سوپىلىق پوەزيانىڭ نەگىزىن قالاعان بايازيت بيستامي, حاللاج مانسۇر, ءجۇسىپ بالاساعۇني, قوجا احمەت ياساۋي سەكىلدى اقىنداردىڭ جولىن احمەد يۇگىنەكي, سۇلەيمەن باقىرعاني, جالالاددين رۋمي, يۋنۋس امىرە, سايف ساراي, الىشەر ناۋاي, ماقتۇمقۇلي پىراعي, سوپى اللايار سەكىلدى تۇركى پوەزياسىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى جالعاستىرىپ دامىتا ءتۇستى. بۇل سالادا «مەن – حاقپىن» («انا-ل-حاق») دەگەن ۇستازى حاللاج مانسۇردىڭ جولىن ۇستانىپ, سابىر مەن قايسارلىقتىڭ, اقيقات ءۇشىن كۇرەستىڭ رامىزىنە اينالعان ازەربايجاننىڭ ۇلى اقىنى يمادەددين نەسيميدىڭ ورنى ايرىقشا. باۋىرلاس ەلدىڭ عانا ەمەس, تابيعاتى تىلسىم تەرەڭ جىرلارى ارقىلى تۇگەل تۇركىنىڭ ورتاق ويشىل-اقىنىنا اينالعان ۇلى شايىردىڭ تۋعانىنا بيىل 650 جىل تولىپ وتىر.
ازەربايجان ادەبيەتى تاريحىندا شوقتىعى بيىك شىڭ بولعان نەسيمي ءوز شىعارماشىلىعى ارقىلى ۇلتتىق پوەزيانىڭ سونى مازمۇندا دامۋىنا جاڭا باعىت اشتى. اقىن ولەڭدەرىنە حالىقتىق قاراپايىم ءتىلدىڭ جاۋھار بايلىعىن شەبەرلىكپەن قولدانىپ, ورتاعاسىرلىق داستۇردە باسىمدىققا يە اراب-پارسى ءتىلدى ادەبي ورتاعا بەتبۇرىس جاساپ, تۇرىك ءتىلىنىڭ ءسوز مارجاندارىن قۇلپىرتىپ كورسەتىپ, وزىنەن كەيىنگى ءسوز مايدانىندا حاتاي, فيزۋلي, ۆاگيف ءتارىزدى ءىزباسارلارىنىڭ جارقىراي كورىنۋىنە نەگىز قالادى.
شايىر ءناسيميدىڭ ادەبي مۇراسى ءوز ءداۋىرىنىڭ تەرەڭ ادەبي-ەستەتيكالىق پىكىرلەرى مەن فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىنىڭ بىرلىگىنەن قۇرالادى. نەسيمي اقىن ورتاعاسىرلارداعى تۇرىك پوەزياسىنىڭ گۋمانيزم يدەيالارىمەن مازمۇندىق تۇرعىدان بايۋىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتتى. شايىر ءوز شىعارمالارىندا كەمەل ادامدى زەرتتەۋ نىسانى ەتىپ تاڭداپ الىپ, ونى بارىنەن دە جوعارى ۇلىقتايدى. نەسيميدىڭ ءتىلى ونىڭ جالپى بولمىسى, تانىم-تۇسىنىگى جايىندا انىق تا قانىق مالىمەت بەرەدى. ونىڭ شىعارمالارىندا تەرەڭ ويلاي الاتىن ىزدەنىمپاز, جاھاننىڭ سان الۋان سىرلارىنا جاۋاپ ىزدەيتىن, ۇدايى كەمەلدىككە ۇمتىلعان ادامنىڭ ۇلگىلى وبرازى قالىپتاسقان.
