– ءسىز وسىدان جيىرما جىل بۇرىن «كولدىڭ بەتى الاساپىران بولىپ, جاعانى بۋىرقانعان تولقىن ۇرىپ جاتقان كەزدە, بالىقشى بالىق اۋلاۋعا شىقپايدى. سول سياقتى قوعام مازاسىز كۇي كەشىپ وتىرعاندا جازۋشى دا جاقسى شىعارما جازا المايدى», دەگەن ەدىڭىز. قازىر داۋىل دا جوق, تولقىن دا جوق, كولدىڭ بەتى – قوعام تىنىش. الايدا...
– مۇنىڭ سەبەبىن اركىم ءارتۇرلى ءتۇسىندىرەتىن شىعار. «كولدىڭ بەتى تىنىش بولعان كەزدە عانا بالىقشى بالىققا شىعادى» دەگەن ادەبيەتتە ەجەلدەن كەلە جاتقان تۇجىرىم. سىرتتاي تۇراقتىلىق ورناپ تۇرعانىمەن, ادامنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى ءالى جوق. بىزدەگى ىشكى الاساپىران, بەيمازا كۇي, ىشكى ءيىرىم ءالى جالعاسىپ جاتىر. كەڭەستىك كەزەڭدە يدەولوگياعا قارسى جازىلعان شىعارما مىقتى شىعارما بولىپ ەسەپتەلەتىن. ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسى» شىققاندا, قوعام ءدۇر سىلكىندى. سەبەبى كەڭەس وداعى كەزىندە «ادام ادامعا – دوس, باۋىر, تۋىسقان» دەدىك. ايتماتوۆتىڭ شىعارماسىن وقىعاننان كەيىن ولاي ەمەس ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. «بۇعىدان تارادىق» دەپ جۇرگەن حالىق بۇعى-انانىڭ ءوزىن سويىپ, بالتالاپ جاتقاندا, «بۇل نە دەگەن قاتىگەزدىك؟ ادام قايدا بارا جاتىر؟» دەگەن سۇراق تۋىپ, كەڭەس ادامدارىنىڭ ناعىز بەت-بەينەسى كورىنگەندەي بولدى. جۇرت گازەتتەن تاپپايتىن شىندىقتى كوركەم ادەبيەتتەن تاباتىن. ۇلكەن مەملەكەتتىڭ قۇرامىنداعى كىشكەنتاي ۇلتتاردىڭ جالعان يدەولوگياعا ىشكى قارسىلىعى كۇشتى بولدى. ىزدەگەن شىندىعىن تاپقان شىعارمانى, اۆتوردى وقىرمان ءپىر تۇتتى. بالكىم, كەيدە جاعىمسىز كەيىپكەرلەر ارقىلى ءبارىمىز دە سونداي شىعارما تۋدىرۋعا تىرىستىق. كەيىن تاۋەلسىزدىك كەلدى. سانادا, قوعامدا عالامات وزگەرىستەر بولدى, سولاي بولا تۇرا, جان دۇنيەسى, بولمىسى وزگەرىسكە تۇسكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ جاڭا كەيىپكەرلەرى تۋرالى شىعارما جازساڭ, ءوز تاۋەلسىزدىگىڭە قارسىلىق سياقتى قابىلدانىپ قالا ما دەگەن وي تەجەۋىنە تۇستىك.
– سوڭعى جىلدارى دراماتۋرگياعا كوبىرەك دەن قويىپ, پروزانى سىرت قالدىرۋىڭىزدىڭ سىرى سوندا ما؟
– ويتكەنى دراماتۋرگيادا بىردەن جاۋاپ بار. سەبەبى سپەكتاكلدى كورگەن ءپالەنباي ءجۇز ادام تەاتردان شىعا سالىپ, پەساڭدى بىردەن باعالايدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جازعان پەسامنىڭ ءبارى كادەگە جارادى, قويىلماي قالعان ءبىرى جوق. «اپكەنىڭ» قويىلعانىنا ەلۋ جىلعا جاقىندادى, ءالى ساحنادان تۇسكەن جوق. «وكپەك جولاۋشىنى» دا اعىلشىندار كەرەمەت قارسى الدى, كورەيادا دا پەسامدى جان-جاعىمداعى كورەرمەن كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ وتىرىپ تاماشالادى. ياعني, دراماتۋرگيادا كەرى بايلانىستى كوپ كۇتپەيسىڭ, ناتيجەسى قولما-قول. «ءجۇزجىلدىق ماحاببات», «بالۋان شولاق» تاريحي تاقىرىپ بولعانىمەن, يدەياسى ءبۇگىنگى قوعام ءۇشىن اسا قاجەت, كورەرمەنگە اسەرى كۇشتى شىمىر يدەيانى اياق استى ەتكىم كەلمەدى. دراماتۋرگيادا پەسانىڭ كىلتىن تاپپاي تۇرىپ, پەسا جازامىن دەۋ بوس اۋرەشىلىك. كىلتى تابىلماعان پەسا ەشكىمگە دە قىزىقسىز, قۇرعاق حرونولوگيا بولىپ شىعادى. «ءستاليننىڭ رەپرەسسياسىنان امان قالعان بۋلگاكوۆ قىزعانىشتىڭ رەپرەسسياسىنان امان قالا المادى» دەگەن وي «قار ادامى» دەگەن پەسامدى جازىپ وتىرعانىما قاراماستان, بۋلگاكوۆ تۋرالى جاڭا دۇنيەنى باستاپ كەتۋگە تۇرتكى بولدى.
