, تىپ-تىنىش قالا ەدى. سول كەزدە مىنا ديىرمەن ەشكىمگە كەرەگى جوقتاي قاڭىراپ تۇرعانىن كورگەنمىن. قازىر ءبارىن جارقىراتىپ قويعانىنا تاڭعالىپ تۇرمىن», دەيدى ءبىزبەن بىرگە ساپارلاس بولعان يندەر اۋدانى اكىمىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى مۇحامبەتقالي الدەرزين. وكرۋگ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.نەميچ كاسىپكەرلەر اياقتارىنان تۇرىپ كەتكەنشە ەشقانداي سالىق سالىنبايتىنىن اتاپ ءوتتى.
كەلەسى كۇنىمىز شالقار كولىندەگى دەمالىس بازاسىن كورۋگە ارنالدى. ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمى قامتىلعان ءارى كولدىڭ جاعاسىندا شاعىن اۋىلدىڭ بولۋى دەمالىس ايماعىنا وڭ ىقپالى بولارى انىق. بىراق كيىز ءۇي ۇلگىسىندە سالىنعان كوپتەگەن قوناقۇي قاڭىراپ بوس تۇر. سول-يلەتسكىنىڭ كۋرورتىمەن سالىستىرعاندا تۋريستەرىنىڭ سانى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتى بىردەن اڭعاراسىز. قىزمەت ساپاسى دا قالىس قالعانى كورىنىپ تۇر.