جالپى, سوپى اقىندار ءوز ولەڭدەرىن «حاقتى تانىپ, حاقيقاتقا تۇتاسۋ», «جارعا عاشىق بولۋ», «سۇيىكتىمەن سىر-سۇحبات قۇرۋ», «اقيقات شارابىن ءىشۋ», «ءپارۋانا بولىپ, وتقا كۇيۋ», «ولمەي تۇرىپ ءولۋ», «گۇلگە ىنتىزار بۇلبۇلداي سايراۋ», «ديدار تالاپ» سياقتى ايشىقتى سيمۆولدارمەن بەزەندىرىپ, شارتتى ۇعىم-يشارامەن تەرەڭ ويلارىن كوركەمدەپ, تۇسپالداپ جەتكىزەتىن باي داستۇرگە يە. ايتكەنمەن مەتافورالىق رەڭدى بوياۋ مەن زاحير ىلىمىنە قايشى كەلەتىن «ماس بولىپ, ەستەن تانۋ», «شاراپ ءىشۋ» سياقتى ۇعىمدار قولدانىلعاندىقتان, كەيدە شاريعات ۇكىمدەرىمەن سوپى اقىنداردىڭ پوەزياسى ۇيلەسە دە بەرمەيتىن. سول سەبەپتەن بۇل جولدا حۋرۋفيلىك سەنىمدى ۇستاپ «مەن – حاقپىن» («انا-ل-حاق») دەگەن اقىن حاللاج مانسۇر مەن ونىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى يمادەددين نەسيمي شولاق ويلى دۇمشە ءدىندارلار تاراپىنان ءولىم جازاسىنا جازىقسىز كەسىلگەن. بولاشاققا ءۇن قاتقان اقىن اسقاق ۇنمەن ساڭقىلداپ بىلاي دەيدى:
نەسيميدىڭ ءسوزى سىرلى عارىشتا ءومىر سۇرەدى,
بۇل – قۇس ءتىلى, ال قۇس ءتىلىن تەك سۇلەيمەن بىلەدى.
ۇلى اقىننىڭ جىرلارى قوجا احمەت ياساۋي, ءجۇنىس ەمىرە, الىشەر ناۋاي, ماقتىمق ۇلى پىراعيمەن, اسىرەسە اباي, ماعجانمەن ۇندەستىگى تاڭعالدىرادى.
سەنىمدى جار ۋادەسىنەن تايمايدى,
ءبىرىن-ءبىرى بولىنبەستەي بايلايدى...
ماحابباتقا ءدارى ىزدەمە, سابىر تۇت,
سەنىمدى جار قويماس سەنى جاڭىلتىپ.
بۇل جولدار اقىن ابايدىڭ «دۇنيەدە ءسىرا سەندەي ماعان جار جوق, ساعان جار مەنەن ارتىق تابىلسا دا» دەگەن تەرەڭ ماعىنالى ولەڭىمەن ساباقتاستىقتى تانىتادى.
سۇيگەندەردىڭ قۇبىلاسى, عاشىق ءپىرى مەن بولدىم,
اسپاداعى ءبايتۇل ماعمۇر – ءوزىمدى وعان تەڭگەردىم.
مۇسا – مەنمىن, حاقپەن ءدايىم سۇحباتتاسام العاۋسىز,
جۇرەگىم – نۇر, سوندىقتان دا
تۇر تاۋىمىن الداۋسىز.
وسى ولەڭدى وقىعان وقىرماننىڭ ويىنا ماعجان جۇماباەۆتىڭ مىناداي شۋماقتارى ورالارى انىق:
مەن دە مۇسا بولار ەم,
تىلدەستىرسە تاڭىرىمەن,
كوكشە ماعان بولىپ تۇر.
تۇركى حالىقتارىندا داڭقى دۇنيە ءجۇزىنە جايىلعان ۇلى اقىندار اسا مول. الايدا ولاردىڭ اراسىندا «حاققا جاقىندىعى» تۇرعىسىنان نەسيمي شىڭى وقشاۋ كورىنەدى. بۇل شىڭنىڭ ۇشار باسىنان ماحاببات پەن ىزگىلىكتىڭ ارايلى كۇنى ماڭگىلىك جارقىراي بەرمەك.
ۇلى اقىننىڭ ەسىمى عاسىرلار بويى شىعىستا مارتتىك, جانكەشتىلىك پەن ەرىك-جىگەردىڭ بالاماسى بولىپ كەلەدى. دارعا اسىلىپ, تەرىسى سىپىرىلعان سوڭعى دەمىندە دە سوزىنەن, سەرتىنەن قايتپاعان ۇلى اقىن قايعىلى قازاسىنان كەيىن «اقيقاتتىڭ اق جولىنان باس تارتپاۋدىڭ» بيىك رامىزىنە اينالدى. ادامزات تاريحىندا قارا تاڭبا بولعان اۋىر ۇكىمگە كەسكەندە قىڭق ەتپەگەن قايسار اقىن بىلاي دەپ جىرلايدى:
ۇكىم ەتتى, سىپىرىلدى جون تەرىم,
حاق تۇرعاندا سورلى بولماس ەرتەڭىم.
