اۋەزوۆ الەمى
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:30
ءار ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى بولادى. ولار قانشاما عاسىرلار وتسە دە سول ۇلتتىڭ ءمورى سەكىلدى ساناعا سوعىلىپ, ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىعىنا اينالادى. اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير, فرانتسۋزدار ءۇشىن – بالزاك, ورىستار ءۇشىن – پۋشكين, ۇندىلەر ءۇشىن – تاگور, وزبەكتەر ءۇشىن – ناۋاي, تۇركىمەندەر ءۇشىن – ماقتىمق ۇلى, ازەربايجاندار ءۇشىن – نيزامي, قازاقتار ءۇشىن ارينە – اباي. سول ابايدىڭ ۇلىلىعى مەن داناگويلىگىن اشقان مۇحتار اۋەزوۆ تە وتكەن عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ الىبى.
سەنبى, 29 قىركۇيەك 2012 8:30
ءار ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى بولادى. ولار قانشاما عاسىرلار وتسە دە سول ۇلتتىڭ ءمورى سەكىلدى ساناعا سوعىلىپ, ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىعىنا اينالادى. اعىلشىندار ءۇشىن – شەكسپير, فرانتسۋزدار ءۇشىن – بالزاك, ورىستار ءۇشىن – پۋشكين, ۇندىلەر ءۇشىن – تاگور, وزبەكتەر ءۇشىن – ناۋاي, تۇركىمەندەر ءۇشىن – ماقتىمق ۇلى, ازەربايجاندار ءۇشىن – نيزامي, قازاقتار ءۇشىن ارينە – اباي. سول ابايدىڭ ۇلىلىعى مەن داناگويلىگىن اشقان مۇحتار اۋەزوۆ تە وتكەن عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ الىبى.
مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ ۇلت ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىنىڭ باستاۋىندا تۇر. ول قازاق وركەنيەتىنىڭ جاڭا بولمىسىن اشقان جازۋشى, عالىم, ۇستاز, دراماتۋرگ, سىنشى. ءبىر سوزبەن تۇيىندەپ ايتساق, ەنتسيكلوپەديالىق ۇشان-تەڭىز ءبىلىم دارياسىنىڭ كەمەڭگەرى ءارى ۇلى قايراتكەرى.
ۇلى سۋرەتكەر فەودالدىق قوعام ىدىراپ, قازاق قوعامى كاپيتاليزمدى اينالىپ ءوتىپ, سوتسياليستىك قوعامنىڭ ورنىعا باستاعان تۇسىندا ادەبي ومىرگە كەلدى. سوندىقتان دا بىلىمدىلەردىڭ بەل ورتاسىنان ءوز ورنىن ەرتە ويىپ الدى, ەرتە جارق ەتىپ كورىندى. بىراق زامانا سۇرانىسىنا دەندەپ كىرىپ, كەڭەستىك ادەبيەتتىڭ كۇرەسكەرى دە, جارشىسى دا بولىپ كەتە المادى. قىتاي ويشىلى كونفۋتسيدىڭ: «وتپەلى كەزەڭدە ءومىر سۇرمە», – دەگەن دانالىعى ءدوپ كەلدى. مۇحتار اۋەزوۆ رەۆوليۋتسيانىڭ قىزىل قىرانى دا, داۋىلپازى دا بولا المادى. ول ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىن باۋراپ العان ۇلى ماقساتتاردى بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىردى. بۇل جازۋشىلىق ءھام عالىمدىق جول ەدى. وسى جول مۇحتار ومارحان ۇلىن ازاپتى جولعا اپاردى, وسى جول مۇحتار ومارحان ۇلىن الەم مويىنداعان قالامگەرلەردىڭ ساپىنا قوستى, وسى جول مۇحتار ومارحان ۇلىن اكادەميكتىك دارەجەگە, لەنيندىك سىيلىققا الىپ كەلدى. وسى جول مۇحتار ومارحان ۇلىن شىن مانىندەگى حالىقتىق جازۋشى دەڭگەيىنە كوتەردى. ال حالىق جادىنا ەنگەن ادامدى ۋاقىت تا, زامان دا, قوعام دا تاريحتان سىزىپ تاستاي المايدى. بىراق وسىنداي حالىق ماحابباتىنا جەتۋ ءۇشىن مۇحاڭ «تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن», جابىلا قاپقان اش ءبورى سىنشىلاردان, ەكىجۇزدى ساياساتتىڭ, اۋىر يدەولوگيانىڭ قاندى قاقپانىنان ءوتتى.
مۇحتار اۋەزوۆ قانداي ادام ەدى؟ حالىق ماحابباتىنا قالاي جەتتى, ونىڭ وزىق ويلى دۇنيەتانىمىن تانۋ جولدارى قانداي؟ بۇل سۇراقتى قويىپ وتىرعان سەبەبىمىز مىنادا. جىلدار جىلجىپ وتكەن سايىن, جاڭا قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاقتارى ۇلى كلاسسيك جازۋشى تۋرالى كوبىنە ينتەرنەتتىك اقپاراتپەن عانا تانىس بولادى دا, ونىڭ ءومىر جولىنىڭ سان سوقپاق جولدارىنان بەيحابار قالادى. سوندىقتان…
اباي مۇحتاردى ادەبيەتتىڭ شىڭىنا كوتەردى, مۇحتار ابايدى الەمگە تانىتتى. بۇل − اقيقات.
ابايدى تانۋ ارقىلى مۇحتار اۋەزوۆ قازاقتى, ونىڭ تاريحىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن, سالت-داستۇرلەرىن, اڭىز-اڭگىمەلەرىن, فولكلورىن تانىدى. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ ومىرلىك پرينتسيپتەرىن قالىپتاستىردى.