– كوڭىلىڭىزدىڭ قۇلازيتىنىن جاسىرماي, ادەبيەتتىڭ اينالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى ءجيى ايتىپ ءجۇرەسىز. سودان نە وزگەردى؟
– وزگەرگەن تۇك تە جوق. ادەبيەتىمىزدىڭ ءرولى تومەندەپ كەتتى. قوعامدىق پىكىر تۋدىرۋدان قالىپ بارا جاتىر. استارىنا ءۇڭىلسەڭ, بىرنەشە سەبەبىن اڭدايسىڭ. كاپيتاليستىك كوزقاراستى ۇستانعان «جازۋشى شىعارماسىن ءوزى جازىپ, ءوزى شىعارىپ, ءوزى ساتۋى ءتيىس» دەگەن جالعان قاعيدا قالىپتاستى. «امەريكادا سولاي» دەيدى. ءبىز ەشقاشان امەريكامەن باسەكەلەس بولا المايمىز. امەريكادا 350 ملن حالىق بار جانە الەم جۇرتشىلىعى تۇتاس اعىلشىن تىلىندە وقيدى. قازاق حالقىنىڭ سانى 12 ملن-عا ەندى جەتتى. قازىرگى جاعدايدا ونىڭ قانشاسى كىتاپ وقي الادى؟ كوپ بولسا, 100-200 مىڭ ادام وقيتىن شىعار. كوپشىلىگى كينو كورۋمەن شەكتەلەدى. سوندا شامامەن جارتى ميلليون حالقىمىز وقىرمان, جارتى ميلليون حالقىمىز كورەرمەن بولادى. ەندەشە ادەبيەت ءوز-ءوزىنىڭ شىعىنىن وتەي المايدى, سول سەكىلدى كينو مەن تەاتر دا ءوز شىعىنىن ءوزى وتەي المايدى. سوعان قاراماستان جازۋشىلارىمىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جاتىر, بىراق ىرعاق تا, قۋات تا بۇرىنعىداي ەمەس. ءار تۇستاعى وكوپتاردان اتىلعان مىلتىقتىڭ داۋىسى ەستىلگەندەي بولعانىمەن, جاپپاي مايدان جوق.
– ءسىز شەتەلدەرگە ءجيى ساپارلايسىز عوي. انگليا ەندىگى ءوز اۋىلىڭىزداي بولدى. بىزدەگى جانە ول جاقتاعى رۋحاني ورتانى سالىستىرا قاراۋدىڭ ءمۇمكىندىگى مول. نە بايقايسىز؟
– راس, شەتەلدە ءجيى بولامىن. وسى كۇنى ءوز جاڭالىعىڭدى ءوزىڭ ايتىپ وتىرماساڭ, جۇرت ءبىرجولا ەلەڭ قىلماۋعا كوشكەن ەكەن. كۇڭكىل سوزگە, داۋعا قۇمارلاۋ بولادى ەكەنبىز-داعى, جالپى سامارقاۋلىق پەن كەرەناۋلىقتى سەرىك ەتىپ العانعا ۇقسايمىز. ەسىمدە, ءبىر كەزدەرى قازاق باسىلىمدارى «ورىس تەاترلارى قازاق پەساسىن نەگە قويمايدى؟» دەپ جابىلا سىناپ جازىپ جاتتى. م.لەرمونتوۆ اتىنداعى اكادەميالىق ورىس تەاترى, ن.ساتس اتىنداعى جاستار تەاترى شىعارمالارىمىزدى ساحنالاپ ەدى, سول سىناعان گازەتتەر جۇمعان اۋزىن اشقان جوق. ءۇنسىز قالدى. كەرىسىنشە, ورىس باسىلىمدارى جازدى. ىلگەرىرەكتە پەتەربۋرگتە تۇڭعىش رەت تۇڭعىش قازاق دراماتۋرگىنىڭ پەساسى قويىلدى, ءۇي-ءىشىمىز بارىپ قايتتىق. ەشكىم ۇندەگەن جوق. سودان كەيىن دە پەتەربۋرگتىڭ ءۇش تەاترى سپەكتاكلىمدى ساحنالادى. ءتىپتى بىرەۋى, مەملەكەتتىك جاستار كومەديا تەاترى, گاسترولدىك ساپارمەن ارنايى الماتىعا اكەلىپ قويدى. بۇل وقيعا ما؟ وقيعا دەپ ويلايمىن. وقيعا ەمەس دەسە, وزدەرى ءبىلسىن. بەينەبىر پەتەربۋرگ تەاترى قازاقتىڭ پەساسىن اي سايىن, جىل سايىن قويىپ, ءبىزدى مەزى قىلعان سياقتى ءۇنسىزبىز. وسىنى ارا-تۇرا باسشىلارمەن كەزدەسىپ قالعاندا ايتساڭ, «ءااا» دەيدى دە قويادى. «ا-ا-ا, سولاي ما, پەتەربۋرگتە پەساڭىز قويىلدى ما؟», دەپ قايىرا سۇراق قويمايدى. قالا بەردى بولگاريادا, تۇركيادا دا قويىلىپ جاتىر. جىم-جىرت.