قازى قاشار ءبىر ساۋساعى كەسىلسە,
ال, عاشىقتار شەگىنبەيدى شەشىنسە.
قانىشەرلەر نەسيميدى بورشالا,
ءسىرا, قورقاق بولارمىسىڭ سونشاما!
رۋحاني قۇندىلىق, ادامعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ازاتتىق پەن ەركىندىككە ۇندەۋ نەسيمي شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى وزەگىن قۇرايدى. اقىن اياۋسىز جازاعا ۇشىراسا دا, ونىڭ يدەيالارى مەن پوەزياسى, توزىمدىلىك پەن ۇجداندى ۇندەۋى ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى, ەل جادىنان وشپەيدى. سان عاسىرلار بويى ادامزات جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن العان نەسيمي پوەزياسىنىڭ فيلوسوفيالىق وي-تولعامداردارىنىڭ ماڭىزى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا بەرەدى.
ولەڭدەرىندە انا ءتىلىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن شەبەر قولدانىپ, جوعارى تالعامدى كلاسسيكالىق پوەزيانى حالىقتىڭ جاتىق تىلىنە جاقىنداتۋى اقىنعا ۇلكەن ابىروي اكەلدى. نەسيمي ءوز ءداۋىرىنىڭ كەيبىر نادان بيلەۋشىلەرىنىڭ پىكىرىنە قارسى شىعىپ, ءدىني قۇندىلىقتاردى دارىپتەپ, قوعامدا ادىلەت پەن اقيقاتتىڭ ورناۋى قاجەت ەكەندىگىن بايان ەتەدى. شىعارمالارىندا حالىقتىڭ تاعدىرىن كۇڭىرەنە جىرلاعان اقىننىڭ وي-تولعامدارى, ادىلەتسىزدىككە قارسىلىق بىلدىرگەن رۋحى ءۇن قاتادى. نەسيمي قوعامداعى ز ۇلىمدىق پەن باسسىزدىقتى اياۋسىز مىنەپ, جاۋىزدىقتى, ادىلەتسىزدىكتى سىنايدى.
ۇلى اقىن ادامگەرشىلىكتى جىرلاعان ولەڭدەرىندە ادامدى ومىردەگى سۇلۋلىق پەن كۇش-جىگەردىڭ تىكەلەي قاينار-كوزىندەي كورسەتىپ, اسقاقتاتا سۋرەتتەيدى. الايدا بۇل سۇلۋلىق, بۇل كۇش-جىگەر ءدۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ادامدارعا ەمەس, تىرلىكتىڭ ءمانىن ۇعىنعان كەمەل ادامدارعا عانا ءتان ارداقتى قاسيەت. نەسيمي اقىن كەمەل ادام رۋحىنىڭ ءولمەستىگىن نۇسقاي وتىرىپ, ونىڭ ءمىنسىز بەينەسىن ماحابباتتىڭ شۇعىلالى كۇنىنە ۇقساتادى.
بۇل نەسيمي سۇلەيمەننىڭ كەزدەسسە دە مۇلكىنە,
ءبارىن تاستاپ, ۇمتىلادى عاشىعىنا سىلكىنە.
ولەڭدەرىنىڭ اسىل ارقاۋى «كەمەل ادام» تۇلعاسى جانە جاراتۋشىعا دەگەن ۇلى ماحابباتتان تۇراتىن نەسيمي تۇرىك ءتىلىمەن قاتار پارسى-اراب تىلدەرىندە دە كەرەمەت پوەزيالىق شىعارمالار جازدى. ونىڭ ولەڭدەرى تامىرلاس تۇرىك حالىقتارىنىڭ ادەبيەتتەرىنە جانە شىعىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسىنا زور اسەر ەتتى. نەسيمي العاش رەت ءتۇرلى پوەزيالىق جانرلاردى انا تىلىندە سويلەتىپ, رۋباي, عازال, تۇيىق جانرلارىندا قاراپايىم حالىق ءتىلىنىڭ تىلسىم اسەمدىكتەرىن كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ ولەڭدەرىندەگى سۋفيزمنىڭ تەرەڭ وي-تولعامدارى وزىنەن كەيىنگى ويشىلدارعا اسەر ەتتى.