ول قانداي پرينتسيپتەر؟
ءوز ۇلتىنىڭ ۇلى مۇرالارىن تانۋ ارقىلى ءوز حالقىڭا قىزمەت ەتەسىڭ. ۇلت مۇراسىنا ادال بولۋ ارقىلى حالقىنىڭ ساناسىن وياتاسىڭ. حالىق ۇلاعاتىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەيسىڭ. ءوزىڭ وسسەڭ – حالقىڭ دا وسەدى.
وسىلاي ابايدى تانۋ ارقىلى مۇحتار اۋەزوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى دارەجەسىنە كوتەرىلدى.
مۇحاڭنىڭ كوزقاراسىن قالىپتاستىرعان تاعى ءبىر ۇلكەن ساياسي مەكتەپ بار. ول – الاش يدەياسى. «بۇل بالا مۇحتاردىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كەزىنە تاپ كەلدى. 20 جاسار مۇحتار اۋەزوۆ «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ومىرلىك ماقساتىم دەپ ءتۇسىندى ءارى ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاستى» (ي.تاسماعامبەتوۆ, ت.جۇرتباي. كىرىسپە ءسوز. م.اۋەزوۆ. ءى توم. ا. عىلىم. 1997,16 ب.).
اتاقتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قولجازبا قورىندا ء«وز جايىمنان ماعلۇمات» اتتى جازباسى بار. سوندا مۇقاڭ:
«اراسىندا اۋىرىپ, وقۋدى ءبىرلى-جارىمدى توقتاتىپ, دوعارىپ قويىپ ءجۇرىپ, سەميناريانى 1919 جىلى شالا-شارپى ءبىتىردىم. بۇل كەزدەردە فەۆرال توڭكەرىسى بولعان. 19-جىلدىڭ اياعىندا كەڭەس وزگەرىسى بولدى, الەۋمەت قىزمەتىنە ارالاسىپ كەتتىك. سودان كەيىنگى باسپا سوزىنە تولىعىراق ارالاسقانىم 1918 جىلى «اباي» جۋرنالىنىڭ شىعۋىمەن بايلانىستى. ونداعى سوزدەر سىرلى ادەبيەت ەمەس, جالپى ماقالالار, بالالىقتىڭ, جاستىقتىڭ, ءار سايعا باسىن سوققان ساندالىسى, دالباسالىعى سياقتى», – دەپ جازىپتى. (قولجازبا قورى, 382-پاپكا).
تاعدىر مۇحتاردى «اباي» جۋرنالىنا الىپ كەلىپتى. اباي جاس مۇحتاردىڭ الدىنان قايتا شىقتى. اتىنا زاتى كەلە بەرمەگەن جۋرنال قىزمەتى ونى قىزىقتىرا قويمادى. كوزقاراستاعى ىشكى قايشىلىقتار جاس مۇحتاردى جەگىدەي جەيدى. ونى قالامگەردىڭ «وقۋداعى قۇربىلارىما» اتتى ماقالاسىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
«ەندىگى حالىق بولۋمىزعا ۇيىتقى بولاتىن نارسە – قۇرىش قۇرساۋلى ءادىل, قاتال بيلىك. ەندىگى حاكىمنىڭ نەگىزگە قۇرىلعان زاكونى بولماسا, جۋان اتانىڭ ەركى ەل ىشىندە جۇرمەۋى كەرەك. ءالى دە جۋان اتا بيلەپ-توستەپ, قادىرلى بولاتىن بولسا, اۆتونوميا دەگەن, بولەكتىك دەگەننىڭ ءبارى دە سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن بولادى. بىراق مۇنداي كۇيدى بۇرىنعى ۋاقىت كوتەرسە دە قازىرگى ۋاقىت كوتەرمەيدى… . ءبىز ءالى شيكى جۇرتپىز, تالاي وزگەرىسكە مويىن ۇسىنامىز. زامان ەرىكسىز مويىن ۇسىندىرادى… بۇل ءحالدى اركىم ەسكەرۋ كەرەك» (م.اۋەزوۆ شىع. 20ت. 1984. 15 ت. 10 ب.).
مۇحتار اۋەزوۆ رەسەي قۇرامىنداعى «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ جولى دۇرىس بولعانىمەن, دەربەس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا جول بەرىلمەيتىنىن تۇيسىنەدى. ويىن اشىق, بۇكپەسىز جاريالايدى.
1919 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا سەمەي گۋبەرنيالىق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى جانىنان قازاق ءبولىمى اشىلىپ, مۇحتار اۋەزوۆ سونىڭ ءبىر ءبولىمىن باسقاردى. جوعالعانى تابىلىپ, وشكەنى جانعانداي ەدى. ەندى حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن شاق تۋدى دەگەن ويعا كەلدى. جانە بۇل كوزى اشىق, ساۋاتتى جاستاردىڭ بارىنە ورتاق مىندەت دەپ ەسەپتەيدى. وسىلاي مۇحاڭ «قازاق وقىرماندارىنا اشىق حات» جازدى. (م.اۋەزوۆ شىعارمالارى. 1984. 15 ت. 30 ب).
«وسى كۇندە نە قىلسا دا وقىعانداردىڭ ءبارى دە بارىن سالىپ ەڭبەك قىلىپ, وسى وكىمەتتى سەندىرۋ كەرەك. سونىمەن بۇگىنگى مەكەمە اتاۋلىدا بوس قالىپ جۇرگەن قازاقتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ورىنداۋ كەرەك. قاشىپ باعۋدىڭ ەشبىر سەبەبى جوق. سوۆەت وكىمەتى ۇلكەن جازىعى بار ادامداردى دا قاتارىنا كىرىپ, پايدالى قىزمەتتەردى ىستەيمىن دەسە – قۋمايدى. ەگەر قازاق وقىعاندارى سوۆەت وكىمەتىنىڭ قاباعىنان قورقىپ قاشسا, ايتاتىن ءسوزىمىز وسى: وقىعاننىڭ قايسىسى بولسا دا ازعانتاي پايدا كەلتىرە الارلىعى بولسا, تەزىرەك قالاعا كەلىپ قىزمەتكە كىرۋى كەرەك… قازاقتىڭ قامىن جەيتىن وقىعان بولسا …بوس جۇرگەننىڭ ءبارى كەلۋى كەرەك».(سوندا.)