جۇرت گازەتتەن تاپپايتىن شىندىقتى كوركەم ادەبيەتتەن تاباتىن. ۇلكەن مەملەكەتتىڭ قۇرامىنداعى كىشكەنتاي ۇلتتاردىڭ جالعان يدەولوگياعا ىشكى قارسىلىعى كۇشتى بولدى. ىزدەگەن شىندىعىن تاپقان شىعارمانى, اۆتوردى وقىرمان ءپىر تۇتتى. بالكىم, كەيدە جاعىمسىز كەيىپكەرلەر ارقىلى ءبارىمىز دە سونداي شىعارما تۋدىرۋعا تىرىستىق.
– ەۋروپانىڭ ءتورى – لوندوندا قويىلىپ جاتقانى ءوز الدىنا دەيسىز عوي. لوردتار پالاتاسىندا ءسوز سويلەگەنىڭىز ادەبيەتىمىزدىڭ مەرەيىن وسىرگەندەي بولدى. بىراق تاعى دا ۇنسىزدىككە تاپ بولدىم دەپ قامىقتىڭىز. رۋحاني جالعىزدىقتى ءجيى سەزىنەسىز بە؟
– اعىلشىنداردىڭ نە سەبەپتى ماعان ىقىلاسى ءتۇسىپ قالعانىن ءبىر اللا ءبىلسىن. قازاقستان دەگەن جاڭادان پايدا بولعان جاس مەملەكەتتىڭ جازۋشىسى دەگەن كوزقاراس بولدى ما, ايتەۋىر مەنى ءوزدەرى ىزدەپ تاپتى. ۇلىبريتانيا پارلامەنتى مەن ايتماتوۆ اكادەمياسى ءبىرلەسىپ سەرتيفيكاتىمەن ۇلكەن سىيلىعىن بەردى. ءبىز مۇنداي سىيلىقتى كۇندە الىپ جاتىرمىز با؟ بۇعان دا قازاق گازەتتەرى كوڭىل بولە قويمادى. لوندون تەاترى العاشىندا «وكپەك جولاۋشىنى» قويدى, كەيىن تاعى ءبىر پەسامدى ساحناعا شىعاردى. لوندوندا مەنىڭ پەسالارىمنىڭ فەستيۆالى ءوتىپ, م.اۋەزوۆ تەاترى مەن مەملەكەتتىك كارىس مۋزىكالىق كومەديا تەاترى بارىپ قايتتى. تاڭدامالى پەسالار جيناعىم مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا ەمەس, اعىلشىن ەلىنىڭ استاناسىندا باسىلىپ شىقتى. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى كەزىندە اۋدارماشى «ءبىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» دەگەن كىتاپتان اۋدارما وقىعان كەزدە, كوزىنىڭ جاسىن تىيا الماي جىلاپ تۇردى. «وكپەك جولاۋشىنى» ويناعان اكتريسا دا كەيىپكەرجاندىلىعىن كورسەتىپ, جانارىنداعى جاستى ىركە المادى. 2017 جىلدىڭ 2 قازانىندا 75 جىلدىق مەرەيتويىم لوردتار پالاتاسىنىڭ قابىرعاسىندا اتالىپ ءوتتى. ۇلكەن باننەر, استىندا مىنبەر. الدىمەن لورد ءسويلەدى, مەن تۋرالى بايانداما جاسالدى, ءتورتىنشى بولىپ ءسوز ماعان بەرىلدى. سول كەزدە عانا مەن ءوزىمدى ءسال عانا باقىتتى سەزىندىم. مىنبەگە جەتكەنشە «ءاي, مەن دە بىردەڭە بىتىرگەن ەكەنمىن-اۋ, مىنالار باعالاپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتسا, ايدالاداعى اعىلشىن اكتريساسى كوزىنىڭ جاسىن تىيا المايتىن دارەجەدە بولسا, جامان بولماعانى عوي» دەگەن ويدا بولدىم. قاتتى تولقىدىم, بىراق ىزىنشە ءبارى ۇمىتىلىپ كەتتى دە, ءباز-باياعى ۇيرەنشىكتى قالىپقا قايتا ءتۇستى. «Central Asia Monitor» گازەتى عانا «تريۋمف كازاحسكوي دراماتۋرگي» دەپ ۇلكەن ماقالا باستى. قازاق گازەتتەرى تام-تۇمداپ قانا جازدى. نەگە؟ نەگە باردى ايتا المايمىز, نەگە جوقتى داۋلايمىز؟ شاشىلمايتىن جەردە شاشىلىپ, تاسىمايتىن جەردە تاسيمىز دا, تاسيتىن جەرگە جەتتىك-اۋ دەگەندە, اينالىپ ءوتىپ كەتەمىز. «گاۋھارتاس» اڭگىمەلەر جيناعىم مەن «ءبىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» لوندوندا جەكە كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. عاجاپ تۇساۋكەسەر بولدى. ول دا ءىزسىز كەتتى. جۇرت اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولسا دا, گازەت بەتىندە حابارلاما بەرىپ جاتادى. ۇيات قوي.
– پوستمودەرنيستىك اعىمعا قازاق قالامگەرلەرى ءالى دە سەنبەي كەلەدى. كەيبىر سىنشىلار ايتىپ ءجۇرگەندەي, ول راسىمەن ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جوققا شىعاراتىن قۇرال ما؟
– بۇل ماعان ەڭ ءجيى قويىلاتىن سۇراق. پوستمودەرنيزم – قالالىق سيۋجەت. قازاقشا ايتقاندا, قالادا تۋىلعان بالالاردىڭ ءستيلى. پوستمودەرنيزم – ادەبي اعىم ەمەس, اركىمنىڭ جەكە كوزقاراسى. مۇنداي باعىتتاعى شىعارمالاردان رۋحاني, ەستەتيكالىق ءلاززات الا المايسىڭ. ءويتكەنى ولاردىڭ بويىنا ءتىل, ۇلتتىق وبراز سىڭگەن جوق, ولاردا يدەيالىق باعىت, قاعيدا جوق. ولاردا بۇكىل شىعارمانىڭ تاعدىرىن الىپ شىعا الاتىن كۇردەلى وبراز جوق. بۇلار كوزدەرىنە كورىنگەنىن حاباردىڭ تىلىمەن شولاق جازادى. سوندىقتان ول مەيلى ورىس جازۋشىسى بولسىن, قازاق جازۋشىسى بولسىن, نە جازسا دا, ۇلتتىق رەڭكتەن اۋلاق, دۇمبىلەز دۇنيە بولىپ شىعادى. ولار جاپونعا دا, اعىلشىنعا دا, قازاققا دا ورتاق بولسىن دەگەن ماقساتتى سانالى تۇردە بەلگىلەيدى. ولاي بولمايدى. جاپون جازۋشىسى جاپوننىڭ مىنەزىن, قازاق جازۋشىسى قازاقتىڭ مىنەزىن بەرۋى كەرەك. پوستمودەرنيزمدى قويا تۇرايىق, شىعارمالارىن شەتەلگە تانىتۋعا كەلگەندە, قازاق جازۋشىلارى نەگە ءمۇدىرىپ قالادى؟ سەبەبى, بىزدە ءالى كوپسوزدىلىك بار. ءبىر عانا داستارقاننىڭ باسىن بەس بەتكە دەيىن سۋرەتتەۋ ءالى جالعاسىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارىن سىلىپ تاستاپ, ماسەلەنى توتەسىنەن باستايتىن ۋاقىت جەتتى. ايتماتوۆ نەگە تانىمال؟ ويتكەنى ونىڭ شىعارمالارىندا ۇزىن-سونار بايانداۋ جوق, ناقتىلىق بار. يدەيالاردىڭ ءبارىن وبراز ارقىلى بەرەدى. ال ءبىز يدەيانى جەكە ايتامىز, وبرازدى بولەك-بولەك سۋرەتتەيمىز. وقيعانى وبراز جاسايدى. نەگە رەمارك شىعارمالارى تارالىمى جاعىنان الەمدە بيبليادان كەيىن ەكىنشى ورىن الادى؟ يۋمور, ناقتىلىق, كەيىپكەرلەردىڭ بىرەگەيلىگى, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىندىعى – ونىڭ شىعارمالارىن ءسوزسىز دارالايدى.