نەسيميدىڭ پوەزيالىق شىعارمالارىندا كەمەلدەنگەن, كەمەڭگەر «مەن» بار. اقىن جارقىن, تەرەڭ جانە عيباداتتىق مازمۇنعا تولى «مەنى» ارقىلى ازەربايجان عانا ەمەس, جالپى تۇرىك پوەزياسىندا دا الدىڭعى قاتاردا ورىن الىپ, زامانداستارىنان اسىپ تۇسكەن. سوڭعى دەمىنە دەيىن حاققا ۇمتىلىپ, اقيقاتتى ىزدەگەن ويشىل اقىن حۋرۋفيزم اعىمىنىڭ ەڭ جارقىن بەينەسىنىڭ بىرىنە اينالدى.
كوكىرەگىمە سىيعانمەن تاۋ, دالا دا,
مەن سىيمايمىن كەڭىستىككە, اۋاعا.
بولشەك – مەنمىن, كۇن دە – مەنمىن, سان – مەنمىن,
مەن سىيمايمىن كولەمىنە بار جەردىڭ.
جەر, كوك – مەندە, بار بولعانمەن وزگە دە,
مەن سىيمايمىن ۇعىمعا دا, سوزگە دە.
اينالسام دا ناق بولمىسقا, ادامعا,
مەن سىيمايمىن كۇللى عارىش, عالامعا.
ءداۋىر دە مەن, زامان دا مەن بولسام دا,
مەن سىيمايمىن تاعدىر دەگەن قورشاۋعا.
كۇن بوپ, اي بوپ جالىندى رۋح سىيلايمىن,
سوندا-داعى سول رۋحقا سىيمايمىن!
نەسيميدىڭ شىعارماشىلىعىنداعى «مەن» – ءومىردىڭ ءوزى, ادامزاتتىڭ تاعدىرى. نەسيميدىڭ سوزىنە قاراعاندا, ادامنىڭ ەڭ جوعارى قاسيەتى – ءوزىن-ءوزى تانىپ ءبىلۋى. دانا ويشىلداردىڭ كوپشىلىگى شىعارمالارىندا ادامداردى ءوزىن-ءوزى تانۋعا شاقىرادى. سوندىقتان نەسيمي پوەزياسىنىڭ ارقاۋى – اقيقاتتان اق جولىنان اينىمايتىن اسىل ادام, حاق جولىنان تايمايتىن كۇرەسكەر, جار ءۇشىن جانىن پيدا ەتۋگە دايىن تولىق جەتىلگەن كەمەل ادام.
يمادەددين نەسيمي ءوز شىعارماشىلىعىندا ادامنىڭ ەڭ سانالى تىرشىلىك يەسى ەكەنىن جىرلاۋمەن قاتار, حالقىنىڭ ارمان-قالاۋىن دا تىلگە تيەك ەتتى. Oل شىعارمالارىنىڭ اۋقىمى تۇرعىسىنان تەك ازەربايجان حالقىنىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامزاتتىڭ ۇلكەن قۇندىلىعىنا اينالدى.
جىرىنىڭ سىرلى ايشىقتارى قوجا احمەت ياساۋي مۇراسىمەن ۇندەسىپ كەتەتىن يمادەددين نەسيمي شىعارماشىلىعىنىڭ توزىمدىلىك پەن گۋمانيستىك تاقىرىپتارعا اسا باي تەرەڭ قاباتتارى بار. ول كوپتەگەن ۇلى اقىن-جازۋشىلار, سۋرەتشىلەر مەن ونەر قايراتكەرلەرى ءۇشىن سارقىلماس شابىت كوزى بولدى. ونىڭ رۋحاني يدەيالارى مەن فيلوسوفيالىق پىكىرلەرى ادامزاتتى ورتاق قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە بىرىگۋگە جانە بەيبىت ومىرگە باعىتتايدى. سوندىقتان نەسيمي مۇراسى قازىرگى ۋاقىتتا دا ءوزىنىڭ وزەكتىلىگى مەن ىقپالىن جوعالتقان جوق دەپ ويلايمىز.
بيىل ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ ۇلى اقىننىڭ 650 جىلدىعىن كەڭ اۋقىمدا اتاپ ءوتۋ جونىندە ارنايى جارلىق شىعاردى. وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى 2019 جىلدى «نەسيمي جىلى» دەپ جاريالادى. وسى جىل اياسىندا قازاق تىلىنە العاش رەت اۋدارىلىپ (تارجىمالاعان ق.قۇنىپيا ۇلى), جارىق كورگەن يمادەددين نەسيميدىڭ شىعارمالارى وقىرمان قاۋىمدى ۇلى اقىننىڭ رۋحىمەن سىرلاسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز.
دارحان قىدىءرالى