بۇل ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ جارقىن كورىنىسى. قالاي بولعاندا دا وقىعاندار مەملەكەتتىك قىزمەتتە كوپ بولسا, سولعۇرلىم قازاقتىڭ, سولعۇرلىم حالىقتىڭ كوزىن اشادى. ول جاڭا زاماندا اداسپاي ءوز ورنىن تابا بىلگەنىن قالايدى. كەيىن بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ ءبىر مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرا باستاعانىن كورگەن سوڭ, ساياسي جۇمىستان ءبىر جولا قول ۇزەدى. جان كۇيزەلىسىن جازۋدىڭ ءبىر عانا جولى بار ەدى. ول – قالام, ول – ادەبيەت. ادەبيەت − ۇلكەن الەم. وعان قالامگەر ءبارىن دە سىيعىزا الادى. اق قاعاز بەن سيا ساۋىت مۇحتار اۋەزوۆتى ادەبيەتتىڭ شىڭىنا كوتەردى, ول ءوز قيال-دۇنيەسىنىڭ بيلەۋشىسى بولىپ, ءسوز پاتشالىعىنىڭ حاكىمىنە اينالدى…
مۇحتار اۋەزوۆ حالىققا ءوز ءسوزىن, ءوز كوزقاراسىن جەتكىزۋدىڭ ءبىر عانا جولىن كوردى. ول – دراماتۋرگيا ەدى. اۋەلى «ەل اعاسى» دەگەن 4 كورىنىستى دراما جازادى. بىراق ول ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتەدى. ال, «بايبىشە-توقالدىڭ» ءجونى بولەك. بۇل شىعارما ءالى كۇنگە تەاتر ساحنالارىنان ورىن الىپ ءجۇر. ءار رەجيسسەر «بايبىشە-توقالدى» ءارتۇرلى قويعانىمەن, پەسانىڭ نەگىزگى لەيتموتيۆى ساقتالۋدا. ءبىر-ءبىرىن كورە المايتىن بايبىشە-توقال ورىس وفيتسەرى كەلگەندە جايىلىپ توسەك, ءيىلىپ جاستىق بولا قالادى. اۆتورلىق رەماركانىڭ كۇشتىلىگى سونداي, مۇندا بولاشاق ۇلى جازۋشى قازاق بولمىسىنىڭ تراگەدياسىن كۇندەلىكتى ءومىر كورىنىستەرى ارقىلى ءدوپ كورسەتەدى, ىشتەگى قىجىلىن سىرتقا شىعارادى.
1921-1922 جىلدار قازاقتىڭ باسىنا قارا بۇلت بولىپ كەلدى. ەلدى اشتىق جايلادى. بۇل جاس مۇحتاردىڭ كوزقاراسىن تولىقتاي قالىپتاستىردى. ەندى شىداۋ دا, ءۇنسىز قالۋ دا مۇمكىن ەمەس ەدى. ول قازاق قىزمەتكەرلەرى وداعى كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە زاپىران ءسوزىن ايتتى.
«شىندىعىنا كوشسەك, اشارشىلىق جايلاعان قىرداعى ەلدىڭ قىرىلعانىنىڭ جانىندا, قالاداعى اشتىقتىڭ ۇرەيلى كورىنىستەرى ويىن سياقتى اسەر ەتەدى. ەگەردە بۇل اۋدانداردى اشتىقتان قۇتقارۋ ءۇشىن ءدال قازىر شۇعىل تۇردە شەشۋشى شارا قولدانباسا, وندا قازاق رەسپۋبليكاسى قازاقسىز قالادى».
…«وكىمەت باسىندا وتىرعان قازاق قىزمەتكەرلەرى, بۇل ءىستى ءدال سول كۇيىندە قالدىرىپ قويۋعا بولمايتىنى ءوز الدىنا, بۇل سىزدەر ءۇشىن قىلمىس, ءبىز بۇل ءۇشىن قازاق ەلىنىڭ الدىندا, ءوزىمىزدىڭ ارىمىزدىڭ الدىندا جاۋاپتىمىز». (قر موا. 82 قور. 42-ءىس. 23-24 پاراقتار).
مۇحتار اۋەزوۆ حالىق تراگەدياسىن ءوز تراگەديام دەپ ءبىلدى. اششى شىندىقتى اشىق ايتادى, باتىل ايتادى. مۇنداي تاقىرىپتى, ارينە, جۇرەگىنىڭ تۇگى بار, ۇلتجاندى ادام عانا قوزعاي الار ەدى. مىنە, وسىنداي جاعداياتتار مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ جانىن كۇيزەلتتى, مۇنداي قىلمىستى كورۋ دە, وعان ورتاقتاس بولۋ دا ولىممەن پارا-پار ەدى. سوندىقتان دا تاشكەنتكە بارىپ, ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءدارىسحاناسىنا وتىردى, بۇدان كەيىن دە پايىز تابا الماي لەنينگرادتاعى ۋنيۆەرسيتەتكە اۋىسىپ كەتتى. ەلدەن كەتكەنمەن ەل ەلەسىنەن كەتە المادى. ءبىراز اڭگىمەلەرى, اتاپ ايتقاندا «قىر سۋرەتتەرى», «جاس جۇرەكتەر», «زامان ەركەسى», «كىم كىنالى», اتتى شاعىن حيكاياتتارى بىردەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتىن شىعاردى. توپ جارىپ شىعا كەلگەن جاس دارىنعا بىرەۋلەر قۋانىپ, بىرەۋلەر كەكتەنىپ قارادى. ونىڭ ۇستىنە 1922 جىلى «شولپان» جۋرنالىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قازاقتاعى قالام قايراتكەرلەرىنە» اتتى اشىق حاتى جاريالاندى. وندا جازۋشى ءباسپاسوزدىڭ قوعامدا الاتىن ورنى ءھام وقىرمانعا قالامگەر قانداي ماتەريالدار ۇسىنۋ قاجەتتىگى تۋرالى بۇكپەسىز ويىن ايتادى. ءارى ۇلتتىڭ باسىنداعى جاعىمسىز ادەتتەردى سىناپ مىنەيدى.