– كۇنى كەشە «جاس الاش» گازەتىندە جارىق كورگەن «دۋلاتقا دۇعاي سالەم» دەگەن ماقالانى وقىپ, «گاۋھارتاس» ءتوڭىرەگىندەگى اڭگىمەنى قالاي قابىلدارىمىزدى بىلمەي اڭتارىلىپ وتىرمىز. ءسىز تۇرسىنبەك ەشەنقۇلوۆ دەگەن اۆتوردى تانيسىز با؟
– مۇنداي ادامنىڭ بار ەكەنىن كەشەگى كۇنى «جاس الاشتان» ماقالاسىن وقىعاندا ءبىر-اق ءبىلدىم. قانشا ويلانسام دا, فاميلياسىن ەسىمە تۇسىرە المادىم. «ەي, وسىنداي جازۋشىنى بىلەسىڭ بە؟» دەپ دوستارىمنىڭ بارىنەن جاعالاتا سۇراپ شىقتىم. ولار دا «ونداي جازۋشىنى بىلمەيمىز» دەيدى.
ەگەر وسى اۆتوردىڭ تاتىمدى ءبىر شىعارماسى بولسا, وقىماساق تا, ەندىگى اتىن ەستيتىن ەدىك. وقىعام دا جوق, كورگەم دە, بىلگەم دە جوق. قىسقاسى, ونداي جازۋشىنىڭ بار ەكەنىن بىلمەيمىن.
– سىزبەن بىرنەشە رەت جولى ءتۇيىسىپ, جولىققان ەكەن. «ۇزىناعاشقا كەلگەن كەزىندە بىرگە جۇردىك, قۇرمەتتەدىك, قادىرلەدىك» دەپ وتىر. بالكىم ۇمىتىپ قالعان بولارسىز؟
– باسپاعا قولجازباسىن قۇشاقتاپ, پاپكا, سومكە كوتەرىپ كەلەتىندەر ءجۇز-ءجۇزدەپ سانالادى. قايسى ءبىرى ەسىڭدە قالا بەرەدى؟ ءوزى ايتقانداي, كەشەندى قوي بريگاداسى تۋرالى جازىلعان قولجازبا بولسا, وندا كوپ بولسا, وچەركتەر جيناعى شىعار. ءتىپتى وچەركتىڭ رۋحىندا جازىلعان پوۆەست بولار. قايتا-قايتا ەسىگىن قاعىپ, سىعالاپ قويماعاننان كەيىن باسپالار كىتابىن شىعارىپ بەرىپ قۇتىلىپ جاتاتىن كەزى بولاتىن ەدى. «شەرحاننىڭ ورنىنا سەن كەلدىڭ» دەيدى. مەن ەشقاشان شەرحان مۇرتازانىڭ ورنىنا ديرەكتور بولىپ بارعان ەمەسپىن. تەلەۆيدەنيەنى باسقارعاننان كەيىن 1992 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنا عانا ديرەكتور بولىپ باردىم. ال شەرحان ەشقاشان ول جەردە ديرەكتور بولعان ەمەس. «جۇلدىز» جۋرنالىنان كەتىپ «جالىنعا» بارعانىمدا, باس رەداكتور تۇمانباي مولداعاليەۆ بولاتىن.
– ماقالا اۆتورى «گاۋھارتاسقا» بايلانىستى بەس ءتۇرلى ءۋاجدى كولدەنەڭ تارتىپ, فيلم ستسەناريىندە ءوزىنىڭ «قۇرداستار» پوۆەسىنىڭ جەلىسى پايدالانىلدى دەپ وتىر. ءسىز قانداي دالەلدى العا تارتاسىز؟
– بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىمدا ايتىپ كەلە جاتقانىمداي, «گاۋھارتاس» 1967 جىلى جازىلدى. ماقالادا «يسابەكوۆ اسكەردە جۇرگەن, ۆىشكانىڭ توبەسىندە تۇرعان ادام قوي تۋرالى قايدان بىلەدى» دەيدى. سوندا ادام شىعارماسىن قويعا قاراپ وتىرىپ جازا ما؟ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن ماسكەۋدىڭ تۇبىندەگى كۋبينكا دەگەن جەردە اسكەردە بولدىم. قالىڭ ورمان. كۇزەتتە تۇراسىڭ. تەمىر بوشكەلەردىڭ ۇستىنە گازەت توسەپ, ارقامدى قابىرعاعا سۇيەپ تۇرىپ وسى «گاۋھارتاستى» جازىپ ەدىم. ونى اسكەري بورىشىن بىرگە وتەپ جۇرگەن قازاق جىگىتتەرىنە وقىپ بەرەتىنمىن. ولار دا «پوۆەست سونىمەن نەمەن بىتەدى, تەز جاز, بىلەيىك» دەپ كۇن سايىن اسىقتىراتىن. «گاۋھارتاس» الماتىدا ءجۇرىپ, كۇنىنە ءجۇز رەت ەستىگەن ءانىمىز عوي, ال اسكەردە ءجۇرگەندە, پوستتا تۇرىپ بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى تۇنىپ تۇرعان تاڭعى اۋانى ءتىلىپ, ورماندا توگىلىپ ەستىلگەن «گاۋھارتاستىڭ» اسەرى ءبولەك ەدى. كوزىمنەن جاس ىرشىپ كەتتى. الىستا جۇرسەڭ, ورماندا ءجۇرىپ ەستىسەڭ, ەلىڭنىڭ ءبىر ۇشقىنى كەلىپ جۇرەگىڭدى جەلپىپ وتكەندەي, كوڭىلىڭ بوسايدى ەكەن. «قالايدا سۇلۋلىق جايلى ءبىر شىعارما جازۋ كەرەك ەكەن» دەگەن وي العاش سوندا كەلدى. بىردەن كەيىپكەرىمنىڭ اتى ويىما ءتۇستى. «سالتانات!» پوۆەست 1968 جىلى جارىق كوردى, فيلم 1975 جىلى ءتۇسىرىلدى. 1979 جىلى نەمىس تىلىندە جاريالاندى. ال ت.ەشەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كىتابى 1980 جىلى شىعىپتى. سوندا مەن ونى قالاي ۇرلايمىن, جالا جابۋدىڭ دا قيسىنى بولماي ما؟ «گاۋھارتاستىڭ» ەكرانعا شىققانىنا 44 جىل بولدى. جارتى عاسىر. سوندا بۇل ادام وسى ۋاقىتقا دەيىن قايدا ءجۇردى؟ نەگە ۇندەمەي كەلدى؟ ەندى كەلىپ ايدى اسپانعا شىعارۋىنا جول بولسىن. «يسابەكوۆ مەنىڭ شىعارمامنان ۇرلاپ الىپتى» دەپ, كەشەندى قوي بريگاداسىن ەپيزودتان الدىرتىپ تاستاعان بولسا, مەن قۋانعان بولار ەدىم. ويتكەنى سول كەشەندى قوي بريگاداسى تۋرالى كادرلەردى ورتالىق كوميتەت ءبىزدىڭ ەركىمىزدەن تىس كۇشتەپ كىرگىزگەن بولاتىن. كۇشتەپ قوسىلعاننان كەيىن دەنەنىڭ ارتىق مۇشەسى سەكىلدى وسى ۋاقىتقا دەيىن قولايسىزدىق سەزىنەمىن. ونى كىم قوسقانىن دا بىلمەيمىن. كەشەندى بريگادا فيلمگە ەنگىزىلمەسە, ماسكەۋ ستسەناريدى بەكىتپەيمىز دەدى. كيىز ءۇيدىڭ ىشىندەگى پارتورگ وتكىزىپ وتىرعان جينالىستى كورگەن سايىن ازا بويىم قازا بولىپ, ازاپپەن كورىپ وتىرامىن نەمەسە مۇلدە سىرتقا شىعىپ كەتەمىن. قوي سانىن پالەنباي ميلليونعا جەتكىزەمىز