…«بۇل ءباسپاسوزدىڭ باسىلۋى, كۇشەيگەن ۋاقىتى دەۋگە بولادى. بىراق, قالىڭ قازاقتىڭ تىلەگىنە كەلگەندە بۇل, سانى بار, ساپاسى جوق سوزدەرگە ۇقسايدى. وتە كوپ, وتە قيىن جاڭا سوزدەر سويلەنىپ جاتىر. سولاردىڭ ادەبيەت ارقىلى بىردە-ءبىرى قازاقتىڭ ميىنا كەپ, رۋحىنا ءسىڭدى مە؟ سىڭگەن جوق. سەبەبى, بۇل سوزدەر سۋىقتىق قىلىپ وتىر. ەلدىڭ قىشۋلى جەرىن تاۋىپ, ءوزىنىڭ كەرەك بولارلىق ورنىن بىلمەگەندىكتەن, وقۋشىنى تابا الماي وتىر.
ء…بىزدىڭ وسى كۇنگى باسپاسوزىمىزدەن ارزان ءسوز جوق…
…جازۋشىنىڭ مىندەتى: ەل نەگە قىزىعادى, نەنى كوكسەيدى, قانداي رۋحى بار, سونى ۇعىپ الۋ, ءھام سوعان لايىقتاپ ءسوز جازۋ.
…قازىرگى كەيبىر باسپاسوزدەردە كوبىنە, قازاقتىڭ ماقتانشاقتىعى شىعاتىن بولدى.
… شىعىپ جاتقان گازەتتەردىڭ بۇنداي ىستەرگە جامانداۋ مەن ماقتاۋدان قولى تيمەيتىن بولسا, ولارعا بەتىڭنەن جارىلقاسىن دەيىك… تازا ادەبيەتكە ءبىر جول سالۋ, بەت تۇزەۋ دە بۇگىنگى كۇننىڭ قارىزى سياقتى…» («شولپان» 1922 ج. №.2,3. ا., «انارىس» 2010ج., 70-71 ب.).
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بۇل حاتى بيلىكتەگىلەردىڭ شامبايىنا تيگەنى انىق ەدى. اشىق ويدان جاۋ ىزدەۋ قارا شەگىركەدەي قاپتاپ, قويۋلانىپ كەلە جاتتى. ەندى ادەبيەتتەگى «جولبيكەلەرمەن» كۇرەس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر تارماعىنا اينالدى. ارينە, مۇنداي ماقالا ءۇشىن وكىمەت اۋەزوۆتى قالاي جاقسى كورسىن. «جولبيكەلەرمەن» كۇرەس باستالدى. وكىمەتتىڭ «جولبيكەلەرى» دەگەندەرى كىمدەر ەدى؟ ولار – احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, دانيال ىسقاقوۆ, جانشا دوسمۇحامەدوۆ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى سياقتى الاش ارداقتىلارى بولاتىن.
وسىلاي مۇحتار اۋەزوۆ پرولەتارلىق ادەبيەتتەن شوشىنعان, ەسكى ءداۋىردى اڭسايتىن, ونىڭ قۇندىلىقتارىن جاڭا زاماننىڭ پاراسات بيىگىنەن جوعارى قوياتىن قالامگەرگە اينالىپ شىعا كەلدى. «قاراگوز» تراگەدياسى سول ساداق قادالاتىن جامبىعا اينالدى. «قايران ەلىم قازاعىم, قايران جۇرتىم…». اقىرى «قاراگوز» ساحنادان الىنىپ تاستالدى. «قورعانسىزدىڭ كۇنى», «جەتىم», «قارالى سۇلۋ», «ەسكىلىك كولەڭكەسىندە», «قاراگوز», «بايبىشە-توقال» سىندى كلاسسيكالىق شىعارمالار ارقىلى مۇحتار اۋەزوۆ قوعام مەن ادام اراسىنداعى تاعدىر تالاسى تۋرالى تراگەديالىق شەشىم ارقىلى, تۇسپالدى وي ايتتى. بۇل ۇلتتى تۇزەۋ ءۇشىن قاجەتتى دۇنيەلەر ەدى. بىراق «تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ» وڭايدىڭ وڭايى. بۇل رەتتە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پەن تۇرسىن جۇرتباي جازعان مىنا ءبىر پىكىرگە تولىق قوسىلاسىڭ.
«اۋەزوۆتىڭ بۇل كەزدەگى جان دۇنيەسىنىڭ تولعاعىن اڭعارتقان دا, كەيىن سان وكىندىرىپ-وپىندىرعان دا, اشىندىرىپ-ايالاعان دا – وسى «قاراگوز». الەۋمەتشىل سىنشىلار ءار ءسوز بەن ءار نوقاتتىڭ اراسىنان جاسىرىن سىر, ەمەۋرىن ىزدەدى. ولار ءۇشىن «قاراگوز» وتكەندى اڭساعان زار, كوشپەلى الەمنىڭ جوقتاۋى عانا ەدى. سىرىمنىڭ قاراگوزدىڭ قابىرى باسىنداعى مونولوگىنان قۇراننىڭ ۋاعىزىن ەستىگەندەي بولادى» (م.اۋەزوۆ. شىعارمالارىنىڭ 50 تومدىق جيناعى. ا., عىلىم, 1997 ج., 23 ب.).
بۇل ءدال ايتىلعان ءسوز, اششى دا بولسا شىندىق.
مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ «اباي» ەپوپەياسىنا باستاعان ادەبي جولدىڭ ءبىرى ونىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى بولدى. بۇل پەسانىڭ تاريحى, ارحيتەكتونيكاسى, كوركەمدىلىگى مەن بەينەلىلىگى تۋرالى كوپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن, دراما تابيعاتىنىڭ تامىرشىسى, اكادەميك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور رىمعالي نۇرعالي ەدى.
رەكەڭ «ەڭلىك-كەبەك» اڭىزىنىڭ ەكى اڭگىمە, ەكى پوەما تۇرىندە ءتورت نۇسقاسى بولعانىن, جانە ول نۇسقالاردىڭ بارلىعى دا ءبىر-بىرىمەن الشاق ەمەستىگىن مىسالعا الا وتىرىپ, ەڭلىك پەن كەبەك تاعدىرى نايمان-توبىقتى كونفليكتىسىنەن تۋىنداعان ماحاببات تراگەدياسى ەكەندىگىن دايەكتەيدى. ناقتى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, مۇحتار اۋەزوۆ پەساسىنىڭ كەزىندە سىنشىلار قاھارىنىڭ ىلىگۋىنىڭ سەبەپتەرىن تۇسىندىرەدى. سويتسەك, ماسەلە مىنادا ەكەن. م.اۋەزوۆ «ەڭلىك-كەبەكتىڭ» العى ءسوزىن ءوزى جازىپتى. مۇنى بۇگىنگى عالىمداردىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى:
«اينىماعان: كەشەگى كۇنى جاقىنىمەن جاتشا جاعالاستىرعان التىباقان الاۋىزدىق. الاشتىڭ اتى وزعانشا, اۋىلداسىنىڭ تايى وزسىن دەگەن بەرەكەسى, تىنىشتىعى جوق, ءبىتىمى, تىنىمى جوق قازاق ءالى سول قازاق. ءوز قايراتىن ءوزى جويىپ, قاسىنداعى تۋىسقانىن قاراقتاپ, ءوز قولىن ءوزى بايلاپ بەرگەن قازاق ءالى كۇنگە سول قازاق, وشپەگەن مىنەزى وسى. ۇمىتىلماعان ادەت, جازىلماعان دەرت وسى». (م.اۋەزوۆ. «ەڭلىك-كەبەك» 4 پەردەلى پەسا, 5 سۋرەتتى تراگەديا. ورىنبور, 1922, 2-ب.)
ەندى 1930-جىلدارعا كەلەيىك. بۇل كەزدە مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ جاعدايى كۇرت تومەندەپ, تۇتقىندا وتىرادى. تەرگەۋ ەكى جارىم جىلعا سوزىلادى. وسى تەرگەۋ ماتەريالدارىن تاۋىپ, حالىققا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل كۇنگە دە جەتەرمىز. ول زوبالاڭنان مۇقاڭ «سوتسيالدى قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنە ءوز قاتەلىگىن مويىنداعان اشىق حات جازىپ, ارەڭ قۇتىلادى. بىراق شىندىقتى ايتۋدان تارتىنىپ قالعان جوق. كۇللى تۇركى الەمىنىڭ, قۇندىلىعى قىرعىزدىڭ «ماناسىن» قورعاعان ەرلىگى نە تۇرادى؟! بۇل, ارينە, ايتۋعا عانا جەڭىل.
1947 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى قىزمەتىندەگى ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەرى تۋرالى قاۋلىسى شىقتى. قازاق ادەبيەتىنە, اۋىز ادەبيەتىنە تاعى دا قاۋىپ ءتوندى. 1953 جىلدىڭ 11 ساۋىرىندە اتالمىش قاۋلىنىڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى اكادەميانىڭ ۇلكەن زالىندا پرەزيديۋم ءماجىلىسى ءوتتى. قازاقتىڭ باتىرلىق جىرلارىنىڭ حالىقتىق سيپاتى تۋرالى ەدى اڭگىمە.
پىكىرتالاسقا شىققان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كوزقاراسى قانداي؟ اۋەلى مۇحاڭ سىن مەن ءوزارا سىننىڭ پرينتسيپتەرىنەن كەتە المايتىنىن ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ول ءوزىنىڭ وتكەن جولىنداعى ۇلتشىلدىق ءھام پانتۇركيستىك پيعىلدا بولعانى تۋرالى الدىنداعى سويلەگەندەرمەن كەلىسەتىنىن جەتكىزەدى. بىراق بۇل يدەيالاردان ءوزىنىڭ باياعىدا-اق باس تارتقانىن جاريالايدى. سونداي-اق ءوز كەمشىلىكتەرىن تىزبەلەپ شىعادى. سونان سوڭ جينالىستاعى جەكە كوزقاراستار مەن ساياسي ۇستانىمدارعا اۋىسادى.
م.اۋەزوۆ: «تالقىلانىپ وتىرعان ماسەلەلەر بويىنشا بايانداماشى عابدۋللين قانشالىقتى ءپرينتسيپشىل, قانشالىقتى ءادىل. مۇنداي سۇراقتاردى ايتپاسقا بولمايدى. ونىڭ بايانداماسىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە ەدىگە, قوبىلاندى, ەر سايىن, كەنەسارى جانە باسقا ەپوستار جونىندە ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسپەيتىن كەرەگەر پىكىرلەر جوق پا؟
…م.عابدۋللين بار كىنانى ماعان ارتقانى نەسى؟ ايتا كەتەيىن, سىنالعان توم دايىندالعان كەزدە عابدۋلليننىڭ ءوزى اۋەلى ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ودان سوڭ ديرەكتورى بولدى ەمەس پە؟ وندا يسمايلوۆتىڭ, جۇماليەۆتىڭ تومدى دايىنداۋعا قاتىسۋىنا نەگە مەن عانا جاۋاپ بەرۋىم كەرەك, ءبىرىنشى كەزەكتە عابدۋللين جاۋاپ بەرمەي مە؟
…مەن پارتيانىڭ ءادىل جانە وبەكتيۆتى شەشىمىنە بەرىك سەنىممەن قاراپ ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن اداممىن.