دەگەن كەشەندى قوي بريگاداسى تۋرالى ۇران بۇكىل قازاقستان بويىنشا كوتەرىلىپ جاتقان كەز. «بۇل قوي تۋرالى, قويشى جايلى شىعارما ەمەس قوي, بۇل ادام تۋرالى, ماحاببات تۋرالى دۇنيە» دەپ تالاي قارسى بولدىم. مىنا اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, «گاۋھارتاس» قۇددى قوي تۋرالى شىعارما. جوق, بۇل ادام تۋرالى, ادامداردىڭ ارا قاتىناسى, رومانتيكا, ءان, سۇلۋلىق تۋرالى شىعارما. وعان قاراما-قايشى دورەكىلىك, توڭمويىندىق. بىراق سول دورەكىلىكتىڭ ءوزى ءاننىڭ, ادەمىلىكتىڭ الدىندا السىزدىك تانىتىپ, ادامنىڭ جان ءدۇنيەسىنە ۇلكەن وزگەرىس اكەلمەيتىن بە ەدى؟ ءفيلمنىڭ سوڭىندا اسكەرگە كەتىپ بارا جاتقان قايىركەن مەن شىعارىپ سالۋعا بارا جاتقان اكەسى «سالتاناتتىڭ مولاسىنىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقىپ قايتايىق» دەيدى. مولاعا جاقىنداعاندا, اكەسى كۇن سالىپ قاراپ: «نالەتى, مىناۋ قوناقتاپ وتىرعان مولا بۇركىت قوي دەيمىن, ءجۇر تەز» دەپ جەدەلدەتىپ كەلسە, جاستاي جانى ۇزىلگەن جارىنىڭ باسىندا تاستان وتىر. مىنە, ماحاببات, مىنە, قيماستىق. تاستان بۇلاردى كورەدى دە, ۇيالىپ, ءارى قاراي سايدىڭ تابانىنا ءتۇسىپ كەتەدى. ال ويلايىقشى, ارزانداپ كەتكەن بىزگە ۇيرەنشىكتى ماحاببات كۇشتى مە, ەشقاشان داۋىستاپ ايتىلماسا دا, تاستان دا قاتتى مىنەزىن اياۋلى جانعا دەگەن سەزىمى جىبىتكەن تاستاننىڭ ماحابباتى كۇشتى مە؟ قازاقى تاربيەمەن وسكەن تاستان «سۇيەم» دەگەن ءسوزدى اناسىنان قايتا تۋسا دا ايتا الماس ەدى. ايەلگە كوڭىل بولمەۋ, «ءحالىڭ قالاي؟» دەگەننىڭ ورنىنا «ءالى جاتىرسىڭ با؟» دەپ دۇڭك ەتە قالۋ ناعىز قازاقى مىنەز ەمەس پە؟ اۆتور «مەنىڭ كەيىپكەرىمنىڭ دە اتى سالتانات ەدى» دەيدى, سالتانات دەگەن كەيىپكەر م.اۋەزوۆتە دە بار. مۇمكىن م.اۋەزوۆ تە بۇدان العان شىعار. قىسقاسى, 44 جىل وتكەننەن كەيىن نەگە داۋ كوتەرىپ وتىرعانىنا مەن تاڭعالىپ وتىرمىن.
– تاپسىرىس بولۋى مۇمكىن بە؟
– مەنىڭشە, وسىنىڭ ارعى جاعىندا بىرەۋلەر تۇرعان سەكىلدى. سولاردىڭ ايتاعىمەن جازىلعان دۇنيە دەپ بىلەمىن. ادام شىعارماشىلىقپەن اينالىسامىن دەيدى, جازۋشى بولامىن دەيدى. تىرىسادى. بىراق قولىنان كەلمەگەننەن كەيىن ويدىڭ تۇڭعيىعىنا ءتۇسىپ, نە ىستەرىن بىلمەي داعدارا باستايدى دەپ جوعارىدا ايتتىم عوي. «اتىڭ شىقپاسا, جەر ورتە» دەيدى مۇندايدى قازاق, اتىن شىعارا الماعان سوڭ «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەگە» ءۇيىر كەلەدى. «بۇل پالەنگە دە سىن ايتقان, دۋلات يسابەكوۆ وسىدان ۇرلاپ العان ەكەن» دەگەن ءسوز كوڭىلىن مارقايتادى. ءوزىم دە ويلاپ وتىرمىن, «مىنادان ۇرلاسام, كوزىم ابدەن قارايعان ەكەن», دەپ. دۋلات يسابەكوۆ ودان ۇرلاعانشا, قوڭىز تەرىپ كەتپەي مە؟ ورىس مىسالىنىڭ اتاسى كرىلوۆ جارىقتىق قانداي دانىشپان ەدى. وسىندايدا «ءپىل مەن قاندەن» ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. اۋىلدىڭ, اۋداننىڭ دەڭگەيىنەن ءارى اسپاعانى, كىتاپ وقىماعانى, بىلىمسىزدىگى كوزگە ۇرىپ تۇر. اۋەلدە ايتىسايىن دەپ ويلادىم, بىراق ايتىسۋ ءۇشىن دە ءسوزىڭدى اۋرە قىلاتىن ادام كەرەك. ەگەر اتى بار, زاتى بار زامانداستارىمنىڭ ءبىرى بولسا, ءسوز جوق, ايتىسار ەدىم جانە ءوزىنىڭ ەجەلدەن مەنىمەن ەتەنە ارالاساتىنداي «دۋلاتقا دۇعاي سالەم» دەۋگە حاقىسى بار ما؟ تانىمايمىن دا عوي. ەگەر ءدال وسى ادام ءوزىن شىنىمەن دە جازۋشىمىن دەپ ويلايتىن بولسا, وندا شىعارماشىلىقتىڭ رۋحى سوعىپ ابدەن قۇرىعان ەكەن. ادام بوس قيالدى قۋالاي بەرمەي, ءومىردىڭ شىندىعىن تانۋ كەرەك. ال گۋميلەۆ ايتپاقشى, ءومىردىڭ شىندىعىن ءۇش بيىكتىكتەن قاراۋ كەرەك: تىشقاننىڭ ءىنىنەن, تامنىڭ توبەسىنەن جانە قۇس ۇشار بيىكتىكتەن. قۇس ۇشار بيىكتىكتەن قاراپ, ويلايتىن جازۋشى بىزدە كەمدە-كەم. ايتا بەرسىن, مەيلى, «گاۋھارتاس» قارالاعاننان قۇلاپ قالمايدى. ستاتيستيكا دەرەگىنە قاراعاندا, تەلەۆيزيالىق رەيتينگ بويىنشا, «گاۋھارتاس» «قىز جىبەكتەن» كەيىنگى ەكىنشى ورىندا نىق تۇرعان فيلم. بۇل – حالىقتىڭ ماحابباتى. حالىقتىڭ پىكىرى.
– كەرىسىنشە, اۆتور مەنىڭ اتى-ءجونىمدى تيترگە جازدىرساڭ ادىلەتتىلىك بولار ەدى دەپ وتىر عوي.
– تيترگە اتىن جازۋ ءۇشىن الدىمەن رەجيسسەر ءشارىپ بەيسەنباەۆ مارقۇمدى ءتىرىلتۋىمىز كەرەك جانە نە ءۇشىن ونىڭ اتىن فيلمگە قوسۋىمىز كەرەك؟ سىپايىلاپ ايتقاندا, مۇنى ەندى اقىلدى ادامنىڭ ءسوزى دەپ ايتا المايمىن. «امانگەلدى» ءفيلمىن, بەيىمبەت ءمايليندى مىسالعا كەلتىرىپتى. قازىر ويلايمىن, بەيىمبەت مايلين دە ءدال وسىنداي جالاقورلاردىڭ كەسىرىنەن قۇربان بولمادى ما ەكەن دەپ! ال ب.مايلين ستسەناريدىڭ اۆتورى بولعان ادام. قارا قۇزعىنداردىڭ قۋدالاۋىنا تۇسە باستاعان 1937 جىلى-اق ستسەناريدەن اتىن الىپ تاستادى. كەيىن اقتالعان سوڭ امالسىز قايتا جازدى. ال بۇل ادامنىڭ نە قاتىسى بار؟ بىرىگىپ جازىپ, بەلگىلى سەبەپپەن اتى ءتۇسىپ قالسا, «مەن دە اۆتورى ەدىم» دەپ بالكىم سول كەزدە ايتۋىنا بولار ەدى. تاعى دا كرىلوۆتىڭ «تۇلكى مەن ءجۇزىم» دەيتىن مىسالىنا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. بيىكتە تۇرعان جۇزىمگە قولى جەتپەيتىن بولعان سوڭ «قويشى, سونى جەمەيمىن» دەيتىنىنىڭ كەرى. بويى جەتسە, جەيتىن ءتۇرى بار. ال ماقتانشاقتىق پەن ءالى كەلمەيتىن ىسكە ۇرىناتىن ادامنىڭ قىلىعىن «وگىز بەن باقاسىندا» كرىلوۆ قالاي ءاجۋالايتىن ەدى؟ سۋدىڭ جاعاسىنداعى وگىزدىڭ جانىنا كەلىپ, وگىزدەي بولامىن دەپ, جەل تارتىپ, سۋدى ىشە-ىشە, ءىسىپ-كەۋىپ, قارنىن كەرگەن باقا جارىلىپ ءولىپ كەتپەي مە؟ «تىرىسپا قالقام-اي, قولىڭنان كەلمەسكە, بولارسىڭ باقاداي, كوپ تۇسسەڭ ەگەسكە»...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