…مەن عابدۋلليننەن ماعان تاعىلعان ايىپتى جەڭىلدەتۋدى نەمەسە الىپ تاستاۋدى سۇرامايمىن, ونى ءوز ۇياتى ءبىلسىن».
مۇنان كەيىن م.اۋەزوۆ «قوبىلاندى», «قامبار», «الپامىس», «ەر-تارعىن», «قىز جىبەك» سياقتى ەپوستاردا حانداردىڭ جاعىمدى بەينەسى جوق ەكەندىگىنە توقتالادى. ورحون جازۋلارىنداعى بىلگە قاعان, كۇلتەگىن, تونىكوك جىرلارىنىڭ تاريحيلىعى مەن فورمالىق ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارتادى. ءارى حالىق مۇراسىن تازالاپ, قولدان جاسالعان قوسپالاردان تازارتىپ, حالىق قازىناسىن قايتارۋ قاجەتتىلىگىنە باسا نازار اۋدارادى.
بۇل قازاقستان قالامگەرلەرىنىڭ ابىرويلى مىندەتى ەكەندىگىن ايتىپ, ءسوزىن ءتامامدايدى.
مالىك عابدۋللين ازامات, ءوز-وزىنە سىن كوزىمەن قاراي الاتىن بىرەگەي تۇلعا ەكەنىن كەيىن دالەلدەدى دە. 1955 جىلى 28 قازاندا مالىك عابدۋللين «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە «مۇحتار اۋەزوۆكە حات» جولدايدى. سوندا مىناداي جولدار بار:
«… ءبىر كەزدە سىن دەپ, سىناۋ دەپ سىڭارجاق كەتكەن, اسىرا سىلتەگەن جەرىمىز بولدى. وندايىمىز ءۇشىن كەشىرىم ەتۋىڭىزدى سۇرايمىن».
مۇحتار اۋەزوۆ بۇعان قالاي قارادى؟ كەشتى مە, قازاقتىڭ ەكى ۇلى تۇلعاسى ءتۇسىنىستى مە؟ ءتۇسىنىسىپتى. مۇحتار اۋەزوۆ مالىك عابدۋللينگە «كىربىڭ كەتكەن كوڭىلدەن» دەپ قولتاڭبا قويىپ, «اباي جولىن» سىيلايدى.
الدى كەڭ, جۇرەگى تازا, وزىق ويلى مۇقاڭ عانا مۇنداي كەڭشىلىك جاساي الار ەدى. ۇلىلىق دەگەن وسى بولار!
قازىر «اباي» ەپوپەياسىنداعى كەيبىر كەيىپكەرلەر تۋرالى تىڭ دەرەكتەر ايتىلا باستادى. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆ رومانىنداعى شۇبار اقىن كىم؟ ونداي اقىن بولعان با؟ بۇل رەتتە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سۇلتانعالي سادىرباەۆتىڭ ء«سوز تۋرالى ءسوز» دەگەن كىتابىنداعى مۇحاڭ تۋرالى ەستەلىگىنە نازار اۋدارعان ءجون. مۇندا سۇلتانعالي سادىرباەۆ 1951 جىلعى ناۋرىز ايىندا مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆپەن وتكەن كەزدەسۋدە:
– اباي دا, كوكباي دا بارىمىزگە بەلگىلى, ال وسى شۇبار دەگەن اقىن كىم؟ مەنىڭ بىلۋىمشە, شۇبار دەگەنىمىز «ەڭلىك-كەبەكتىڭ» ۋاقيعاسىن جىر تۇرىندە جازعان قۇنانبايدىڭ كۇڭكە دەگەن بايبىشەسىنەن تۋعان قۇدايبەردىنىڭ ۇلى شاكارىم شىعار», − دەدى ءوڭى سۋىق جىگىت.
– «اقىن اعا تازا تاريحي رومان ەمەس. باستى كەيىپكەرى اباي تاريحي تۇلعا بولعانىمەن, ونىڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ كوپشىلىگى اۆتورلىق ويدان شىعارىلعان وبرازدار. سولاردىڭ قاتارىندا شۇبار دا بار. شۇبار شاكارىم شىعار دەپ, دىبىس قۋالاۋدىڭ قانشا قاجەتى بار؟!» − دەپ م.اۋەزوۆ سۇراققا شامدانا جاۋاپ بەردى.(س.سادىرباي ۇلى. ء«سوز اسىلى سوزدە». ا., قازاق ۋنيۆەرسيتەتى, 2009 ج. 224-225 ب.)
ءوڭى سۋىق جىگىت كىم, مۇحاڭ نەگە شامداندى؟ اۋەزوۆتانۋشىلار ءۇشىن بۇل قاجەتتى دەرەك بولار دەپ جازىپ وتىرمىن.
بۇل كەزدە مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ كىم ەدى؟ بۇل كەزدە مۇحاڭ «اباي» رومانىن جازعان, سول ءۇشىن 1-ءشى دارەجەلى ستاليندىك سىيلىق العان ءىرى جازۋشى ەدى. بىراق اتاق-داڭققا مۇحتار اۋەزوۆ وڭايلىقپەن جەتكەن جوق.
«اباي جولى», «اباي» ەپوپەياسى مۇحاڭنىڭ باعىن دا اشتى, تەپەرىشتى دە كورسەتتى. قوعامدىق پىكىر سان الۋان بولدى. «اباي» رومانى بىرنەشە مارتە تالقىعا ءتۇستى. سونىڭ ەڭ توقەتەر ءسوزىن, 1943 جىلعى تالقىلاۋدا قازاقتىڭ عابەڭى, عابيت مۇسىرەپوۆ ايتتى. سول سويلەنگەن سوزدەردەگى ۇزىك-ۇزىك پىكىرلەرگە دەن قويىپ كورەلىكشى.
«اباي» − قازاق سوۆەت ادەبيەتىندە, «رومان» دەگەن ۇلكەن ماعىناعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن ءبىرىنشى رومان».
«ابايداي» شىعارما بۇل كۇنگە دەيىنگى بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىندە بولعان ەمەس».
«… قازاق دەگەن ەلدىڭ ەلدىك دارەجەسى شىنىندا قانداي ەدى, تاريحتىڭ قاي ساتىسىندا تۇرعان ەدى, وسىنىڭ ءبارىن «ابايدان» تولىق كورەسىڭ».
«بۇل – جازۋشىنىڭ ءوز وزەگىن ورتەپ, ءوز جۇرەگىن تەربەتىپ شىققان ءوز ەڭبەگى!…».
قايران عابەڭ! قالاي ايتقان! مۇحاڭدى «اباي» رومانى ءۇشىن سىناعان عالىم ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ ءوزىن سىن تەزىنە الادى, تاققان ايىپتارىن جوققا شىعارادى. ۇلىنى ۇلىنىڭ تانۋى دەگەن وسى ەمەس پە؟! بۇل تالقىلاۋدىڭ دا ستەنوگرامماسى قولدا جوق سىڭايلى. وكىنىشتى.
«مەنىڭ اۋەزوۆىم» دەپ رومان – ەسسە جازعان اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ «تولستويدى وقىماي ورىستى, بالزاكتى وقىماي فرانتسۋزدى, اۋەزوۆتى وقىماي قازاقتى ءبىلدىم دەۋ سونداي قيىن» دەپ جازدى.
«روماندا … ەڭ باستىسى – ۇلى اباي ءوزىنىڭ بار بولمىسىمەن, تۇلعاسىمەن كورىنگەن. شىعارما ءبىزدى ونىڭ ومىرىمەن قوسا, بۇكىل تۆورچەستۆوسىمەن, ءار شىعارماسىنىڭ تۋ جولىمەن تانىستىرادى. ابايدى كوپ ەلدەردىڭ ءوز شىعارمالارى ارقىلى ەمەس (ولاردى اۋدارماسى ءالى دە قاناعاتتاندىرمايتىنى بەلگىلى) مۇحتار رومانى ارقىلى تانۋى دا وسىنىڭ دالەلى» دەپ جازعان اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ پىكىرى ءالى دە ومىرشەڭ.
ۇلى اباي شىعارمالارىن ورىس تىلىنە عانا ەمەس, اعىلشىن, اراب, فرانتسۋز, يسپان, نەمىس تىلدەرىنە كەمەلىنە كەلتىرىپ اۋدارۋىمىز قاجەت. ويتكەنى, ابايدى تانىعان ەل قازاقتى تانىر ەدى, قازاقتى تانىعان ەل مۇحتار اۋەزوۆ سىندى عۇلاما عالىمدى, كلاسسيك جازۋشىنى تاني تۇسەر ەدى.
مۇحاڭ سومداعان اباي قۇنانباەۆ ءىرى تاريحي تۇلعا عانا ەمەس, ءوز ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ شىرماۋىن ءۇزىپ شىققان ۇلى اقىن دا. ول وبراز ەرەكشە بولۋعا ءتيىس. بىراق تاريحي شىندىق بار ەمەس پە؟ ابايدىڭ ءوزىنىڭ ولمەس ولەڭدەرى كوز الدىڭدا تۇرعان جوق پا؟ مىنە, ۇلى سۋرەتكەر اباي بەينەسىن سومداعاندا ونىڭ ءومىربايانىن رومانتيكالىق سارىننان ارىلتىپ, تاريحي شىندىقتىڭ شىمىلدىعىن اشادى.
«اباي وبرازىن وقىعاندا, ءبىزدى جالىقتىرماۋى بىلاي تۇرسىن, نە نارسە بولسىن, ول ابايشا ءتۇسىنىپ, ابايشا سەزىنۋگە ءماجبۇر ەتەدى, − دەپ جازىپتى اكادەميك مۇحامەدجان قاراتاەۆ. – اباي وبرازىنىڭ ەلىكتىرگىش, يلاندىرعىش كۇشى مىنە وسىندا».
ارينە, مۇنداي اتالى سوزگە يلاناسىڭ. ويتكەنى, بۇل كوڭىل-كۇي «اباي» رومانىن وقىعان جانعا وتە تۇسىنىكتى. وسىلاي اۋەزوۆ الەمىنە ءوزىڭ دە بوي الدىراسىڭ, وقي بەرگىڭ, توقي بەرگىڭ كەلەدى…
اكادەميك زاكي احمەتوۆ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ رومانىنداعى الدەبىر الىستاعى, باسقا ءبىر كۇندەردىڭ ەلەسىن كورگەندەي بولادى.
بۇل «اباي» ەپوپەياسىنىڭ ەپيلوگىنداعى تولعانىس-تولعام:
«الدا – ءومىر, تارتىس. سول تارتىستا بۇل جالعىز. شىنعا كەلسە, جاپ-جالعىز. راس, ونىڭ ءبىر قۋاتى, ءبىر ءۇمىتى بار ەكەنى راس. قۋاتى – اقىندىق, ءۇمىتى – حالىق. بىراق ءبىرى ويانباعان كۇش بولسا, ءبىرى تانىلماي, ۇعىلماي كەتەر مە؟ جەتەر مە سابىر, جەتەر مە قايرات؟»
بۇل اباي ارمانى ەدى. مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ مۇنداي تەبىرەنىستى, جان كۇيزەلىستى نەگە سالدى؟ سونىڭ ارجاعىنان مۇحتار اۋەزوۆ ارمانداعان ەگەمەندىكتىڭ ۇشقىنىن كورگەندەي بولامىن…».
مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ قازاق ادەبيەتىن الەمگە تانىتتى. «اباي» تۋىندىسى ەپوستان – ەپوپەياعا دەيىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنىڭ كەمەل كەزەڭىن كورسەتتى. ۇلكەن ادەبي مەكتەپ قالىپتاستى. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, ءىلياس ەسەنبەرلين, شەرحان مۇرتازا, ساكەن ءجۇنىسوۆ, مۇحتار ماعاۋين, قابدەش ءجۇمادىلوۆ سىندى قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى اۋەزوۆتىڭ رۋحاني مەكتەبىنەن ءوتتى. وسىلاي م.اۋەزوۆ عالىم, اكادەميك, جازۋشى رەتىندە جالپى ادەبيەتتىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسىپ قانا قويماي, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل مۇرالارىن, كوشپەندىلەر مادەنيەتىن جيناستىرىپ, زەرتتەپ, ونى ساحنالاپ ۇلتىنىڭ ۇلى تۇلعاسىنا اينالدى.
ء«وز باسىم وزگە ەلگە ساپارعا شىعىپ, وزگە جۇرتتىڭ تابالدىرىعىن اتتاي قالسام, ارقاشان قاسيەت تۇتىپ, وزىممەن بىرگە قاستەرلەپ الا جۇرەتىن ەكى ءتۇرلى ۇلتتىق اسىلىم بار: − ءبىرى «ماناس», ءبىرى – «مۇحتار اۋەزوۆ», − دەپ ەدى كەزىندە ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى.
ء«بىزدىڭ اۋەزوۆتەن ۇيرەنەرىمىز كوپ. اۋەزوۆ ابايدان كەيىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ داۋىرىندە العاش رەت ليريكالىق, پسيحولوگيالىق بيىك ورەلى پروزانى جازۋدى ۇيرەتتى». بۇل قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى ابىزى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ ايتقان ءسوز.
ءبىرى اۋەزوۆتى «ماناسپەن» قاتار قويسا, ەكىنشىسى ۇستاز دەپ باعالايدى.
الەمدى اۋزىنا قاراتقان مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى دۇنيەجۇزى قالامگەرلەرى قاداپ ايتقان پىكىرلەردى تاعى ءبىر رەت جاس ۇرپاقتىڭ جادىنا جاڭعىرتساق ارتىق بولماس.
لۋي اراگون: «ەپيكالىق رومان «اباي» مەنىڭ ويىمشا حح عاسىرداعى ەڭ ۇزدىك شىعارمالاردىڭ ءبىرى. …الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە ونىمەن تەڭ تۇسەتىن شىعارمانى تابۋ قيىن».
لەونيد سوبولەۆ: «مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ابايى» − بۇل ناعىز رومان, باسقاشا ايتقاندا ءومىردىڭ تۇتاس قىرتىستارىن قوپارعان, تۇرمىستىڭ, ادامدار اراسىنداعى قۇشتارلىقتىڭ, ماحاببات پەن وشپەندىلىكتىڭ ايقىن بوياۋلى سۋرەتتەرىن جاساعان جانە ەڭ باستىسى, ەستە قالارلىق جارقىن وبرازدار ارقىلى حالىق تاريحىنىڭ ومىرلىك پروتسەستەرىن جيناقتاعان, قۇلاشى كەڭ كىتاپ».
الفرەد كۋرەللا: ء«سىز ءالى ابايدى وقىعان جوقپىسىز؟ وندا ءسىز مۇلدەم ەشتەڭە وقىماعانسىز… ءسىز سول ءداۋىردى كوزىڭىزبەن كورگەندەي اينا-قاتەسىز تانيسىز. …قانداي تۇنىق پوەزيا! پروزا فورماسىمەن باسىلعان وسىناۋ قالىڭ-قالىڭ ەكى تومنىڭ ءون بويىندا ءبىر جول قارا ءسوز بولساشى!».
بەنجامەن ماتيپ: «قازاقتار تۋرالى بۇرىن-سوڭدى ەشتەڭە ەستىمەگەنمىن. شىنىندا, بۇل قازاقتار – نەتكەن عاجايىپ حالىق! وسى كەرەمەت «اباي» رومانىندا قانداي تاماشا سۋرەتتەلگەن!»
ءيا, بۇگىنگى قازاقتىڭ ءومىرى دە, الەم كارتاسىندا الىپ وتىرعان ورنى دا بولەك. اباي ارمانداعان, اۋەزوۆ ارمانداعان ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى جازىلىپ جاتىر. ونىڭ ۇلتتىق پاسپورتى رەتىندە اباي سول جىلنامانىڭ باسىندا تۇر. قازىر م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ۇلى جازۋشىنىڭ 50 تومدىق تولىق شىعارمالار جيناعى مەن «اۋەزوۆ» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعاردى. بۇل ۇلتتىق قازىنا, عىلىمي قازىنا.
اباي دەگەندە – اۋەزوۆ, اۋەزوۆ دەگەندە اباي كوز الدىڭا كەلىپ تۇرا قالاتىنى بۇكپەسىز شىندىق.
– ء«سىز اۋەزوۆتى ءالى وقىعان جوقسىز با؟ وندا ءالى ەشتەڭە وقىماعان ەكەنسىز…».
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
الماتى.
